فایل پاورپوینت کامل نظامی گنجه ای و معراج رسول

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نظامی گنجه ای و معراج رسول :

مقدمه:

معراج رسول الله (ص) به گواهی اسناد[۱] یک سال یا یک سال و نیم پیش از هجرت در دوشنبه، شب سیزدهم ربیع الاول، یا نوزدهم رمضان از کعبه یا خانه «ام هانی» دختر ابوطالب انجام شده است. این واقعه که قرآن کریم در دو سوره الإسراء (۱۷)، آیه یکم و سوره النجم (۵۳)، آیات هفتم به بعد به آن اشاره کرده[۲] از شگفت ترین وقایعی است که در زندگی رسول خدا (ص) پیش آمده و گواه این شگفتی اظهار نظرها و سخنانیست که از روز تحقق این واقعه تا عصر ما دراین باره گفته و نوشته اند و نگاهی کوتاه به تاریخ[۳]، سیره پیامبرصل الله علیه و آله و سلم[۴] و کتب تفسیرقرآن مجید[۵] گواه صدق این مدعاست. این واقعه بقدری از نظرگاه عقل آدمی شگفت مینماید که از همان سالهای عهد رسول (ص) و صحابه، برخی بتأویل آن روی آورده و آن را رؤیایی

صادق برشمرده اند که بر دیدگان (ص) گذشته است.[۶] دلیل این شگفتی نیز معلوم است :

پیامبر (ص) در ساعاتی از یک شب بر براق می نشیند؛ براقی که توصیف آن نیز از زبان رسول خدا (ص) خواندنی و شنیدنی است: «براق را دیدم میان صفا و مروه ایستاده ، دابه ای از درازگوش ه و از استر کم، رویش چون روی مردم، گوش چون گوش فیل ، عرف (یال) چون عرف اسب، پای چون پای شتر، ذنب چون ذنب گاو، چشم چون ستاره زهره ، پشت وی از یاقوت سرخ و شکم وی از زمرد سبز، سینه وی از مروارید سپید، دو پر داشت به انواع جواهر مکلل، بر پشت وی رحلی از زر و حریر بهشت.»[۷] و با سرعتی شگفت آور«هر گامی که می رفت چند آن بودی که چشمان کار می کرد»[۸] آنگاه به بیت المقدس میرود، مسافتی که کاروان آن را یک ماهه طی میکند، آنجا با نردبانی که از آسمان فروافکنده میشود، به همراهی جبرئیل به آسمان عروج میکند: «آنگاه جبرئیل دست من بگرفت و مرا به نزدیک صخره آورد و بر بالای صخره آورد، معراجی (نردبانی) دیدم بر آسمان که کسی از آن چیزی ندیده باشد که فریشتگان بر آن برآسمان رفتندی ، اصلش بر صخره بیت المقدس و سرش بر آسمان پیوسته، یک جانب ازآن یاقوت سرخ و و دیگر از آن زبرجد سبز، پایه از سیم و دیگر از زر و دیگر از زمرد، مرصع به در و یاقوت»[۹]

محمد(ص) از آسمان دنیا میگذرد و فرشتگان او را دست بدست به آسمان هفتم میرسانند، پیامبران را ملاقات میکند و با فرشتگان سخن میگوید تا جایی که در سدره جبرئیل از او باز میماند و آنجا بچنان مقامی از قرب میرسد که ورای فهم، دریافت و توصیف آدمیان است . عظمت و شگفتی این واقعه برای انسان در تمام عصرها و خصوصا آن روزگاران که عالمانشان گمان میکردند در فلک خرق و التیام راه ندارد، جای تعجب نیست.

از آن تاریخ تا کنون همه کوششها برای این بوده است که بشر و خصوصا مسلمانان به فهمی عقلانی و بشری از این حادثه الهی دست یابند و همین راه را برای تأمل در این باره گشوده و سبب گردیده تا معراج علاوه بر روایت دینی خویش، روایتی عرفانی و هنری نیز بیابد و این همان جایی است که معراج را با ادب فارسی و با هرچه که ماهیتی هنری دارد پیوندی میزند؛ نظیر مینیاتور که بسیاری از زیباترین تابلوهای آن به معراج (ص) اختصاص یافته است.

***

معراج ماجرایی دو سویه است: سری در زمین دارد و سری در آسمان؛ ماهیتی تاحدی مبهم که عرصه را برای تفسیر و تحلیل، تأویل و از نگاهی هنرمندانه، تخیل می گشاید و همین جاست که ادب فارسی و شاعرانش از آن سود میبرند؛ خصوصا شاعرانی که هم زاهدند وهم عابد، کسانی که دین زندگی آنهاست و به حدیث «الشعراء أمراءالکلام» دل خوش میدارند؛ به خدا ورحمت او امید بسته و از خوف او گریسته اند؛ این شاعران رسول خدا (ص) را رحمت عالمیان و چراغ روشن هستی مینامند. آنان مایلند تا کتابشان را به نام خدا و رسول وی بیارایند و بیاغازند اما در باره خدا ورسول (ص) چه میتوانند گفت که بیش از معراج بتواند هم عقل و اندیشه و دینداری آنان را ارضا کند و هم دل و احساسشان را سیراب سازد؟

انعکاس معراج در ادب فارسی، داستانی در خور اعتناست و نکته ای در بر دارد که این نوشتار بقصد بیان آن فراهم آمده است. ظاهرا نخستین بار اشاره به معراج رسول الله (ص) در بیتی از دیوان منوچهری دامغانی م۴۳۲ ه.ق آمده است:[۱۰]

یکی درویش رانعمت، دوم محبوب را راحت

سوم بیراه را عطفت، چهارم خلق را فتوی

یکی معراج نیکویی ، دوم سلاح پیروزی(؟)

سدیگر چشمه کوثر، چهارم حیه تسعی

پس از وی اشاره به تعبیر یا واقعه معراج را به گواهی ابیات زیر در نزد بسیاری از شاعران میتوان یافت:

فخرالدین اسعد گرگانی:

مگر چون سر زفرمانش نتابم

زچرخ همتش معراج یابم

(گرگانی، ۱۳۷۷، ص ۳۸)

قطران تبریزی:

روز بدخواهان تو چون روز رستاخیز باد

نیک خواهان تو را شب، چون شب معراج باد

(قطران، ۱۳۳۳، ص۴۷۲)

ابوالفرج رونی:

براق همتش معراج پیمای

عقاب دولتش نهمت شکار است

(ابوالفرج، ۱۳۰۴،ص ۲۴)

امیرمعزی:

بر آسمان شده ای از زمین به قدر بلند

چنان کجا شب معراج، مصطفی به براق

(معزی ، ۱۳۱۸،ص ۴۲۹)

سید حسن غزنوی:

دیدم به خواب دوش براقی زنورجان

میدانش نی ولیکن، جولانش بیکران

(غزنوی، ۱۳۲۸، ص۱۳۴)

قوامی رازی:

ز فر صاحب معراج باشد این که تو را

براق علم به میدان دین خرامانست

(قوامی، ۱۳۳۴، ص ۱۴۹)

انوری ابیوردی:

شهسوار سر أسری در شبی، هفت آسمان

بر براق تیز تک ره چون بپیمود و برید

(انوری، ۱۳۶۳، ج ۲، ص ۶۴۶)

مفصلترین روایت معراج تا پایان قرن ششم از آن سنایی است که علاوه بر تلمیحات پراکنده ای که به داستان معراج در دیوان وی یافته میشود، در باب سوم حدیقه پس از نعت رسول اکرم (ص)، رحمت جهانیان، سخن را به صفت معراج ایشان میکشاند:

بر نهاده زبهر تاج قدم

پای بر فرق عالم و آدم

(سنایی، ۱۳۶۸،ص ۱۹۵)

سنایی چهل و یک بیت را در توصیف معراج میسراید . اهم نکاتی که وی بدان اشاره دارد عبارتند از:

۱.آیاتی از قرآن مانند مازاغ البصر و ماطغی (النجم / ص ۱۷)، سبحان الذی أسری. …(بنی اسرائیل / ص ۱)، دنی فتدلی و کان قاب قوسین و أدنی (النجم / ص ۹)، لعمرک إنهم فی سکرتهم یعمهون (الحجر/ ص۷۲)، لسوف یعطیک ربک فترضی (النجم / ص ۵)، والضحی و الیل إذا سجی (النجم / ص ۱و۲)

۲.باورهایی نظیر اینکه: غرض از عالم و آدم و مقصود آفرینش و نشان بینش انبیا علیهم السلام احمد (ص) است؛ درگاه رسول (ص) جای جبرئیل و پای پیامبر (ص) سجده گاه اوست و….

۳. حوادثی از حیات پیامبر(ص) قبل و بعد از بعثت چون ماجرای بحیرا و دایگی حلیمه و دشمنی بعضی از عموهای (ص) با وی

۴.بهره مندی آبای علوی از وجود رسول (ص)

در میان آنچه سنایی به آن توجه کرده تنها بخش پایانی کلام اوست که با رنگی از دنیای خیال شاعرانه عرضه شده و گرنه بقیه، نکاتی است قرآنی و عرفانی که در کتب دیگر نیز میتوان یافت .

پس از سنایی درسالهای میانی قرن ششم ه.ق. ، خاقانی شروانی این ارادتمند سنایی، شاید به اثر پذیری از وی در مثنوی تحفه العراقین هنگام نعت خاتم النبیین (ص) ماجرای معراج را چنین یادآور میشود:

میدان ازل ندیده باری

بر پشت فلک چنو سواری

آن شب که سپهرش آفرین کرد

کاحسنت سوار آسمانگرد

بر قمه قبه فلک رفت

تا قله قبله ملک رفت

برشد به دمی ازین حباله

زان سوی فلک هزارساله

(خاقانی، ۱۳۳۳،ص ۷۳)

شاعر پس از این بیتها، در بیست و سه بیت بتوصیف براق میپردازد: براق را اسب آسمانی میداند که در مرتع قدسیان چریده و سالها پیش از آدم (ع) ساکن بهشت بوده است، در حرکات چون جن است اما رویی چون روی آدمیان دارد؛ عذارش بمانند ناهیدست و خوی و خصلتش به مشتری میماند؛ نفسی معطر دارد و راهدان است؛ خستگی نمی شناسد و از شیر آسمان نیز هراسی بخود راه نمیدهد، سرآغاز توصیف براق چنین است:

در زیرش مرکبی روان تن

گویا و خموش و رام و توسن. ..

بخش پایانی سخن خاقانی توصیف راه معراج است در بیست و یک بیت، که چنین آغاز میشود:

احمد به چنین براق میمون

زین دارالحرب راند بیرون. …

شاعر در این بیتها به نکاتی نظیر عصمت آموزی (ص) به انبیا، جسمانی بودن معراج، گذشتن رسول (ص) از سدره المنتهی، رسیدن به بیجهتی، دیدن درگاه به چشم و شنیدن لبیک به گوش ، ذکر لااحصی ثناء علیک و شراب معرفت نوشیدن پیامبر (ص) ازدست ساقی جانها اشاره دارد، نکاتی از داستان معراج که روایتگر آن حسان عجم شعر پارسی است و با آن که دینی و قرآنی است اما خیال بیکرانه شاعر بدان طعمی شاعرانه بخشیده است. روایت خاقانی از سلف خویش سنایی شاعرانه تر و خیال انگیزتر است اما هنوز باید منتظر ماند تا با ظهور نظامی معراج رنگی دیگر بیابد.

با ظهور نظامی گنجه ای، این نام آور نام آشنای شعر فارسی درنیمه دوم قرن ششم ه.ق. توجه به معراج پیامبر (ص) شکلی خاص بخود میگیرد. نظامی در هر پنج گنج خویش به معراج رسول خدا (ص) میپردازد؛ دراولین سروده خویش، مخزن الاسرار پس از نعت رسول اکرم (ص) معراج را مطرح میکند و با این عنوان حدود هفتاد بیت میسراید :

نیم شبی کان ملک نیمروز

کرد روان مشعل گیتی فروز…

(مخزن الاسرار،۱۳۷۸،ص ۱۴)

شاعر در دومین اثرخویش، خسرووشیرین، نخست در خلال نعت رسول الله (ص) در بیتهایی نظیر بیت زیر به معراج توجه میکند:

سریر عرش را نعلین او تاج

امین وحی و صاحب سر معراج. ..

(خسرو و شیرین، ۱۳۷۶، ص ۱۱)

سپس در پایان کتاب پس از بیان نامه پیامبر(ص) به خسرو پرویز درچهل و سه بیت بشرح واقعه عروج آسمانی رسول الله (ص) و جزئیات آن اشاره دارد:

شبی رخ تافته زین دیر فانی

بخلوت، در سرای ام هانی

(خسرو و شیرین، ۱۳۷۶، ص ۳۳۸)

این شاعر توانا در لیلی و مجنون ، بار دیگر اسلوب مخزن الاسرار را به کار میگیرد؛ ابتدا به نعت رسول خدا میپردازد و پس از ان بار دیگر حدود شصت بیت را به بیان معراج اختصاص میدهد:

ای نقش تو معرج معانی

معراج تو نقل آسمانی. ..

(لیلی و مجنون، ۱۳۷۶ ص ۱۲)

در هفت پیکرکه چهارمین گنج گنجور گنجه است باز هم عنوان معراج دیده می شود؛ نظامی پس

چون نگنجید در جهان تاجش تخت بر عرش برد معراجش. ..

(هفت پیکر،۱۳۷۷، ص ۹)

از نعت پیامبر(ص) پنجاه بیت را در صفت معراج میسراید:

در شرفنامه نیز روش هفت پیکر پی گرفته میشود و شاعر پس از نعت خواجه کائنات، به معراج ایشان میرسد و مفصلترین توصیف خویش را از این واقعه عظیم و خیال انگیز در حدود هشتاد بیت به رشته نظم میکشد:

شبی کاسمان مجلس افروز کرد

شب از روشنی دعوی روز کرد…

(شرف نامه، ۱۳۷۶، ص۱۷)

در اقبالنامه بخش دوم اسکندرنامه، که آخرین سروده داستانی نظامی است، شاعر به شکل روشن و با عنوانی مستقل از معراج سخنی نمی گوید، او در خلال نعت حضرت (ص) بسفر آسمانی ایشان اشاره دارد:

که بی دعوی تخت و تاج

ز شاهان به شمشیر بستد خراج

غلط گفتم آن شاه سدره سریر

که هم تاجور بود و هم تختگیر

تنش محرم تخت افلاک بود

سرش صاحب تاج لولاک بود…

(اقبال نامه ، ۱۳۷۶، ص ۸)

اینک پرسشی به میان می آید: دلیل این همه توجه به واقعه معراج چیست ؟ چرا نظامی این شاعر توانای توصیفگر از حیات رسول خدا بیش از هرچیز به معراج او دل میبندد و در هر پنج گنج حدود سیصد بیت را به یادآوری این واقعه اختصاص میدهد؟ نظامی در معراج چه یافته است که این همه برای اولین بار بدان بها داده و آثار خویش را بدان زینت بخشیده است؟

بی شک نظامی درمعراج سرایی علاوه بر اثر پذیرفتن از سنایی و خاقانی و بیان ارزش شب در کسب معرفت، به خیال انگیزی فوق العاده معراج توجه دارد و بقدری بدان دلبسته است که وقتی از شبهای مراقبه و مکاشفه و معرفت اندوزی خویش یاد میکند، آن شبها را به شب معراج مانند میکند:

روز سفید آن، نه شب داج بود

بود شب اما شب معراج بود

(مخزن الاسرار،۱۳۷۸،ص ۶۷)

این واقعه از عناصری پدید آمده که هریک به تنهایی میتواند امکانات لازم رادر اختیار شاعر قرار دهد تا جولان خیال خویش را به سرحد امکان برساند.خصوصا شاعری مانند نظامی که به زهد، شهره همگانست و در دلبستگی به دین و رسول خدا(ص) همانند سنایی و خاقانیست..این عناصر عبارتند از:

۱. شب که زمان معراج است.

۲. آمدن جبرئیل و آوردن براق

۳. ویژگیهای براق

۴. رفتن به مسجد اقصی و دیدن نردبان

۵. امامت پیامبران در نماز

۶. سفر به آسمان و دیدار انبیا

۷. دیدن بهشت و دوزخ

۸. دیدار ملائکی چون اسرافیل و عزرائیل

۹. بازماندن جبرئیل و دیگر ملائکه از همراهی با پیامبر (ص)

۱۰. رسیدن پیامبر (ص) به بیخودی و حیرت

۱۱. دیدار خداوند

۱۲. بهره مندی آسمانیان از وجود پیامبر (ص)

۱۳. استجابت دعای رسول (ص) و آمرزش مؤمنان

۱۴. رفتن و بازآمدن به یک دم

۱۵. جسمانی بودن یا روحانی بودن معراج

این عناصر و گره خوردن آن با دانشهایی نظیر نجوم، طب و کلام در ضمیر تازه جوی دین انگار و زهدپرور نظامی، مجال گسترده ای را در پیش ذهن و زبان وی می گشاید و بدو امکان می دهد که در هریک از پنج گنج خویش از منظری بدین واقعه نگریسته روح نوجوی خویش و جان خواننده را از زلال معارف و حقایقی که بدان عشق می ورزد، بهره مند کند. نکات خیال انگیز مشترکی که نظامی در سرایش معراج در پنج گنج خویش بدان توجه کرده است، عبارتند از:

۱- آیه مازاغ البصر و ماطغی

زان گل و زان نرگس کان باغ داشت

نرگس او سرمه مازاغ داشت

(مخزن الاسرار،۱۳۷۸، ص۱۷)

ز رنگ امیزی ریحان آن باغ

نهاده چشم خود ر مهر مازاغ

(خسرو و شیرین، ۱۳۷۶، ص ۴۴۰)

از سرخ و سپید دخل آن باغ

بخش نظر تو مهر مازاغ

(لیلی و مجنون، ۱۳۷۶ ص۱۴)

درآن نرگسین حرف کان باغ داشت

مگو زاغ کو مهر مازاغ داشت

(شرف نامه، ۱۳۷۶، ص۲۴)

۲-نام آباء علوی (ماه ، تیر، ناهید ، خورشید، بهرام، مشتری، زحل)

تاشب اورا چه قدر قدر هست

زهره شب سنج، ترازو به دست

(مخزن ا