فایل پاورپوینت کامل همام طبیب، برادر نظام الدّین شامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل همام طبیب، برادر نظام الدّین شامی :

چکیده:

محمّد بن محمّد بن ابی طالب تبریزی، مشهور به همام طبیب، از ریاضیدانان، اطّباء و منجّمین گمنام سده هشتم و نیمه نخست سده نهم هجری است.وی برادر نظام الدّین شامی (زاده ۷۴۰ ه. ق) دانشور و تاریخ نگارِ نامیِ دستگاه آل جلایر و دوره تیمور گورگانی است. از همام طبیب دو رساله به نامهای تبصره أولی الالباب فی علم الحساب و رساله در معرفت مواقیت لیل و نهار باقی مانده است. وی در استنساخ نیز دست داشت و دو رساله از برادرش نظام الدّین شامی را با عناوین بلوهر و بیوذسف و رساله مجدولی در ذکر عترت نبی کتابت کرده است.

کلید واژه: همام الدّین، نظام الدّین شامی، مساحت، مثلثات، جبر، اجرام علوی.

محمّد بن محمّد بن ابی طالب تبریزی، ملقّب به همام الدّین، و مشهور به همام طبیب، از دانشوران برجسته، امّا گمنام سده هشتم و نیمه نخست سده نهم هجری است۱ و در علم ریاضیات، نجوم و طبّ، مهارت وافی و کافی داشت. متأسّفانه، آگاهی بسیار ناچیز از وی در دست است و نگارنده با به هم پیوستن اطّلاعات اندک و پراکنده موجود، این یادداشت موجز را فراهم آورده است۲.

همام طبیب، رساله تبصره أولی الألباب فی علم الحساب را در سال ۸۱۳ ق تألیف کرده و در پایان آن به هشتاد و سه سالگی خود اشاره نموده و با این حساب، سال تولّد وی، ۷۳۰ ق بوده است.۳ از کیفیّت تحصیل و نشو و نمای او اطّلاعی دردست نیست. ظاهراً در تبریز پا به عرصه وجود نهاده و در همانجا پرورش و تعلیم یافته است. در سال ۸۱۲ ق در شنب غازان (از محلاّت مشهور تبریز)۴ بوده و در آنجا نسخه ای از رساله مجدولی در ذکر عترت نبی۵ تصنیف برادرش علیّ بن محمّد بن ابی طالب نظام تبریزی، مشهور به نظام الدّین شامی (۷۴۰ زنده در ۸۰۸ ق) را کتابت کرده است.۶ در سال ۸۱۳ ق که هشتاد و سه سال داشته، رساله تبصره أولی الألباب فی علم الحساب را نگاشته است. به نوشته مرحوم محمّدعلی تربیت، وی شرحی مختصر بر الملخّص فی الهیئه البسیطه محمود بن محمّد چغمینی (درگذشته ۷۴۵ ق) به قلم درآورده و در هفتم جمادی الآخر سال ۸۲۴ ق از تألیف آن فراغت یافته و در آن وقت، نود و یک سال عمر داشته است.۷ حاجی خلیفه سال درگذشت او را ۷۱۳ ق نوشته است، که درست نیست. چنانکه ذکر گردید، وی عمر طولانی داشته و تا نیمه نخستین سده نهم هجری زیسته و بی گمان در همان سن نود و اندی، روی در نقاب خاک کشیده است.

همام طبیب، چند رساله در دانش ریاضیات و نجوم تألیف کرده بوده، که تاکنون دستنویس دو رساله به نامهای تبصره أولی الألباب فی علم الحساب و رساله در معرفت مواقیت لیل و نهار از گزند و آفت روزگار برون جسته و باقی مانده است. دیوان شعر تازی با عنوان نزهه الخاطر نیز به او نسبت داده شده۸ و در صحّت انتساب آن به وی تردید است. از این دیوان نیز دستنوشته ای دردست نیست تا با تفحّص و مطالعه آن، صحّت و سقم انتساب آن به همام طبیب، روشن شود.

همام طبیب، افزون بر تألیف، در تحریر و استنساخ نیز دست داشت و دو اثر از برادرش نظام الدّین شامی را کتابت کرده که نسخه های آنها موجود است. کتاب بلوهر و بیوذسف۹ که در ذی قعده سال ۸۱۰ ق کتابت شده و نسخه آن به شماره ۴۱۸۷ در کتابخانه ملّی ملک محفوظ است،۱۰ و رساله مجدولی در ذکر عترت نبی که در سال ۸۱۲ ق در شنب غازان تبریز، تحریر کرده و نسخه آن به شماره ۱/۲۸۶ در کتابخانه شماره ۲ مجلس (سنای سابق) نگهداری می شود.۱۱

اشتهار وی به همام طبیب، ظاهراً از بابت اشتغال او به طبابت بوده است، امّا از اثری از او در دانش طب نام بُرده نشده و اگر در این زمینه نیز تألیفی داشته، تاکنون نسخه ای از آن به دست ما نرسیده است.

آثار همام طبیب

۱. تبصره أولی الألباب فی علم الحساب: همام طبیب، این رساله را در سال ۸۱۳ ق برای بهره و استفاده نظام الدوله و الدّین، نجم الاسلام و المسلمین، محمود کاشی۱۲ از دانش حساب، در مقدّمه ای و سه مقاله و خاتمه ای تألیف و تدوین کرده است. محمود کاشی بعد از فراغت از قرائت الملخّص فی الهیئه چغمینی (درگذشته ۷۴۵ ق)، می خواست استخراج تقویم کواکب و حل زیج ایلخانی خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷ ۶۷۲ ق) را انجام دهد، و همام طبیب برای بهره تمام وی از علم حساب، این رساله را با استفاده از کتب استادان این فنّ و آموخته های خود تألیف کرده است. یگانه نسخه شناخته شده این رساله به شماره ۱/ ۳۰۷۶ در کتابخانه ملّی ملک محفوظ است و به خط نستعلیق در دهم ذی العقده سال ۸۴۰ ق در صد و هشتاد و هشت صفحه کتابت شده است.۱۳ دیباچه همام طبیب را جهت مزید استفاده در اینجا نقل می کنیم:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه المنزَّه عن إدراک عقول الأنام، المقدّس عن أن یحیط بعظمه الفکر و الأوهام… أمّا بعد، چون فرزند، مولانا اعظم اعدل اعلم، سلاله أعاظم العلماء الرّاسخین، جامع المعقول و المنقول، حاوی الفروع و الأصول، ذو ذهن الوقّاد و الطبع النقّاد و الفکر السّلیم و الفهم المستقیم، أقضی القضاه و أعدل الولاه، المختصّ بالکمالات الملکیّه و الملکات الکمالیه، نظام الدّوله و الدّین، نجم الأسلام و المسلمین، محمود الکاشی أطال اللّه بقاءَه و زاد فی مدارج الفضل إرتقاءه بعد از آن که از قرائت شرح ملخّص هیئات [کذا [که منسوب است به امام محقّق و فاضل مدقّق، شرف الملّه و الدّین، محمود الچغمینی تغمده اللّه بغفرانه فارغ شد، هوس استخراج ت