فایل پاورپوینت کامل وضعیت تفکر در ایران معاصر؛ گفت وگو با عماد افروغ

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل وضعیت تفکر در ایران معاصر؛ گفت وگو با عماد افروغ :

سروش اندیشه، ش ۱

چکیده: آقای افروغ تفکر را نوعی نوآوری و خلاقیت می داند که با گرته برداری و ترویج افکار دیگران تفاوت دارد . ایشان یک علت مهم رکود اندیشه در جامعه اسلامی را جدایی دین و روحانیت از سیاست می داند که موجب افتادن در ورطه تفکرات انتزاعی می شود . برای رشد علمی باید روحانیت و دین در عرصه سیاست حضور داشته باشند و تقسیم کار مثبتی میان حوزه و دانشگاه صورت پذیرد .

تفکر، در کنه و ذات خود چیست؟

تفکر، در ذات خود، به معنی نوآوری و خلاقیت و بها دادن به این منبع لایزال است; منتهی به شرطی که تقلید از دیگران نباشد و قائم به ذات و، در یک جمله، ناب باشد . البته تاثیر شرایط اجتماعی و محیطی را نمی توان نادیده گرفت; ولی تفکر را جدای از تاثیر دیگران و محیط نیز می توان ارائه کرد . در مجموع می خواهم بگویم که تفکر خلاق با تفکر ترویجی و نوآوری خلاق با نوآوری اشاعه ای تفاوت دارد . همین که انسان به خود رجوع کند، این نوآوری ایجاد می شود . ما باید سعی کنیم با تکیه بر خلاقیت ها و ظرفیت های خدادادی خود، به پاسخ پرسش هایمان برسیم . عرض من این است که تفکر را نمی توان تعریف کرد .

تفکر چه سهمی در اعمال و اراده آدمی دارد؟ در این جا اصل را تفکر می دانید یا اراده و یا ترکیبی از هر دو؟

ترکیب، چیز معناداری در این مورد به نظر نمی رسد; اما من اصل را بر تفکر قرار می دهم; چه در قلمرو فردی و چه در قلمرو اجتماعی . مشکل اکنون ما عدم تفکر و عدم اندیشه است; اگر تفکر خلاقه وجود داشته باشد، در ساحت های ارزشی، هنجاری، احساسی، رفتاری و … نیز تاثیر خواهد گذاشت و اگر می بینیم تاثیرگذار نیست، مشکل در جامعه است . اگر انسان در ساحت عمل به گونه ای می اندیشد و در ساحت نظر به گونه ای دیگر، اشکال از جامعه است . این فاصله و شکاف یک امر اجتماعی و نه فلسفی است و تحقیق در مورد آن بر عهده جامعه شناس است; نه فیلسوف .

در تاریخ فرهنگی ما، تفکرات انتزاعی، پیشینه ای بسیار قوی داشته اند . از طرفی، در قرون سوم و چهارم که اوج شکوفایی تمدن اسلامی به حساب می آید، می بینیم که علومی نظیر فیزیک، نجوم، طب، ریاضی و شیمی پیشرفت می کنند; همان علومی که در حیطه علوم دقیقه قرار دارند; اما رفته رفته این جریان متوقف می شود . از دیدگاه آسیب شناسانه، برای کمرنگ شدن تفکرات انضمامی در مقابل تفکرات متافیزیکی در ایران و جهان اسلام، چه دلایلی می توان ذکر کرد؟

علوم از پیش فرض هایی برخوردارند که به هیچ وجه تجربی نیستند; بلکه مفروض می باشند . وقتی پیش فرض ها عوض شوند، علوم نیز عوض خواهند شد . در دوران طلایی تمدن ما نیز علوم، پیش فرض های خود را داشتند; در واقع آنها از پیش فرض های جامعه اسلامی برخوردار بودند; هدف، دینی بود و علم، مقدمه معرفت خدا بود; همان چیزی که امام خمینی می فرمودند . در آن دوران، ابعاد ارزشی و هنجاری، دست به دست هم داده بودند; حتی مسلمان بودن نیز انگیزه و محرک به شمار می آمد . ما در این دوران، شاهد نهضت شعوبیه هستیم; نهضتی ایرانی – اسلامی که هم عام گراست و هم می خواهد از فرهنگ خود در برابر اعراب پاسداری کند . این دو خصوصیت نهضت شعوبیه باعث شد که زمینه برای خلاقیت های علمی فراهم شود . نگاهی به وضعیت اجتماعی عالمان آن دوران، به ما نشان می دهد که آنان از نظر اجتماعی و تشخص، معاش، فضیلت و حیثیت در مقامی والا قرار داشتند و در شرایط خوبی به سر می بردند که البته در فراهم شدن این شرایط آموزه های اسلامی بسیار مؤثر بوده است .

اما چه شد که وضعیت طلایی آن دوران به وضعیت موجود رسید؟ بعضی ها معتقدند که بعدها تفکرات متافیزیکی صرف، غافل از موضوعات اجتماعی، حاکم شد و این وضع به وجود آمد . برخی دیگر معتقدند که جریان تصوف، مسبب این وضع بوده است و برخی نیز معتقدند که فعالیت های علمی آن دوران، پیوند نزدیکی با قدرت ها داشته است و به محض متلاشی شدن آن قدرت ها، آن دوران نیز به سر آمد .

من فکر می کنم جدایی روحانیون از سیاست، عامل عمده این مطلب بوده است . شما به تاریخ شیعه نگاه کنید . تفکر شیعی، هر حکومتی را به رسمیت نمی شناسد، اما این فاصله گرفتن از حکومت، بیش از رشد علم به افول علم منجر شد . وقتی روحانیت وارد سیاست می شود، می فهمد که با مساله ای به نام مصلحت حکومت داری; روبه روست . به همین جهت، از تفکر انتزاعی فاصله می گیرد; اما به محض دور شدن از سیاست، باز به ورطه تفکرات انتزاعی می افتد .

خلاصه حرف من این است که در این مملکت، جدایی روحانیت و نهادهای دینی از سیاست جواب نداده است; نه در عرصه تحولات دینی و نه در عرصه تحولات سیاسی و فرهنگی . به علاوه برای بررسی ابعاد فرهنگی جامعه، باید به هویت آن جامعه رجوع کنیم . عنصر بارز هویت مردم ایران، دین داری است که در هر تغییر و تحول ارادی باید به آن توجه داشت . همین هویت دینی است که مبنای تلفیق و عدم جدایی دین از سیاست است; حتی مقوله گفت وگوی تمدن ها نیز بدون عنایت به این هویت، مقوله ای ابترو تشریفاتی است . ما از لحاظ دینی وارد گفت وگو می شویم; حقیقت، به لحاظ دینی، جنبه ازلی و ابدی دارد . گفت وگوی ما به این معنا نیست که بنشینیم و ببینیم چه می شود؟ ما آمده ایم حرف بزنیم و تو را نجات دهیم . این مطلق نگری، منشا معارف تازه بوده است; اگر نسبی می اندیشیدیم، هرگز منشا تحول نمی شدیم . اگر من و طرف مقابل خود را بر حق ندانیم، سخن گفتن از گفت وگو بی معناست . اگر بگوییم این، به خشونت و عدم تساهل منجر می شود، باید عرض کنم که ریشه های خشونت، در جدایی ایدئولوژی از جهان بینی و شکل گیری فردیت است که هر دو زاییده تمدن غربی اند; شاهد کلام ما وقوع دو جنگ جهانی و بحران های عظیم اجتماعی پس از روشن گری است . آنچه موجب خشونت می شود، پای بندی به اصولی انسانی و ماورایی نیست; بلکه عدم پای بندی به اصول ثابت و فرو ریختن مجاری دستیابی به این اصول است که این امر در دو هیچ انگاری منسوب به نیچه و پست مدرنیست ها، به عنوان دلالت منطقی و اجتماعی مدرنیسم قابل ردیابی است .

آیا می توان پذیرفت که علت غلبه تفکر متافیزیکی در اندیشه ما، نحوه برخورد عالمان دینی با مقوله دین بوده است . برخی عالمان دینی، دین را یک گنجینه فراگیر معرفی کردند و مدعی شدند که ما به چیزی، بیش از آن چه در دین آمده، نیاز نداریم و بر اساس این نگرش، باب تفکر را – حداقل در حوزه هایی مانند خداشناسی، جهان شناسی، انسان شناسی، اخلاق و … – بستند . در نقد و بررسی این مطلب چه می گویید؟

گفته شما از لحاظ معرفتی صحیح است و می شود پذیرفت که نوعی شریعت گرایی حاکم شده و به نوعی تحجرگرایی کشیده شده است . اما به نظر من، وقتی حکومتی دینی می شود، ضرورت های خود را ا