بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل چالش ها و راهکارهای حفظ تعادل پویای ساختار جمعیتی کشور :

به اعتقاد بسیاری از جامعه شناسان کنترل و تعدیل جمعیت، چالش هایی در بدنه کشور ایجاد می گردد. به طور یقین چنانچه راه کارهایی از سوی دولت مردان و متولیان فرهنگی و سازمان های تاثیرگذار ارائه نگردد، جامعه اسلامی و کشور، دچار آسیب های جدی و جبران ناپذیر خواهد شد.

مهم ترین چالش های جمعیتی

۱. کاهش عرضه نیروی کار

۲. افزایش سهم سالمندان.

آینده گری چالش ها و مسائل ناشی از انتقال جمعیتی با توجه به تجربه جهانی کشورها می تواند در شناسایی چالش های محتمل ناشی از گذار جمعیتی ایران بصیرت آفرین باشد. لذا ضرورت و اهمیت این مطالعه از بعد مسئله شناسی و پیش بینی و پیش گیری مسائل جمعیتی محتمل الوقوع است.

برخی راه کارهایی توسط جامعه شناسان و دولت مردان ارائه شده است. از جمله استفاده حداکثری از فرصت طلایی و پنجره جمعیتی(سهم حداکثری جمعیت مولد در کشور) و هم چنین، بازنگری در سیاست های کنترلی جمعیتی و اتخاذ سیاست های حمایتی و تشویقی در جهت افزایش زاد و ولد به بالای سطح جانشینی(حداقل دو الی سه فرزند) از مهم ترین راه کارها به شمار می آید.

انتقال جمعیتی یک تحول جمعیتی بنیادین و فراگیر است، و در همه کشورهای دنیا امری اجتناب ناپذیر است. و دیر یا زود هر کشوری آن را تجربه خواهد کرد. به دلیل ناهماهنگی زمانی گذار جمعیتی با گذار اقتصادی و اجتماعی و عدم سیاست های اقتصادی، اجتماعی متناسب با آن، در بسیاری از کشورها مسائلی بروز و ظهور خواهد یافت که اگر در مورد آنها چاره اندیشی نشود جوامع را با بحران های حادی روبرو خواهد ساخت.

باید یادآوری نمود که ساختارکلی جمعیت همانند یک اندام واره است که باید بین تمام بخش های آن نوعی تعادل پویا و تجدید شونده برقرار باشد و نمی توان یک وضعیت جمعیتی ثابت و مفروضی را به عنوان یک وضعیت ایده آل در نظرگرفت، زیرا تغییرات جمعیتی علاوه بر اینکه از پارامترهای جمعیتی ناشی می شود از بسیاری ازعوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که به مرور زمان در مسیر تحول کشورها رخ می دهد تأثیر می پذیرد. آنچه که از طریق سیاست های جمعیت قابل اعمال می باشد، حفظ تعادل پویای ساختارکلی جمعیت است، جهت حفظ این تعادل پویا لازم است بطور مداوم تغییرات جمعیت مطالعه و دورنمای تحولات جمعیتی ترسیم شود، در صورتی که مطالعات، احتمال خارج شدن جمعیت ازحالت تعادلی خود را نشان دهد، سیاست های جمعیتی لازم اعمال شود.

چالش ها و مسائل ناشی از گذار جمعیتی

چالش ها و مباحث جمعیتی گذارجمعیتی شامل: الف)کاهش حجم و رشد جمعیت ملی؛ ب)کاهش باروری و قدرت تجدید نسل؛ ج)افزایش میانه سنی و سالمندی جمعیت و د)کاهش جمعیت در سن کار و افزایش تدریجی مهاجرین خارجی است.

هر کدام از موارد فوق نیاز به توضیح مختصر می باشد.

۱. کاهش حجم و رشد جمعیت ملی

از ویژگی های الگوی گذار جمعیتی کاهش حجم و رشد جمعیتی است که بلاکر در سال ۱۹۴۷ از آن تحت عنوان سقوط جمعیتی یاد می کند.

نتایج پیش بینی جمعیت کشور در صورت ادامه روند فعلی(نرخ های سال ۱۳۹۰) با طوح باروری متفاوت در سال پایه مطالعه شده است. همچنان که ملاحظه می شود تداوم میزان باروری کل زیر سطح جانشینی در طول دوره پیش بینی موجب می شود که از سال ۱۴۱۵ با رشد منفی جمعیتی مواجه شویم.

۲. کاهش باروری و قدرت تجدید نسل

یکی دیگر از مسائل جوامع دارای الگوی ما بعد انتقال جمعیتی، بحران باروری و تجدید نسل است، که مشکل کاهش حجم جمعیت های ملی درکشورهای توسعه یافته تا حدود زیادی متأثر از آن است. به زعم بسیاری از جمعیت شناسان، کاهش باروری بعد از چند دهه متوالی، جامعه را با یک بحران جمعیتی مواجه ساخته است.

الگوی گذار باروری در ایران نشان دهنده تغییر از باروری خیلی بالا به باروری خیلی پائین است. میزان باروری کل از حدود ۷ /۷ فرزند برای هر زن در سال ۱۳۴۵ به ۳ /۶ فرزند در سال ۱۳۵۵ کاهش یافته است(آقاجانیان و مهریار، ۱۹۹۹). بعد از این کاهش اولیه، موقتاً وقفه ای در گذار جمعیتی ایران پدید می آید و تحت تأثیر شرایط خاص متأثر از رویداد انقلاب اسلامی، باروری در بین سال های ۱۳۵۸ ـ ۱۳۵۶ اندکی افزایش یافته و سپس تا حوالی سال ۱۳۶۳ روند نسبتاً ثابتی را ادامه می دهد. از سال ۱۳۶۳ به بعد مجدداً به تدریج روند کاهش باروری آغاز می شود و از ۹ /۶ فرزند برای هر زن در این سال، به ۵ /۵ فرزند در سال ۱۳۶۷ که زمان شروع مجدد برنامه های تنظیم خانواده است می رسد و از این زمان به بعد، به سرعت روند انتقالی خود را طی کرده و میزان باروری کل به ۱۷/۲ فرزند در سال ۱۳۷۹ می رسد(عباسی شوازی و مکدونالد، ۲۰۰۵) و روند کنونی آن نیز از ادامه همان روند قبلی تبعیت می کند. در سال ۱۳۸۵، میزان باروری کل برابر ۸ /۱ بچه برای هر مادر بوده است، چهار استان کشور میزان باروری بین ۲ /۱ و ۶/۱ فرزند و ۱۳ استان نیز باروری بین ۷ /۱ و ۱ /۲ فرزند داشته اند، میزان باروری کل در ۱۲ استان بین ۱ /۲ و ۴ /۲ فرزند بوده و تنها استان های هرمزگان با میزان باروری کل ۵ /۲ و سیستان بلوچستان با باروری کل ۷/ ۳ فرزند بالاترین باروری در کل کشور را دارا بوده اند(عباسی و دیگران۲۰۰۶).

۳. افزایش میانه سنی و سالمندی جمعیت

از دیگر ویژگی های دومین انتقال جمعیتی(کاهش مداوم باروری و افزایش امید زندگی) افزایش میانگین سنی جمعیت جامعه است. بر اساس برآوردهای به عمل آمده میانه سنی در ایران در سال ۱۳۸۵ حدود ۲۳ سال بوده است که این شاخص در سال ۱۴۰۰ به حدود ۳۱ سال و در سال ۱۴۳۰ به بیش از ۴۰ افزایش خواهد یافت.

کاهش میزان مرگ و میر و به دنبال آن کاهش میزان موالید، باعث افزایش امید زندگی و افزایش جمعیت سالمندان می شود. در این مرحله در اثر افت باروری طی چند دهه، جمعیت وارد دوره ی سالمندی می شود. برخی از جمعیت شناسان اصطلاحاً از آن تحت عنوان انفجار عمودی سالخورده ها یاد می کنند، در نهایت سالخوردگی جمعیت در مرحله پیشرفته ای قرار می گیرد که از آن تحت عنوان معکوس شدن هرم سنی یاد می کنند.

براساس مطالعه سازمان ملل در حال حاضر بیش از ۲۰ درصد جمعیت کشورهای توسعه یافته بالاتر از ۶۰ سال سن دارند و این نسبت تا سال ۲۰۵۰ به ۴ /۳۲ درصد کل جمعیت کشورهای توسعه یافته خواهد رسید. براساس این پیش بینی تا سال ۲۰۲۵ نزدیک ۱۱ درصد از کل جمعیت ایران در سنین بالای ۶۰ سال قرار خواهد گرفت و این نسبت تا سال ۲۰۵۰ به نزدیک ۲۶ درصد خواهد رسید یعنی بیش از یک چهارم کل جمعیت ایران سالخورده خواهند بود. این تحول بزرگ مستلزم توسعه قابل ملاحظه اقدامات حمایتی و تامینی است.

۴. کاهش جمعیت در سن کار و افزایش تدریجی مهاجرین خارجی

یکی از مسائل اساسی جمعیتی کشورهایی که در مرحله مابعد انتقال جمعیتی قرار دارند، کاهش جمعیت در سن کار و به دنبال آن افزایش تدریجی جمعیت مهاجرین خارجی است. بعد از دوران انتقال از برهه انفجار موالید، نسل های بعدی بتدریج کوچک تر و کوچک تر خواهند شد و در نتیجه حجم جمعیت وارد شده به سن کار هم رو به کاستی می گراید و کمبود نیروی کار فراهم می شود.

تحولات درصد جمعیت در سن کار(۶۴- ۱۵ سال) در ایران تا سال ۱۴۰۵