---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل چیستی عزاداری برای امام حسین علیه السلام :

مقدمه

واقعه «عاشورا» از بی بدیل ترین و شاخص ترین جریاناتی به شمار می رود که تاریخ توانسته است با سربلندی و سرافرازی در صفحات خویش بنگارد. «جامع» و «کامل» بودن این واقعه از لحاظ ولایت مداری، دین مداری، توجه به احکام دین، اخلاقی، عاطفی، سیاسی، اعتقادی، جوانب اجتماعی، فنون جنگی، عبرت انگیز بودن، درس آموزی، ظلم ستیزی، انسان سازی و… همگان را به حیرت وا داشته است.

«علتّ» پایداری و ابدی بودن این حرکت عظیم انسانی قطعاً منوط به درجه «اخلاص» وجود مقدّس امام حسین(ع) و اهداف ابدی و متعالی آن حضرت در جهت رساندن انسان ها به «هدایت» و مراحل والای سیر و سلوک «انسانی» و «الهی» است.

«مظلومیت» حضرت(ع) و اصحاب و یارانش «امتیازی» اصیل و بی نظیر است تا با گوهری همچون اشک به هم آمیخته و صاحبش را به «کشتی» نجات رسانده و در زیر سایه «نور» هدایت امام حسین(ع) به بهشت برین رهنمون شود.

آری! چنین است که هزاران عاشق دل به دریای عظمت امام حسین (ع) سپرده و کربلا و مجالس عزای امام حسین(ع) را چون نگینی در آغوش می گیرند و هر کس به اندازه معرفتش از این خرمن بهره برمی دارد.

گسترش روزافزون عزادران و مشتاقان حضرتش از «شیعه» و «سنی» گرفته تا «مسیحی» و… باعث نگرانی دشمنان اهل بیت(ع) گشته است و آنان نیز با تمام گستاخی به مصاف نور آمده و سعی در خاموش نمودنش می کنند که تا ابد بی نتیجه خواهد ماند و بلکه خودشان در ظلمت و جهالت غرق خواهند شد.

این نوشتار در پی آن است که با مدارک «متقن» و «قوی» و با تکیه بر «آیات» الهی و «سیره» و «روش» پیامبر گرامی اسلام (ص) و دیگر معصومین(ع) حق را به حق جویان بنمایاند.

بیان مسئله و ضرورت تحقیق

از دیرباز تاکنون، همواره مخالفانی بودند که عزاداری امام حسین(ع) را انکار کرده و یا در درباره آن شبهه و تردید روا داشته اند. اینان گاهی کوشیده اند مشروعیت عزاداری برای امام حسین(ع) را نفی کنند و گاهی نیز کارکردهای آن را زیر سؤال برده اند.

عزاداری برای امام حسین(ع) در عصر کنونی، با شبهاتی از این دست مواجه است:

– چرا باید برای حادثه ای که قرن ها از وقوع آن گذشته است، عزاداری و گریه کنیم؟

– علّت سیاه پوش کردن کوچه و بازار و محافل و بر سر و سینه زدن چیست؟

– یاد حادثه عاشورا را با شیوه های نو، همانند برگزاری همایش و کنفرانس مطبوعاتی و… هم می توان گرامی داشت؟

– اگر امام حسین (ع) با حرکت خود در روز عاشورا پیروز واقعی میدان بود، چرا شیعیان و محبّان آن حضرت به جای جشن و سرور، گریه و عزاداری می کنند؟

وهابیونِ غرق شده در جهالت و تعصب، با عقاتدِ باطلِ شان در پی این هستند که افکار مردم را منحرف کنند. آنان از این نکته مهمّ غافلند که شیعه بر اساس منابع غنی خود، برای همه این ها جواب دارد. توجّه به این نکته مهمّ، ضرورت تحقیق در مورد عزاداری و چون و چرای آن را می رساند تا حق روشن و سیاهی افکار وهابیون و دشمنان اهل بیت(ع) معلوم شود.

واژه شناسی و معنادانی کلمه «ماتم»

«ألمأتَم»؛ در لغت به معنای جمع شدن مردان و زنان، به جهت شادی و غم را گویند، ولی به مرور زمان به جمع شدن زنان برای عزا اختصاص یافته است. (ابن منظور، ۱۴۱۴: ۱۲: ۴)

«ماتم»: عزاداری، سوگواری. (عمید، ۱۳۷۷: ۱۰۶۸) در زمان کنونی، ماتم تنها برای عزاداری گروه بانوان به کار نمی رود، بلکه شامل اجتماع مردان برای عزاداری نیز می شود. از این نظر در برخی مناطق، به جایگاه های عزاداری و روضه خوانی، «ماتم سرا» گفته می شود. (کریمی نیا، ۱۳۹۵: ۵۲)

واژه شناسی و معنادانی کلمه «المناحه»

«المَنَاحه» به معنای عزاداری؛ «ألنَّوح»، «ألنّوَائِح»: اجتماع زنان برای عزاداری را گویند. (راغب اصفهانی، ۱۳۷۴: ۸۲۸)

«نوحه»: بیان مصیبت، گریه کردن با آواز، آواز ماتم، شیون و زاری، مویه گری، زاری بر مرده، شعری که در ماتم و سوگواری با صوت حزین و ناله و زاری خوانند، اعمّ از سوگواری برای کسی که تازه مرده، یا برای امامان شیعه(ع).

ترکیبات دیگر آن عبارت است از نوحه آراستن، نوحه ساختن، نوحه سرودن، نوحه خوانی. نوحه گری بر مرده، رسم جاهلیت بوده و کاری مکروه است، مگر برای معصومین(ع) که نوحه و گریه بر آنان از شعائر مهم و از عوامل نشر فضیلت ها و احیای یاد اسوه های کمال است و خود امامان(ع) بر سید الشهدا(ع) می گریستند و امر به نوحه خوانی می کردند.

بر جعفر طیار و حمزه سید الشهداء(ع) نیز نوحه خوانی شد. آنچه از کراهت نوحه و ناپسند بودن شغل نوحه گری و زشت بودن اجرت نوحه گر در روایات یاد شده، ناظر به نوحه گری های جاهلی است که آمیخته به باطل و گاهی حرام بود.

در فرهنگ عزاداری برای امام حسین(ع) نوحه به نوعی خاص از شعر مرثیه می گویند که در مجالس به صورت جمعی اجرا می شود.

اشعار نوحه را برای سینه زدن می ساختند؛ یکی نوحه می خواند و دیگران به نوا و آهنگ و وزن اشعار نوحه خوان سینه می زدند؛ ولی اشعار مرثیه را با آهنگ در مجالس سوگواری برای به گریه افکندن و اظهارتأسف شنوندگان بر قتل شهدای کربلا می خواندند و عنوان روضه نداشت. (محدثی، ۱۴۱۷: ۴۵۳)

امام صادق(ع) می فرماید:

قَالَ لِی أَبُو جَعْفَرٍ قِفْ مِنْ مَالِی کَذَا وَ کَذَا لِلنَّوَادِبِ ینْدُبْنَنِی عَشْرَ سِنِینَ بِمِنًی أَیامَ مِنًی؛ (شهید ثانی، بی تا: ۱۱۳)

پدرم امام باقر(ع) به من فرمود: از مال من فلان مقدار بردار و همه ساله تا ده سال برای من در سرزمین مِنی، در موسم حجّ مجلس گریه و نوحه سرایی تشکیل بده تا بر مظلومیت من نوحه سرایی کنند.

واژه شناسی و معنادانی کلمه «عزا»

«عَزا» در لغت به معنای صبر و شکیبایی کردن بر هر چیزی که انسان از دست می دهد (ابن منظور، ۱۴۱۴: ۱۵: ۵۲). نیز به معنای «خوب صبر کردن»، «صبر کردن در مصیبت» و « سوگ و مصیبت» است (عمید، ۱۳۷۷: ۹۱۰). در عربی، «عَزَّیتُ فُلانًا»؛ یعنی او را دلداری و تسلی دادم (ابن منظور، ۱۴۱۴: ۱۵: ۵۳) و «أحسَنَ اللهُ عَزَاکَ»؛ یعنی خداوند تو را صبر نیک دهد (فیومی، ۱۴۱۴: ۲: ۴۰۸).

بر این اساس «عزاداری» مراسمی است که برای آرامش بخشیدن به فرد یا افراد داغ دیده برگزار می شود. برای این منظور، روش های متعددی کاربرد دارد؛ مانند هم دردی کردنِ زبانی با فردِ داغ دیده، گریه کردن همراه با فردِ داغ دیده، شنیدن غم و غصه های فردِ داغ دیده، یادآوری داغ های دیگران به ویژه داغ های بزرگان دینی و تاریخی و…. در جوامع مختلف، عزاداری معمولاً در قالب مراسم جمعی، در چند مرحله زمانی (سوم، هفتم، چهلم و…) و با آدابی مخصوص برگزار می شود و روی هم رفته، تأثیر بسیار شگرفی در آرامش بخشیدن به افراد داغ دیده دارد. (پیشوایی، ۱۳۹۵: ۲/ ۱۳۱)

اقامه عزا در سیره عملی اهل بیت(ع)، سابقه ای درخشان و طولانی دارد، به گونه ای که اهل بیت(ع) در هر فرصتی و مجالی که ممکن بود اعلان عزا کرده و به روش های مختلف مردم را به عزاداری بر سرور و سالار شهیدان امام حسین(ع) دعوت می کردند.

علّت آن این بود که دستگاه خلافت اموی همواره می کوشید قیام امام حسین (ع) را قیامی بر ضدّ خلیفه رسول خدا(ص) جلوه دهد که سرکوب آن، حق و وظیفه دستگاه خلافت بوده است. از این رو بعد از بازگشت اهل بیت(ع) به مدینه، امویان همه توان خود را برای به فراموشی سپردن این حماسه به کار گرفتند.

در مقابل اهل بیت(ع) که به این نقشه شوم دشمن پی برده بودند، عزم خود را جزم کردند تا با تمام توان، قیام خونین حسینی را زنده نگاه دارند. یکی از راه های رسیدن به این هدف، برپایی مجالس سوگواری، عزاداری علنی و گریه بر شهدای کربلا بود که نوعی مبارزه منفی با حکومت یزید محسوب می شد. سوگواری و گریه در حقیقت نمودی خارجی از بیزاری درونی شیعیان از دشمنان امام حسین(ع) بود (پیشوایی، ۱۳۹۵: ۲/ ۱۷۰) که بیش از همه بازماندگان بنی هاشم، امام سجاد (ع)، به این امر اهتمام داشت.

با توجّه به سیره عملی اهل بیت (ع)، شکل عزاداری ها را یاد آوری می کنیم:

۱- سر سفره غذا

امام صادق(ع) می فرماید:

امام سجاد(ع) بیست سال بر مصیبت پدرش گریست و هر گاه غذا جلوی او می گذاشتند گریه می کرد. روزی یکی از غلامان به ایشان گفت: «فدایت شوم ای فرزند رسول خدا! می ترسم از کثرت حزن و اندوه خود را هلاک کنی.» فرمود: «از درد و اندوه خویش به خدا شکوه می کنم و چیزی از خدا می دانم که شما نمی دانید (یوسف: ۸۶). هرگاه کشته شدن فرزندان فاطمه(ع) را به یاد می آورم، بی اختیار بغض گلویم را می گیرد و اشکم جاری می شود». (ابن بابویه، ۳۸۲: ۱/ ۲۷۳)

۲- هنگام دیدن و نوشیدن آب

امام سجّاد(ع) هر گاه ظرف آبی را برای نوشیدن برمی داشت، چنان می گریست که اشک از دیدگانش با آب ظرف می آمیخت و وقتی از علّت آن می پرسیدند، می فرمود:

چگونه گریه نکنم، در حالی که پدرم از آبی منع شد که [نوشیدن آن] برای درّندگان و حیوانات آزاد بود؟ (ابن شهر آشوب، ۱۳۷۹: ۴/ ۱۶۶)

همچنین در روایتی دیگر، داوود رقّی از امام صادق(ع) چنین نقل می کند:

در محضر امام صادق(ع) بودم. حضرت آب طلبید و زمانی که آب را نوشید دیدم در حضرت حالت گریه پیدا شد و دو چشم آن حضرت غرق اشک گردید. سپس به من فرمود: «ای داوود! خدا قاتل حسین(ع) را لعنت کند؛ من هرگز آب ننوشیدم جز این که به یاد امام حسین(ع) افتادم و بنده ای نیست که آب نوشیده و حسین(ع) را یاد کرده و کشنده اش را لعنت کند، مگر آن که خداوند منّان صدهزار حسنه برای او می نویسد و صدهزار گناه از او محو کرده و صدهزار درجه، مقامش را بالا برده و گویا صدهزار بنده آزاد کرده و روز قیامت حق تعالی او را با قلبی آرام و مطمئن محشورش می کند.» (شعیری، بی تا: ۱۷۷)

از مصباح کفعمی چنین نقل شده است:

قَالَتْ سکِینَهُ لَما قُتِلَ الْحُسَینُ اعْتَنَقْتُهُ فَأُغْمِی عَلَی فَسَمِعْتُهُ یقُولُ :

شیعتی إن ما شربتم ریّ عذب فاذکرونی

أو سمعتم بغریب أو شهید فاندبونی؛

هنگامی که جناب سکینه در مقتل پدر بزرگوار خود آمد جسد آن حضرت را در آغوش گرفت و از کثرت گریستن مدهوش شد و این شعر را از پدر بزرگوار خود در عالم ابتدا بشنید: شیعیان من! هرگاه آب گوارا نوشیدید، مرا یاد کنید، هرگاه غریب یا شهیدی را شنیدید، برای من گریه کنید. (کفعمی، ۱۴۰۵: ۷۴۱)

از این حدیث درمی یابیم که امام حسین (ع) هم بر زنده نگه داشتن عاشورا تأکید داشت؛ چون هدف آن حضرت(ع) از قیام تداوم و بقای دین مبین اسلام بود که در صورت بقای یاد حضرت، پیام های عاشورا به جامعه انتقال می یابد و نتیجه آن حفظ دین خواهد بود.

۳- عزاداری به واسطه سرودن شعر

امامان معصوم شیعیان(ع) و شاعران را برای شعر مرثیه ای در عزای امام حسین(ع) تشویق می کردند تا به واسطه این هنر ادبی و ذوق درونی و عواطف و احساسات عمیقِ شعری، محبّت و عاطفه ها را به جوشش آورده و جذب مقام ولایت الهی نمایند.

أَبِی هَارُونَ الْمَکْفُوفِ قَالَ: دَخلْتُ علَی أَبی عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ لِی أَنْشِدْنِی فَأَنْشَدْتُهُ فَقَالَ لَا کمَا تنْشِدُونَ وَ کَمَا تُرْثِیهِ عِنْدَ قَبْرِهِ فَأَنْشَدْتُهُ:

أ مررت علی جدث الحسین

فقل لاعظمه الزکیه (قمی، ۱۳۷۹، ج۲: ۷۸۷)

قالَ فَلَمَّا بَکَی أَمْسَکْتُ أَنَا فقَالَ مرَّ فَمَرَرْتُ قالَ ثمَّ قالَ زِدْنِی زِدْنِی قَالَ فَأَنْشَدْتُهُ:

یا مریم قومی واندبی مولاک

وعلی الحسین(ع) فاسعدی ببکاک

قَالَ فَبَکَی وَ تَهَایجَ النِّسَاءُ قَالَ فلَمَّا أَن سَکَتْنَ قَالَ لِی یا بَا هَارُونَ منْ أَنْشَدَ فِی الْحُسَینِ فأَبْکَی عشَرَهً فَلَهُ الْجَنَّهُ ثُمَّ جَعَلَ ینْتَقِصُ وَاحداً وَاحِداً حَتَّی بَلَغَ الْوَاحِدَ فَقَالَ مَنْ أَنْشَدَ فِی الْحُسَینِ فَأَبْکَی وَاحِداً فَلَهُ الْجنَّهُ ثمَّ قَالَ مَنْ ذَکَرَهُ فَبَکَی فلَهُ الْجنَّهُ؛ (همو)

ابوهارون مکفوف می گوید: امام جعفر(ع) به من گفت: «برای من شعری درباره حسین(ع) بخوان.» من شعری برایش خواندم و او به من گفت: «آن چنان که برای خود می خوانید برایم بخوان.» منظورش با رقت و سوز بود. و من چنین خواندم: «گذرت که بر جسد حسین(ع) افتاد، به استخوان های پاکش بگو: ای استخوان های پاک، همیشه از باران ابرهای متراکم و پربار، بهره ور سیراب باشی.»

ابوهارون گوید: امام صادق(ع) گریست و سپس گفت: «بیشتر بخوان!» قصیده دیگری برایش خواندم و او باز گریه کرد و من از پشت پرده نیز صدای گریه شنیدم.

وقتی که آرام شدم، حضرت گفت: «ای اباهارون! هر کس در رثای حسین(ع) شعری بخواند، بگرید و ده کس را بگریاند، بهشت برای آنان حتمی گردد. و هرکه در رثای حسین(ع) شعری بخواند، بگرید و پنج کس را بگریاند، باز بهشت برای آنان نوشته شود و هرکس در رثای حسین(ع) شعری بخواند، بگرید و یکی را بگریاند، باز هم بهشت بر آن دو ضرور گردد. هرکه در نزد او از حسین(ع) یادی شود و از چشمان او به مقدار پر مگسی اشک بیرون آید، پاداش نیکی با خدا باشد و خدا برای او به کمتر از بهشت راضی نباشد.»

۴- اقامه عزا در منزل

در عصر امام باقر(ع) و امام صادق(ع) به دلیل فرصت مناسبی که پیش آمده بود، مجالس عزا در بیت شریف و در حضور آن دو امام بزرگوار برگزار می شد و شاعران و مداحان، اشعاری را در رثای امام حسین(ع) می خواندند. (پیشوایی، ۱۳۹۵: ۲/ ۳۵۴)

امامان معصوم به شیعیان توصیه می کردند که در منازلشان مجلس عزای امام حسین (ع) را برپا کنند. مالک جُهَنی از امام باقر(ع) درباره وظیفه شیعیانی که در روز عاشورا نمی توانند به کربلا بروند و مرقد مبارک امام حسین(ع) را از نزدیک زیارت کرده، در آنجا برای حضرت عزاداری نمایند، پرسید. امام باقر(ع) فرمود:

وَ یأْمُرُ مَنْ فِی دَارِهِ بِالْبُکَاءِ عَلَیهِ وَ یقِیمُ فِی دَارِهِ مُصِیبَتَهُ بِإِظْهَارِ الْجَزَعِ عَلَیهِ؛ (مجلسی، ۱۴۰۳: ۹۸/ ۲۹۱)

[چنین شخصی] باید بر آن حضرت(ع) بگرید و به خانواده اش نیز دستور دهد بر آن حضرت گریه کنند و در خانه اش با شیون و ناله، برنامه ذکر مصیبت برای آن جناب برپا کند.

در عصر امام صادق (ع) عزاداری امام حسین(ع) بیش از هر زمانی رونق گرفت (پیشوایی، ۱۳۹۵: ۲/ ۳۵۵). آن حضرت به مردم می فرمود:

امام حسین(ع) به عزادار خود می نگرد و برای او و پدرش طلب مغفرت می کند و خطاب به او می گوید: «ای کسی که [برای من] گریه می کنی، اگر از اجر و پاداشی که خدا به تو می دهد آگاه شوی، شادی ات بیش از اندوهت می شود.» (حسینی موسوی، ۱۴۱۸: ۱/ ۶۶)

خانه امام صادق(ع) پیوسته شاهد رفت و آمد شاعران بزرگی بود که در عزای امام حسین(ع) مرثیه سرایی می کردند (پیشوایی، ۱۳۹۵: ۲/ ۳۵۶). ابوالفرج اصفهانی از قول اسماعیل تَمیمی نقل می کند:

خدمت امام صادق (ع) بودم که سیّد حِمیَری اجازه ورود خواست و وارد شد. امام(ع) به زنان اهل بیت فرمود پشت پرده بنشینند. آن گاه از سیّد حمیری خواست که در رثای امام حسین(ع) شعری بخواند. سیّد این اشعار را خواند:

أمرر علی جدث الحسین

و قل لأعظمه الزکیه

یا أعظما لا زلت من

وطفاء ساکبه رویه

و إذا مررت بقبره

فأطل به وقف المطیه

و ابک المطهر للمطهر

والمطهره التقیه

کبکاء معلوله أتت

یوما لواحدها المنیه

(ابن نماحلی، ۱۴۰۶: ۸۳)

بر قبر حسین (ع) بگذر و به استخوان های پاکش بگو.

ای استخوان ها! پیوسته از ابر پر باری سیراب باشید.

وقتی که بر قبرش می گذری، در آنجا درنگ کن.

و بر آن پاک، فرزند آن مرد و زن پاک و پاکیزه، گریه کن.

همچون مادری که تنها فرزندش مرده باش.

امام صادق (ع) گریست و صدای ناله از خانه آن حضرت بلند شد تا حدّی که به او گفت: «دیگر بس است.» او نیز شعرش را متوقّف کرد.

در حدیث دیگری امام صادق (ع) در گفت وگو با مِسمَع بن عبدالملک کُردِین بصری که گفته بود از بیم جاسوسان بنی امیّه نمی تواند در کربلا حاضر شود، اما در خانه اش برای امام حسین(ع) غمگین و محزون به سوگ می نشیند، او را تشویق کرد و فرمود:

… رحمت خدا بر اشک چشم تو! آگاه باش تو از کسانی هستی که در شادی ما شاد، در حزن ما محزون، در هنگام ترس ما بیم ناک، و در زمان ایمنی ما ایمن هستند…. (مجلسی، ۱۴۰۳: ۴۴/ ۲۹۰)

امام رضا(ع) در تمام دهه محرم محزون و غمگین بود و خود مجلس عزاداری و مرثیه سرایی برپا می کرد. در این مجالس اگر شاعر یا مرثیه سرایی حضور داشت، امام (ع) به او می فرمود اشعاری در رثای امام حسین(ع) بسراید و اگر کسی نبود، خودش مصائب جدّش را ذکر می کرد و مردم را می گریاند (پیشوایی، ۱۳۹۵: ۲/ ۲۹۵)؛ چنان که دِعبِل خُزَائی می گوید:

خدمت سرورم امام رضا(ع) رسیدم. دیدم آن حضرت همراه اصحابش محزون و اندوهگین نشسته است. وقتی دید من به سوی ایشان می روم، فرمود: «ای دعبل! می خواهم شعری بگویی.» آن گاه دستور داد پرده ای میان ما و اهل حرم زدند و به زنان فرمود که در پس پرده بنشینند و در مصیبت جدّ خود بگریند. در این هنگام به من فرمود: «ای دعبل! بر حسین (ع) مرثیه بخوان. تا زمانی که زنده ای، یاور و مدح کننده مایی. پس تا جایی که می توانی از یاری ما کوتاهی نکن.» من گریستم و اشعار زیر را خواندم:

أ فاطم لو خلت الحسین مجدلا

و قد مات عطشانا بشط فرات

(شبر، جواد، ۱۴۰۹: ۱/۲۹۷)

ای فاطمه (ع) اگر می دیدی حسین (ع) چگونه بر روی زمین افتاده و در کنار رود فرات تشنه جان داده است.

۵- رسانه ای کردن عزای امام حسین

اهل بیت(ع) از هر فرصتی استفاده کرده و عزای حضرت را علنی می کردند. چون امام حسین(ع)، جان خویش را فدا کرد تا بشریت را از ضلالت و گمراهی نجات دهد و این امر محقق نمی شود مگر با زنده نگه داشتن عزای حضرت. و این امر به نتیجه نمی رسد جز با رسانه ای کردن عزای حضرت(ع). طوری که همگان را به خود جلب و جذب کرده و به پای روضه بکشاند. آن گاه هنر روضه همراه با اشک و ناله و جوشش عواطف پیام های عاشورا را به دل عزادار نفوذ می دهد. و او را جهت هم سو بودن با اهداف حسینی هم گام نموده و به حرکت در مسیر حسینی بودن وا می دارد.

یکی از اقدامات خاندان امام حسین(ع) برای معرفی سیمای زشت امویان و بیدار کردن وجدان خفته کوفیان و تحریک احساسات آنان، ایراد خطبه هایی کوبنده و روشن گرانه بود. این سخنان، چنان تأثیری در کوفیان گذاشت که آنان در همان اجتماع، با اظهار پشیمانی از رفتار زشتشان، برای امام حسین(ع) و مظلومیت اهل بیت او گریه و عزاداری کردند. (پیشوایی، ۱۳۹۵: ۲: ۴۱)