فایل پی دی اف کامل پاورپوینت بررسی تاریخی زمینه های بروز تعارض در مدینه النبی PDF

---

بخشی از متن فایل پی دی اف کامل پاورپوینت بررسی تاریخی زمینه های بروز تعارض در مدینه النبی PDF :

مقدمه

انسان ها دارای نگرش، انگیزه و اهداف یک سانی نیستند و از این جهات، بسیار با هم متفاوتند. کنار هم قرار گرفتن انسان هایی با این تفاوت می تواند زمینه ساز بروز تعارض ها و تنش های مختلف در جوامع بشری شود و بر این اساس، وجود تنش در جوامع بشری، واقعیتی غیر قابل انکار است. هرچه جامعه ای پیچیده تر شود، تنش های مختلف در آن، ظهور و بروز بیشتری خواهند داشت. با این وجود بسترهای بروز اختلاف در جوامع گوناگون، با وجود تفاوت های ظاهری آنها، بسیار به هم شبیه هستند و آگاهی از آنها می تواند مدیران جوامع بشری را در شناخت نوع اختلاف و چگونگی مواجهه با آن یاری رساند.

اهمیت کنترل و مدیریت اختلاف و تنش بر کسی پوشیده نیست. اهمیت این امر تا آن جاست که سیر تکاملی جوامع بشری به نوعی در گرو آن است و سعادت جامعه بدان وابسته است. به دلیل همین اهمیت است که در مباحث علم مدیریت به این مسئله توجه می شود و صاحب نظران و متفکران این علم به شناخت و نحوه مقابله با تنش و تعارض می پردازند. [۱]البته باید توجه داشت که بحث های مدیریت تعارض در رشته مدیریت، بیشتر در ذیل مباحث مرتبط با سازمان آمده است. شایان ذکر است که در گذشته به اختلاف و تعارض با دید منفی نگریسته می شد و بر این اساس درصدد مقابله با آن برمی آمدند اما امروزه، وجود آن را باعث رشد و ترقی سازمان و جامعه می دانند و بحث مدیریت و استفاده صحیح از آن مطرح است. [۲]

ضرورت و بیان مسئله

شناخت عوامل اختلاف آفرین برای مدیران ضروری است؛ زیرا هنر مدیر در مهارت انسانی او در برخورد با افراد نهفته است و این مهارت انسانی نیازمند سه مرحله تخصصی ذیل است: [۳]

الف) درک رفتار گذشته

پیش از هر چیز مدیران باید دلیل رفتارهای خاص مردم را بشناسد؛ زیرا هر فردی که بخواهد کارها را به وسیله دیگران انجام دهد باید بداند چه چیز افراد را بر می انگیزاند تا رفتار خاص خویش را داشته باشند. از این رو درک رفتار گذشته، اولین مطلبی است که مدیران به بررسی آن نیاز دارند.

ب) پیش بینی رفتار آینده

با این که درک رفتار گذشته برای توسعه مهارت های انسان مؤثر و مهم است، اما به تنهایی کافی نیست و شاید مهم تر از آن پیش بینی رفتار امروز، آینده و شرایط محیطی مشابه و متغیر باشد.

ج) رفتاری که موجب هدایت، تغییر و کنترل می شود

کسی که می خواهد مدیر یا رهبری موفق باشد، وظیفه ای سنگین تر از درک و پیش بینی رفتار دارد. او باید درباره رفتاری که موجب هدایت، تغییر و کنترل می شود مهارت هایی کسب کند و مسئولیت نفوذ در رفتار دیگران را برای رسیدن به انجام تکالیف و حصول اهداف بپذیرد.

درک این مطلب که چه چیزی مردم را می انگیزاند و پیش بینی این که آنها در مقابل اقدامات رهبری چه رفتاری خواهند داشت و هم چنین جهت بخشی به رفتار مردم، برای رهبری مؤثر ضرورت دارد.

با توجه به وجود تعارض های مختلف در جامعه مدینه در صدر اسلام، بررسی شیوه مدیریت رسول خدا (ص) و آشنایی با سیره آن حضرت (ص) در این زمینه، الگویی با ارزش را برای مسلمانان فراهم می آورد. هم چنین شناخت زمینه ها و بسترهای بروز تنش در جامعه مدینه آن عصر از ضروریات بررسی و آشنایی با سیره پیامبر (ص) در این زمینه است. در این مقاله برآنیم تا با بهره گیری از مباحث نظری و علم مدیریت تعارض، موضوع فوق را کاوش نماییم.

پیشینه بحث

مدتی است توجه محققان به شناخت بسترها و زمینه های پدید آمدن تنش و اختلاف در جامعه نبوی معطوف گردیده است، اما تا کنون اثر قابل توجهی در این باره نوشته نشده است. با این حال می توان از نوشته های زیر در این زمینه بهره برد.

۱- کتاب دولت رسول خدا (ص) به قلم صالح احمد العلی از آثار ابتدایی در این زمینه است. مؤلف ضمن بیان تاریخ زندگی رسول خدا (ص) در مدینه، به چگونگی شکل گیری دولت رسول خدا (ص) می پردازد و در مسیر بازخوانی تاریخ، به نظام اجتماعی یثربیان نیز توجه دارد. وی به طور مستقیم به اختلاف ها و تعارض ها نمی پردازد اما در خلال بحث های کتاب می توان به برخی از زمینه های اختلاف در آن جامعه دست یافت. [۴]

۲- عبدالله عبدالعزیز بن ادریس در کتاب «جامعه مدینه در عصر نبوی» در کنار پرداختن به جغرافیای مدینه، به معرفی گروه های ساکن در مدینه و نظم سیاسی، اداری و اجتماعی دوره نبوی توجه دارد. در لابه لای سطور این کتاب می توان بسترهای اختلاف و تعارض را رصد کرد. [۵]

۳- حسین حسینیان مقدم در اثر خود، ضمن توجه به روابط مهاجران و انصار، به اختلاف های میان گروهی و درون گروهی آنان می پردازد با مطالعه این کتاب می توان برخی از زمینه های اختلاف در جامعه نبوی را شناخت. [۶]

۴- مهران اسماعیلی در رساله دکتری با عنوان «تأثیر مناسبات قبیله ای بر گروه بندی های مذهبی در مدینه عصر پیامبر (ص)» با واکاوی جغرافیای قبیله های مدینه، بر تأثیر نظام قبیله ای بر جریان نفاق در آن عصر تأکید دارد. [۷]با مطالعه این اثر نقش نظام قبیله ای و عصبیت در بروز تنش آشکار می گردد.

بررسی مفاهیم

تنش: در فرهنگ علوم سیاسی، تنش این گونه تعریف می شود:

کشمکش پنهان، تعارض، تخالف یا وضعی در مناسبات دو کشور، دو گروه یا بین افراد که امکان دارد به قطع روابط آنها بیانجامد.[۸]

براساس این تعریف، تنش را می توان در دو بخش مشاهده کرد.

الف: تنش در محیط و روابط میان افراد و گروه های یک جامعه که از آن می توان به عنوان تنش داخلی یاد کرد.

ب: تنش در روابط بین کشورها و در سطح بین الملل که از آن با عنوان تنش در روابط خارجی نام برده می شود.

تعارض: با شنیدن واژه تعارض، اغلب دعوا و زد و خورد را تجسم می کنیم. در صورتی که این تجسم، بارزترین نمود خصمانه تعارض است. با کمی دقت در امور روزمره زندگی، به انواع ملایم تر تعارض مانند انتقاد و جدال بر می خوریم.

درباره این واژه تعاریف فراوانی ارائه شده است. برخی تعارض را وضعیتی اجتماعی که در آن دو یا چند نفر درباره موضوع های اساسی مربوط به سازمان با هم توافق ندارند یا نسبت به یک دیگر قدری خصومت احساسی نشان می دهند، دانسته اند. [۹]برخی دیگر تعارض را عدم توافق، مخالفت و کشمکش میان دو یا چند نفر یا گروه تعریف کرده اند. [۱۰]به صورت جامع می توان تعارض را این گونه تعریف کرد:

فرآیندی که بدین گونه آغاز می شود که یک دسته یا گروه چنین می پندارند که گروه دیگر، اثرات منفی بر جای می گذارد یا قرار است اثرات منفی به بار همان چیزهایی که مورد توجه طرف یا گروه اول است. [۱۱]

در گذشته به تعارض با دید منفی می نگریستند و آن را پدیده ای مضر در نظر می گرفتند اما امروزه تعارض تنها به عنوان یک پدیده منفی نگریسته نمی شود، بلکه برخی از اندیشمندان بر کارکردهای مثبت آن تأکید دارند و برآنند که می توان با بهره گیری از ایجاد تعارض، عمل کرد سازمان را بهبود بخشید. [۱۲]شکل زیر رابطه تعارض و عمل کرد سازمان را از این دیدگاه نشان می دهد.[به PDF نگاه کنید] [۱۳]

شناخت نحوه و چگونگی شکل گیری تعارض از موارد لازم برای مدیریت تعارض است. فرآیند تعارض اغلب دارای پنج مرحله است: [۱۴]

مرحله اول: پیش زمینه ها؛ نخستین گام در فرآیند تعارض، فراهم شدن شرایطی است که فرصت هایی را برای مخالفت پیش آورد. این شرایط الزاماً نباید به تعارض منتهی شوند ولی وجود هر کدام از شرط های بروز تعارض است.

موارد زیر می تواند از شرایط پدید آورنده تعارض ویران گر باشد: [۱۵]

الف) رقابت برای دست یابی به منافع نامحدود؛

ب) رقابت میان گروه ها یا میان بخش های یک سازمان؛

ج) ارتباطات ناقص؛

د) وجود شخصیت ها یا نظام های ارزشی ناسازگار؛

ه) انتظارات برآورده نشده؛

و) تعارض و تضاد سرکوب شده یا حل نشده.

شناخت و دقت در این هشدارهای اولیه می تواند زنگ خطر را قبل از بروز حادثه به صدا در آورد.

مرحله دوم: شناخت تعارض و تغییرات رفتاری؛ در این مرحله یک یا چند نفر از طرفین، وجود تعارض را تشخیص می دهند و به طور احساسی درگیر آن می شوند در غیر این صورت تشخیص وجود تعارض، بدون وارد شدن در آن و عدم شخصی تلقی کردن آن به تعارض و تضاد منجر نخواهد شد.

مرحله سوم: بروز تعارض؛ در این مرحله تعارض در رفتار افراد خود را نشان می دهد. به عبارت دیگر، تعارض در دامنه گسترده ای از رفتارهای زیرکانه، غیرمستقیم و شکل های کاملاً کنترل شده مداخله گرانه تا رفتارهای مستقیم تهاجمی و کشمکش های کنترل نشده، خود را آشکار می کند.

مرحله چهارم: حل تعارض یا سرکوب آن؛ گفت وگو بین طرفین و اصلاح پیش زمینه ها از تکنیک های این مرحله هستند.

مرحله پنجم: پیامدها؛ تعارض می تواند پیامدهای سازنده یا ویران گر را در پی داشته باشد.

نمودار فراگرد شکل گیری تعارض

زمینه های بروز تنش در جامعه (با تکیه بر جامعه مدینه)

تنش های موجود در جامعه حاصل تضادها، اختلاف ها و تعارض هاست و پدید آمدن تضاد، نیازمند بسترهای مناسب است. بسترهای بروز تضاد و اختلاف را در جامعه می توان این گونه تقسیم بندی نمود:

متغیرها و عوامل ساختاری؛

متغیرها و عوامل انسانی (متغیرهای انسانی).

در ادامه به بررسی و شرح هر یک از بسترهای یاد شده همراه با ارائه نمونه هایی از جامعه مدینه در عصر نبوی می پردازیم.

الف) عوامل ساختاری

این دسته، عواملی هستند که از اساس و بنیان جامعه نشأت می گیرند. [۱۶]برای شناسایی بسترهای بروز اختلاف و تنش در یک جامعه، شناخت ساختار آن جامعه، اجزاء تشکیل دهنده و عناصر مقوم آن اجزاء از اهمیت ویژه ای برخوردار هستند. به عبارت دیگر، با آگاهی از ساختار تشکیل یک گروه، سازمان یا جامعه و عناصر و اجزای تشکیل دهنده و مؤثر بر این ساختار، می توان با کنترل عناصر و اجزاء قوام دهنده، زمینه های بروز اختلاف را مدیریت کرد. برخی از متغیرهای ساختار تفرقه انگیز جامعه مدینه در صدر اسلام به قرار ذیل بوده است:

۱- جغرافیا

محیط زندگی و اوضاع اقلیمی در بروز تعارض، نقشی غیر قابل انکار دارد و بر نحوه زندگی و گذران روزگار افراد جامعه مؤثر است. در واقع ساختار قدرت، نظام اقتصادی و اوضاع فرهنگی جامعه تحت تأثیر این عامل قرار دارند.

مدینه در شبه جزیره عربستان قرار دارد. شیوه زندگی ساکنان شبه جزیره بر اساس شرایط اقلیمی به یک جا نشینی و بادیه نشینی تقسیم می شد. یک جانشینان از تجارت، زراعت و پرورش چهارپایان امرار معاش می کردند و اهل بادیه با شیر و گوشت شتر روزگار می گذرانیدند.[۱۷]

طبق آن چه از منابع بر می آید، مدینه از دهکده های کوچک به هم پیوسته شکل گرفته بود که در هر دهکده طایفه ای سکونت داشت. [۱۸]این طوایف زیر مجموعه های قبایل اوس، خزرج و یهود بودند و محدودیت هایی که جغرافیای مدینه بر ساکنان آن تحمیل می کرد زمینه ساز بروز بسیاری از تنش ها در آن جامعه بود.

۲- وابستگی

منظور از این مورد، پیوند و عصبیت های موجود در ساختار جامعه است. نظام ساختاری برخی از جوامع بر قبایل و عصبیت میان آنان استوار است. هر قدر این پیوند ها در ساختار جامعه، نقش بازی کنند به همان اندازه می توانند در بروز اختلاف و تنش، نقش داشته باشند.

پایه و اساس جامعه عرب در آن روزگار بر پیوند خونی استوار بود. در واقع این عصبیت خویشاوندی بود که آنان را در کنار هم جمع می کرد و باعث پدید آمدن اجتماعی از آنان می شد. در این جامعه، همه چیز بر محور خویشاوندی می چرخید و تمام افتخارها، درگیری ها، ازدواج و غیره در چارچوب فامیلی تعریف می شد. در این نوع زندگی، تمام امتیازها برای قبیله درخواست می شد و هر قبیله ای می کوشید تا قدرت، ثروت و برتری خود را بر سایر قبایل تحمیل کند.

ساکنان مدینه را در آن روزگار قبایل اوس، خزرج و یهود تشکیل می دادنند. این نوع ساختار زندگی، قبایل مدینه را در مقابل هم قرار می داد بنابراین تاریخ زندگی آنان، سراسر خون ریزی است. در مدینه، دو تیره اوس و خزرج سالیان متمادی در رقابت بودند و قتل و غارت، دامن گیر این اجتماع شده بود. شدت اختلاف و درگیری از سخنان برخی از افراد این شهر که پیامبر (ص) در مکه، آنان را به اسلام دعوت کرد، قابل درک است. [۱۹]هم چنین نام برخی از جنگ های ویران گر بین این دو گروه و شرحی از درگیری های آنان در منابع موجود است. [۲۰]

در جامعه مدینه وابستگی به قبیله و تعصب نسبت به آن از عوامل بسیار مهم در بروز تعارض و تنش بین اعراب بود. برای نمونه، رو در رو شدن بزرگان اوس و خزرج در حضور رسول خدا (ص) در ماجرای افک[۲۱] از تبعات نظام قبیله ای بود.

۳- شکل نظام سیاسی (ساختار قدرت)

قبیله اساس زندگی اجتماعی اعراب بود و تمام ابعاد زندگی آنان در چارچوب عصبیت قبیله تعریف می شد. قانون در راستای عصبیت قبیله وضع می شد و تمامی روابط، در این نظام جایگاه خود را می یافت. اداره قبیله با «شیخ » بود که مسئولیت رهبری قبیله را برعهده داشت. [۲۲]

از آن جا که در مدینه، قدرت غالب با قبیله ای خاص نبود و قانون فراگیری در آن وجود نداشت و یا کمتر موجود بود خلأ قدرتی مقتدر در این شهر، حاصلی جز درگیری های متعدد و ویران گر برای آن در پی نداشت.

۴- مدل نظام اقتصادی (منابع مشترک محدود)

ساکنان مدینه برخلاف مکیان که بیشتر از راه تجارت روزگار می گذرانیدند، به زراعت مشغول بودند و شغل اغلب آنها تولید خرما بود. [۲۳]البته، صنایعی مانند آهنگری، نجاری، زرگری در مدینه رواج داشت که بیشتر در اختیار یهودیان بود. به عنوان مثال، در منابع اهالی «بنی قینقاع » صنعت گر و زرگر معرفی شده اند. [۲۴]آنها در محله خود بازاری داشتند که به تجارت در آن می پرداختند. [۲۵]این سخن بدان معنا نیست که در مدینه از تجارت خبری نبود؛ زیرا نام برخی از بازارهای آن در منابع آمده است. [۲۶]اما پایه و اساس درآمد اهل مدینه بر نخل های آنان استوار بود و گفته یعقوبی، نخل ها یکی از منابع مهم تأمین خراج این منطقه به شمار می آمدند.[۲۷]

موقعیت جغرافیایی عربستان بر نظام اقتصادی مدینه تأثیر داشت و به تبع بیابانی بودن منطقه، منابع تأمین معاش محدود بود. هر چند موقعیت مدینه، شرایط کشاورزی را فراهم آورده بود اما شرایط به گونه ای نبود که نیاز جامعه را به طور کامل تأمین کند. با حضور مهاجران در مدینه، اوضاع سخت اقتصادی خود را نشان می دهد به گونه ای که برخی از مسلمانان برای تأمین قوت روزانه خود در مضیقه قرار می گیرند و حکومت اسلامی نیز در آن شرایط نمی توانست آن گونه که شایسته است به ایشان کمک نماید.[۲۸] اختلاف بر سر تقسیم غنایم نبرد بدر [۲۹]نمونه ای از تنش برآمده از اوضاع اقتصادی است.

۵- مهاجرت

مهاجرت پدیده ای است که خواه ناخواه پیامدهای اجتماعی فراوانی را به دنبال خواهد داشت، به خصوص آن که این مهاجرت به صورت گروهی انجام گیرد. آوردن آداب و رسوم جدید، تفاوت در سبک زندگی، درخواست مسکن و اشتغال، عواطف نشأت گرفته از دوری خانه و خاندان، تنوع فرهنگ و رسوم رفتاری از پیامدهای این پدیده اجتماعی است.

با اسلام آوردن یثربیان و پدید آمدن شرایط مناسب برای حضور مسلمانان مکه در این شهر، رسول خدا (ص) به مسلمانان اجازه داد به مدینه هجرت نمایند. با صدور این فرمان، مسلمانان مکه تک تک یا دسته جمعی به سوی مدینه رهسپار گردیدند. سرانجام با ورود پیامبر (ص) به مدینه، این شهر به دارالهجره مسلمانان تبدیل گردید و سایر مسلمانان برای درک حضور پیامبر (ص) و بهره بردن از فضای مناسب دینی این شهر به سوی آن روان شدند. در این دوران، مهاجرت گسترده به مدینه سبب پدید آمدن مشکلات اقتصادی و تفاوت های فرهنگی در این شهر شد.

مشکلات اقتصادی: مهاجران که بیشتر تاجر بودند با رها کردن اموال خود در مکه به مدینه آمدند، در حالی که اقتصاد مدینه بر کشاورزی متکی بود. بنابراین معیشت ایشان دچار سختی شد و تأمین مسکن نیز مشکل دیگری برای آنان گردید.

تفاوت های فرهنگی: آداب و رسوم و فرهنگ مردمان مکه با ساکنان مدینه متفاوت بود. مکیان بیشتر تاجر بودند در حالی که انصار بیشتر با کشاورزی روزگار می گذراندند و هر کدام از این انواع زندگی ملزومات خاص خود را می طلبید.

۶- میزان جمعیت

هر چه بر میزان جمعیت افزوده شود، کنترل آن نیز سخت تر خواهد شد. با تبدیل شدن مدینه به مرکز حکومت اسلامی و مهاجرت هایی که به سوی آن انجام می گرفت روز به روز بر تعداد افراد این شهر افزوده می شد. این شهر دیگر آن مدینه سابق نبود. با افزایش جمعیت درخواست مسکن و درآمد رو به فزونی نهاده بود و احتمال بروز اختلاف و درگیری نیز بیشتر می شد.

۷- تنوع قومی و مذهبی

تنوع قومی و مذهبی در جامعه، همان گونه که دارای کارکردهای مثبت است، می تواند منشأ بروز اختلاف نیز باشد. هر قوم و قبیله ای آیین، آداب و رسوم و ارزش هایی دارد که ممکن است با ارزش های قومی دیگر در تعارض باشد در هر جامعه، اگر هم زیستی مسالمت آمیز و حفظ ارزش های اقوام رعایت نگردد، جامعه با ناآرامی مواجه خواهد شد. در جامعه مدینه، قوم یهود در کنار دو قبیله مهم اوس و خزرج، حضوری پررنگ داشتند. در این جامع هیچ یک از قبایل به سبب نزاع و اختلاف حاضر به پذیرش برتری یک دیگر نبودند. [۳۰]حاصل این نزاع ها، تنش و ناآرامی در فضای مدینه بود.

۸- تغییر و نوآوری

تغییر و نوآوری از آغاز جزئی جدا نشدنی از زندگی اجتماعی انسان بوده است. به بیان ساده، تغییر به اصلاح یا به هم خوردن وضع موجود هر سیستم یا نظام می گویند و از نظر مدیریت، حرکت در جهت بهبود ساختار سازمانی، تغییر نام دارد. [۳۱]برای آن که تغییری پدید آید که بیشترین بازده و کمترین مقاومت افراد را در پی داشته باشد باید مراحل زیر اجرا شود: [۳۲]

۱- انجماد زدایی: به مجموعه کوشش هایی گفته می شود که در جهت آشکارسازی نیاز و ضرورت ایجاد تغییر انجام می گیرد تا افراد بتوانند به راحتی نیاز به تغییر را تشخیص دهند و آن را بپذیرند. این تلاش ها موجب می شود تا در تفکر انسان، آمادگی لازم، برای قبول ایده ای جدید به وجود آید.

۲- ایجاد تغییر: این مرحله شامل کشف، روشن کردن و قبول نگرش ها، ارزش ها و رفتار جدید است. در این مرحله، عامل تغییر موجب تشویق و تسریع در شناساندن، روشن نمودن و قبولاندن ارزش ها، نگرش ها و رفتارها بر اساس فرآیند تشخیص و درونی ساختن آنها می گردد. سپس افراد جامعه به تشخیص، همسان سازی، تطبیق و قبول ارزش ها، نگرش ها و رفتارهای ارائه شده به وسیله عامل تغییر اقدام می کنند و در نهایت نهادینه کردن آنها می پردازند. این پذیرش هنگامی است که فرد در عمل، اثر بخشی تغییر را دریابد و بپذیرد.

۳- مرحله تثبیت: این مرحله به پابرجا کردن الگوهای جدید رفتاری و تقویت نمودن آنها از طریق مکانیزم های حمایت و تقویت کننده آنها اختصاص دارد به طوری که در نهایت، معیارهای جدید ایجاد شوند و در عمل جای گزین معیارها، ارزش ها و مقررات قبلی گردند.

تغییر و حرکت در جهت بهبود ساختار جامعه، امری پیچیده است و حتی ممکن است با عدم موفقیت همراه باشد. با این وجود، ایجاد تغییر ضرورتی است که باید با توجه به پایداری و موفقیت جامعه، آن را به مرحله اجرا در آورد.

با ظهور اسلام و قرار گرفتن قدرت در دست رسول خدا (ص) ساختار قدرت و اجتماع تغییرات بنیادین یافت. در این نظام، ملاک برترین تقوی بود و ارزش هایی مانند عصبیت قبیله ای در آن جایی نداشت.

بنابراین پیامبر (ص) می بایست با مهارت، جامعه را با این تغییرات آشنا سازد و به مرور زمان آن را نهادینه کند تا در مسیر تحولات با مشکلات و مقاومت کمتری مواجه گردد.

اسلام تغییر و تحول انسان و جامعه را از جاهلی به الهی خواستار بود و این امر به سادگی امکان پذیر نبود. تحول در جامعه ای که قرن ها با عقاید، عادات، آداب و رسوم و ساختار جاهلی خودکرده بود امری بزرگ می نمود. بنابراین در این مسیر باید تنش های احتمالی در نظر گرفته می شد تا خللی در مسیر حرکت جامعه اسلامی به سوی ارزش ها پدید نیاید.

۹- گروه های نهان و غیر رسمی

تمام افراد جامعه برای رسیدن به ارزش های مورد قبول جامعه گام بر نمی دارند. که به هر دلیل با جمع هماهنگ نیستند در گذر زمان بنا به علل گوناگون در کنار هم قرار می گیرند و گروه های نهان را تشکیل می دهند و به دنبال دست یافتن به منافع و اهداف خود بر می آیند. این گروه ها هم خود ساز واگرایی می نوازند و هم می توانند افراد جامعه را به واگرایی سوق دهند. از بارزترین این گروه ها می توان به جریان نفاق اشاره کرد. منافقین در ظاهر با جمع همراه هستند اما در نهان کاری جز تخریب ندارند. جامعه نبوی نیز از وجود این افراد خالی نبود. با روی کار آمدن حکومت نبوی در مدینه، عده ای که به هر دلیلی موفقیت و گسترش اسلام و مسلمانان را بر نمی تافتند، مترصد بودند تا در مواقع حساس با ایجاد تفرقه و آشوب حرکت رو به رشد این جامعه را کند یا متوقف کنند. این افراد به قبیله ای خاص تعلق نداشتند و نام افراد مختلف از قبایل گوناگون در گروه نفاق آن روزگار به چشم می خورد.[۳۳]

نفاق جریانی است که بر تفرقه و اختلاف افکنی متمرکز است و نباید نقش آن را در پدید آمدن اختلاف ها نادیده گرفت. نمونه ای از تلاش جریان نفاق در مدینه عصر نبوی را در ماجرای عبدالله بن ابی در نبرد بنی المصطلق شاهد هستیم. این گروه در شایعه پراکنی و بر هم زدن فضای جامعه نیز تلاش ویژه ای داشتند. وقتی آیه خمس نازل شد آنان به تحریک مردم پرداختند و گفتند: «پیامبر (ص) دارایی و مال ما را برای خاندانش می خواهد ». [۳۴]هم چنین در جریان نزول آیه مودت نیز، پیامبر (ص) را به تحمیل خاندانش بر انصار متهم کردند.[۳۵] این جریان هم در میان یثربیان و هم در بین مکیان ریشه داشت.

۱۰- تغییر ساختار قدرت و ظهور قدرت جدید

پذیرش قدرت مافوق نیاز به دلیل دارد. این دلیل می تواند مشروعیت، مقبولیت و یا جبر باشد. به هر روی، قبول برتری دیگران به راحتی صورت نمی گیرد به خصوص آن که قرار باشد تحولی در ساختار قدرت پدید آید و نظامی جدید جای گزین ساختار قبلی گردد. در این صورت تغییر قدرت به راحتی و بدون بروز تنش انجام نخواهد گرفت. قبول یک ساختار قدرت ارزشی و برآمده از ارزش های والای انسانی مورد قبول جامعه می تواند این نوع تنش ها را به حداقل برساند.

در زمان رسول خدا (ص) شاهد تحول سلسله مراتب قدرت از نظام قبیله ای به نظام اسلامی هستیم. این امر علاوه بر تحول قدرت در مدینه، ساختار قدرت در جزیره العرب را به چالش می کشید و علاوه بر مقاومت های داخلی، درگیری و نبرد با قبایل اطراف را فراهم می آورد.

۱۱- عدم پاسخ گویی

آیا تاکنون برای پی گیری کار خود به سازمانی مراجعه نموده اید؟ آیا آنان شما را به افراد و واحدهای متعدد ارجاء داده اند؟ مثبت بودن پاسخ شما، حاکی از ابهام در مسئولیت و پاسخ گویی است.[۳۶] حال این مورد را به ساختار جامعه تعمیم دهید. اگر رهبران جامعه پاسخ گو نباشند و هر کدام مسئولیت را برعهده دیگری بیاندازند، این امر به بروز اختلاف و تضاد دامن می زند.

اعزام امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) برای جبران خطای خالد بن ولید نسبت به قبیله «بنی خذیمه»[۳۷] قراردادن جانشین در هنگام خروج رسول خدا (ص) از مدینه و حتی در جنگ هایی که آن حضرت (ص) در مدینه به دفاع می پرداختند، نمونه هایی از پاسخ گویی حکومت نبوی است.

۱۲- تعارض های میان گروهی و درون گروهی نیروهای مدینه

تفاوت ساختاری دو گروه مهاجر و انصار، این توان را داشت که سبب ایجاد اختلاف در جامعه نبوی شود. این تفاوت ها می توانست واگرایی هایی را در میان این دو گروه عمده پدید آورد. پیامدهای منفی این امر، در مسیر حرکت جامعه اسلامی به سوی کمال، خدشه ایجاد می کرد و از سوی دیگر اختلاف های درون گروهی انصار نیز معضلی بود که ریشه در گذشته آنان داشت و موجب تضعیف جامعه اسلامی می شد.

در کنار این موارد، نقش یهود و منافقان را نباید از یاد برد که گه گاه بر اختلاف ها دامن می زدند و فضای جامعه را با تنش مواجه می کردند. برخی از تعارض های مهم در این زمینه به شرح زیر بودند:

۱۲ ۱- تفاوت های رفتاری و فرهنگی

مهاجرانم گروهی بودند که بیشترشان از مکه به مدینه آمده بودند. آنان خلق و خو، آداب و رسوم و فرهنگ خاصی داشتند که با فرهنگ، آداب و رسوم و حتی خلق و خوی انصار تفاوت داشت. به عنوان نمونه زن در میان یثربیان از جایگاه ویژه ای برخوردار بود، به طوری که جایگاه آنان، مهاجران را تحت تأثیر قرار می دهد و از نفوذ زنان در مدینه شگفت زده می سازد. آمده است که عمر بن خطاب پس از مهاجرت به مدینه می گویند:

هنگامی که در میان قریش بودیم بر همسران خود چیرگی داشتیم، تا این که بر انصار وارد شدیم و دیدیم که زنانشان بر مردان چیرگی دارند و از این پس بود که زنان ما نیز این شیوه