بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آب، معماری و شهرسازی مسلمین :

آب در فرهنگ اسلام و ایرانی

تعالیم اسلامی و به دنبال آن فرهنگ ایرانی، آب را به عنوان مایه و اصل حیات هرچیز معرفی می نماید. چنانچه در قرآن کریم آمده است:

و جعلنا من الماء کل شی ء حی:

و از آب هر چیزی را زنده گردانیدیم. از ظاهر سیاق آیه برمی آید که«مراد، این باشد که آب دخالت تامی در هستی موجودات زنده دارد.»[۱]

آب به عنوان نماد زندگی[۲] ، بهشت[۳] ، پاکی[۴] ، و نشانه زیبایی و آبادانی[۵] نیز مورد اشاره قرار گرفته ات. در آیه ۵۰ سوره روم، «باران را رحمت خدا و کیفیت زنده کردن زمین بعد از مردنش را از آثار آن خوانده، پس زنده شدن زمین پس از مردنش از آثار رحمت خداست و نباتات و اشجار و میوه ها ازآثار زنده شدن زمین است.»[۶] در زبان رمز عرفا نیز«آب رمز نور هستی است که در هر لحظه در سراسر جهان نفوذ و جریان دارد، و بستر نهر مثال هایی است که تعیین کننده جهت کل جریان آب است.»[۷]

علاوه بر نقش آب به عنوان بخشندحیات به موجوداتی(مانند انسان و حیوان)که عرفا و ظاهرا زنده نامیده می شوند، تفکر اسلامی به حیات زمین ها و شهرها در پی نزول باران(آب)اشاره می نماید.

و ما انزل الله من السماء من رزق فاحیا به الارض بعد موتها:

و آنچه خدا از آسمان برای روزی خلق از برف و باران می فرستد و زمین را پس از مرگ دیگربار زنده می سازد(جاثیه: ۵)

آب در معماری و شهرسازی مسلمین

مطالعه شهرهای تاریخی مسلمین نشان می دهد، علی رغم اینکه این شهرها بیشتر در مناطق گرم و خشک قرار داشته اند، نظام دهی شکل گیری آنها در جهت ایجاد هماهنگی و تعادل بین محیط مصنوع، طبیعت و نیازهای انسان بوده و کوشش مسلمین یا بهره گیری از قوانین طبیعی و شناخت ویژگی های عناصر طبیعی و از جمله آب در جهت ایجاد محیطهای شهری هماهنگ، متعادل و قابل زیست برای انسان است. علاوه بر آن آب نه تنها از جنبه های مادی حیات بخش و زنده کننده محیط مصنوع که از جنبه های معنوی نیز چنین بوده است و کابرد آن در ابنیه و فضاهای شهری پاسخی در جهت رفع نیازهای روحی و معنوی استفاده کنندگان می باشد.

توجه مسلمانان به طبیعت و عناصر آن به ویژه آب و گیاه نشأت گرفته از تعالیم اسلامی و سخنان و سنت نبی اکرم(ص)بوده و تصادفی نیست که شهرهای پراکنده در گسترکشورهای اسلامی که از کرانه های دریای مدیترانه تا قلب افریقا و از آنجا تا هندوچین با اقالیم و (به تصویر صفحه مراجعه شود) محیطهای جغرافیایی متفاوت و گاه متضاد در برخورد با محیط طبیعی و به ویژه آب و گیاه، این گونه وجه اشتراک داشته اند. امروزه بسیاری از محققان بر این عقیده اند که فرهنگ اسلامی شیوه ارائه نموده است. برخورد با نظام طبیعت به ویژه در رابطه با شهرها ارائه نموده است. مورخان، جهانگردان و جغرافی دانان در مورد شهرهای دوره اسلامی به نکاتی اشاره می کنند از آن جمله:

دمشق چنین توصیف شده است: «شهر را نهرها دریده و درخت ها پوشانیده است.»[۸]

«شهر جور(در فارس)آب های جاری دارد و بسیار با صفا و تماشایی است و اگر کسی بخواهد از یکی از دروازه های شهر خارج شود باید حدود یک فرسخ در میان باغ ها و قصرها و گردشگاه های بسیار باصفا و سبز و خرم و مناظر عالی و دلربا و فرحبخش راهپیمایی کند.»[۹]

مقدسی در توصیف شهر کرمان می نویسد، «در شهر باغ های بسیار است که از آب قنات ها سیراب می شوند و آب خوردنی شهر از چاه است.»[۱۰]

«و در اکثر فزونی و خوبی آب، بستان ها و باغ ها در محله های بغداد از هر طرف بسیار شدند.»[۱۱]

«شیراز شهری است قدیمی و وسیع و آباد دارای باغ های عالی و چشمه سارهای پرآب.»[۱۲]

جلوه های حیاتبخش آب در قلمروهای مختلف حیات و زندگی فردی و جمعی مسلمین در فضای عمومی و خصوصی و یا به عبارتی در فضاهای معماری و شهری می توان مشاهده کرد:

مساجد: آب یکی از عناصر بنیادینی است که در فرهنگ اسلامی زمینارتباط بین مؤمن و معبود وی را فراهم می نماید. به دلیل اینکه تطهیر یکی از ضروریات و مقدمات انجام بسیاری عبادات و در رأس همآنها نماز می باشد، می توان آب را زمینه حیات معنوی مسلمین تلقی نمود. در جهت پاسخگویی به این نیاز مساجد و عبادتگاه ها همواره ارتباط نزدیکی با آب و منابع آب پاک و تمیز داشته اند.

این رسم دیرینه ای در سرزمین ایران است که از دوران گذشته در جلوی عبادتگاه و خارج از آن مکانی را برای شست وشو پیش بینی می کردند تا مؤمنین قبل از ورود به نیایشگاه خویش را پاک نموده و پلیدی را از اندام بزدایند.[۱۳] این مجاورت و همراهی عبادتگاه با آب پس از ظهور اسلام نیز ادامه یافته و در مسیر کمال پیش می رود. مسجد جامع سامره اولین مسجدی است که از حضور آبنما بهره می برد. منابع آب به صورت گرمابه، پادیاو، آب نما، آب انبار، گودال باغچه، مظهر قنات و امثالهم در کنار و یا صحن مسجد جایگاه ویژه یافته و عنصر جدا نشدنی معماری مسجد شدند.

در توضیح شکل و عملکرد پادیاو و روند تکامل آن استاد پیرنیا چنین توضیح می دهد: «در نیایشگاه های کهن پادیاو را در پیش درگاه ها اما در ژرفا می ساختند تا نمای درگاه به خوبی آشکار باشد و پیش دید را نگیرد (شاید هم چون در بیشتر شهرها آب روان روگذر کمیاب بود و ناچار از آب کاریزها و پایاب ها بهره می گرفتند )سرای پادیاو را در زمین می کندند تا همتراز کاریز شود. توجه به پاکیزگی بیش از همه جا در معماری ایران به جشم می خورد.»[۱۴]وی در جای دیگر توضیح می دهد که این عناصر به مرور زمان در سداخیر حذف شد و در بسیاری شهرها همچون نایین و یزد و سمنان و کرمان و اردستان با خاک پر شده اند و آثاری از آنها برجای نمانده است.

جملگی این موضوعات بیانگر توجه مسلمین و مؤمنین به اهمیت طهارت و پاکی و آمادگی معنوی و روحانی از طریق تطهیر با آب به منظور سخن گفتن با خدای خویش و عبادت او بوده است. این حیات روحانی تجلی کالبدی خویش را در معماری زیبای پادیاوها و آب انبارها و حوض های مساجد می نمایاندند. در حقیقت حیات معنوی و روحانی مؤمنین گسترده ای فراتر از جسم آنها را دربرگرفته و بر شهر و محیط زندگی شان نیز گسترده می شد و به این ترتیب فضا نیز با حضور آب که به مثابه انسان کامل و فرد مؤمن است ارتقاء کیفیت یافت