---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آیات جهاد اقتصادی :

مبانی اقتصاد از دیدگاه قرآن کریم

تجلی توحید در اقتصاد

از دیدگاه قرآن کریم، تمامی کاینات از جمله انسان، منابع، و ابزارهای تولید مخلوق خداوند علیم و حکیم هستند. قرآن کریم اصرار دارد به انسان بیاموزد و به این نکته توجه دهد که از عوامل زمینه ساز گرفته تا عوامل مباشر در تولید، همه مخلوق اویند:

«

هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیَاحَ بُشْرَا بَینْ َ یَدَیْ رَحْمَتِهِ

حَتیَّ إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَّیِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِن کلُ ِّ الثَّمَرَاتِ

»

[۱]

؛ او کسی است که بادها را بشارت دهنده در پیشاپیش (باران) رحمتش می فرستد تا ابرهای سنگین بار را (بر دوش) کشند؛ (سپس) ما آن ها را به سوی زمین های مرده می فرستیم و به وسیله آن ها، آب (حیاتبخش) نازل می کنیم و با آن، از هرگونه میوه

ای (از خاک تیره) بیرون می

آوریم.

«

وَ جَعَلْنَا ءَایَهَ النهَّارِ مُبْصرِهً لِّتَبْتَغُواْ فَضْلًا مِّن رَّبِّکمُ ْ

»

[۲]

؛ و نشانه روز را روشنی بخش ساختیم تا (در پرتو آن،) فضل پروردگارتان را بطلبید (و به تلاش زندگی برخیزید).

«

رَّبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فیِ الْبَحْرِ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ

»

[۳]

؛ پروردگارتان کسی است که کشتی را در دریا برای شما به حرکت درمی آورد تا از نعمت او بهره مند شوید.

«

سَخَّرَ لَکمُ مَّا فیِ السَّمَاوَاتِ وَ مَا فیِ الْأَرْضِ جَمِیعًا مِّنْهُ

»

[۴]

؛ او آنچه را در آسمان ها و آنچه را در زمین است، همه را از سوی خود مسخّر شما ساخته است.

«

هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُواْ فیِ مَنَاکِبهَِا وَ کلُُواْ مِن رِّزْقِهِ

وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ

»

[۵]

؛ او کسی است که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه های آن راه بروید و از روزی های خداوند بخورید؛ و بازگشت و اجتماع همه به سوی اوست.

«

أَ فَرَءَیْتُم مَّا تحَْرُثُونَ، ءَ أَنتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نحَْنُ الزَّارِعُونَ، لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَکَّهُونَ

»

[۶]

؛ آیا هیچ درباره آنچه کشت می کنید، اندیشیده اید؟ آیا شما آن را می رویانید یا ما می رویانیم؟ هرگاه بخواهیم آن را مبدّل به کاه درهم کوبیده می کنیم که تعجب کنید.

«

وَ اللَّهُ خَلَقَکمُ ْ وَ مَا تَعْمَلُونَ

»

[۷]

و خداوند، هم شما را آفرید و هم آنچه را می سازید. هرچند انسان با اراده خود کار می کند، ولی اراده خداوند نیز به آن تعلّق گرفته است؛ او نمی تواند مستقل و بی نیاز از خداوند متعال منشأ اثر باشد و بنابراین، فعالیت های او مستند به خداوند متعال هستند.

«توحید» نه تنها در «تولید» تجلّی می کند، که قرآن کریم در «توزیع» نیز می فرماید: «

لَهُ مَقَالِیدُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ

یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشَاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ بِکلُ ِّ شیَ ْءٍ عَلِیمٌ

»

[۸]

؛ کلیدهای آسمان ها و زمین از آن اوست. روزی را برای هر که بخواهد گسترش می دهد یا محدود می سازد. او به همه چیز داناست.

تفقّه در احکام اقتصادی

در آیات بسیاری رهنمودهای جزئی و مشخص در مسائل گوناگون اقتصادی وجود دارند که دستورات مختلفی را برای انسان صادر نموده است:

«

أَحَلَّ اللَّهُ الْبَیْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبَواْ

»

[۹]

؛ خدا بیع را حلال کرده است و ربا را حرام.

«

أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ

»

[۱۰]

؛ به پیمان ها (و قراردادها) وفا کنید.

«

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَأْکُلُواْ أَمْوَالَکُم بَیْنَکُم بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَن تَکُونَ تجِارَهً عَن تَرَاضٍ مِّنکُمْ

»

[۱۱]

؛

ای کسانی که ایمان آورده

اید، اموال یکدیگر را به باطل (و از طرق نامشروع) نخورید، مگر این که تجارتی با رضایت شما انجام گیرد. «

أَوْفُواْ الْکَیْلَ إِذَا کلِتُمْ وَ زِنُواْ بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِیمِ

ذَالِکَ خَیرْ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا

»

[۱۲]

؛ و هنگامی که پیمانه می کنید، حق پیمانه را ادا نمایید و با ترازوی درست وزن کنید. این برای شما بهتر و عاقبتش نیکوتر است.

«

وَ اعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شیَ ْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیَ وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ

»

[۱۳]

؛ هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا و برای پیامبر و برای نزدیکان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه است.

«

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی ءَامَنُواْ وَ اتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیهْم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ

»

[۱۴]

؛ و اگر اهل شهرها و آبادی ها ایمان می آوردند و تقوا پیشه می کردند، برکات آسمان و زمین را بر آن ها می گشودیم.
از سوی دیگر، قرآن کریم بر فهم دقیق و عمیق معارف وحیانی با عنوان «تفقّه در دین» تأکید کرده است: «

فَلَوْ لَا نَفَرَ مِن کلُ ِّ فِرْقَهٍ مِّنهْمْ طَائفَهٌ لِّیَتَفَقَّهُواْ فیِ الدِّینِ وَ لِیُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَیهْمْ لَعَلَّهُمْ یحَذَرُونَ

»

[۱۵]

؛ چرا از هر گروهی از آنان (مؤمنان)، طایفه ای کوچ نمی کند (و طایفه ای در مدینه بماند) تا در دین (و معارف و احکام اسلام) آگاهی یابند و هنگام بازگشت به سوی قوم خود، آن ها را بیم دهند؟ شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند و خودداری کنند.

عملیات اقتصادی؛ مظهری از عبودیت

از دیدگاه قرآن کریم، فعالیت

های اقتصادی و مبادرت به بهره گیری از مواهب طبیعی برای تأمین معاش، می

تواند یک عمل عبادی و مظهری از عبودیت خداوند متعال باشد. در سوره «ملک» آمده است: «

هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُواْ فیِ مَنَاکِبهِا وَ کلُواْ مِن رِّزْقِهِ

وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ

»

[۱۶]

؛ او کسی است که زمین را رام کرد، بر شانه

های آن راه بروید و از روزی

های خداوند بخورید و بازگشت و اجتماع همه به سوی اوست.

جهاد اقتصادی همراه با عدالت

از اهمّ وظایف دولت اسلامی، می

توان اهتمام به برقراری عدالت را ذکر کرد. قرآن کریم به صراحت مأموریت یافتن پیامبراکرم صلی الله علیه و آله ، بزرگ رهبر جامعه اسلامی، برای برقراری عدالت در بین مردم را در سوره مبارک «شورا»

خاطرنشان ساخته است:

«

أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ

»

[۱۷]

؛ من مأمورم در میان شما عدالت کنم (به عدل و داد رفتار کنم.) مردم نیز موظف به اطاعت از ولیّ امر مسلمانان می باشند: «

أَطِیعُواْ اللَّهَ وَ أَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَ أُوْلیِ الْأَمْرِ مِنکمُ

ْ

»

[۱۸]

؛ اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولوالامر را. همچنین حرکت در جهت سیاست ها و برنامه های دولت اسلامی و بذل مساعدت و همکاری های لازم، بخصوص پرداخت مالیات های مقرّر، از دیگر وظایف آنان محسوب می شود: «

خُذْ مِنْ أَمْوَالهِمْ صَدَقَهً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِم بهِا

»

[۱۹]

؛ از اموال آن ها صدقه ای (به عنوان زکات) بگیر تا به وسیله آن، آن ها را پاک سازی و پرورش دهی

.

توصیه های اقتصادی در قرآن

وفای به عقود و معاملات

«

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ

»

[۲۰]

؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، به پیمان ها و قراردادها وفا کنید. «وَفی» و«اَوْفی» هر دو به معنای تمام کردن و کامل کردن است.

رشد اقتصادی

«

وَ ءَاتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی ءَاتَئکُمْ

»

[۲۱]

در آیه ای دیگر:

«

وَ أَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَکمُ مُّسْتَخْلَفِینَ فِیهِ

»

[۲۲]

که آیات مذکور توجه به تلاش و جهاد اقتصادی

و رشد اقتصادی دارد.

هم چنین؛ گواه بر آن است که خداوند متعال مال را به عنوان امانت در دست انسان قرار داده تا همگان از آن بهره ببرند و مالک اصلی خداست. و از اینرو ، هیچ فردی حق ندارد بدون اذن و رضای خداوند، در مال به دست آورده خویش تصرف نماید .

پرداخت زکات سبب برکت مال در نظام اسلامی

نهادینه کردن فرهنگ زکات در جامعه توسط نهادهای دینی نظام و بیان اینکه زکات همطراز نماز است، زکات را بیش از بیش در جامعه تسری دهند، «

وَ أَقِیمُواْ الصَّلَوهَ وَ ءَاتُواْ الزَّکَوهَ وَ ارْکَعُواْ مَعَ الرَّاکِعِینَ

»

[۲۳]

؛ و نماز را بر پا دارید و زکات را بدهید و با رکوع کنندگان رکوع کنید.

آثار و برکات زکات

الف) پرداخت زکات مانند نماز عامل تقویت روحی است. «

لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لَا هُمْ یَحْزَنُونَ

»

[۲۴]

ب) زکات مال، تزکیه نفس از آلودگی تعلق به مادیات است. از همین رو تطهیر و تزکیه را به خود افراد نسبت می دهد نه به مالشان و نشان آن است که در وجود خود انسان های مانع الزکاه نوعی ناخالصی است که پرداخت زکات آن ها را پاک می سازد.

[۲۵]

ج) زکات علاوه بر تزکیه نفس، تزکیه مال از ناخالصی است و تا این حق از مال جدا نشود، مال پاکیزه و خالص نگردیده است بلکه مال مورد زکات عیناً متعلق حق دیگران است.

[۲۶]

د) پرداخت زکات موجب جلب رحمت خاص خداوند می گردد.

[۲۷]

ه) پرداخت زکات عامل جلب یاری خدا است.

[۲۸]

و) زکات عامل هدایت ویژه خدا، و مؤثر در بالابردن ایمان و قدرت مقاومت و موجب افزایش محبت و برادری می گردد.

[۲۹]

انفاق کننده، نایب خداوند در زمین است

گاهی برخی از مسائل بنیادی اسلام به ورطه فراموشی سپرده می شود مانند انفاق، اما شاید ذکر این مورد خالی از لطف نباشد که قرآن کریم انفاق را در ردیف ایمان به خدای متعال قرار داده است و آن را عملی نیابی به شمار می آورد، یعنی کسی که انفاق می کند، چیزی از مال خود نمی دهد، بلکه به عنوان نایب از مالک اصلی (خداوند متعال) آن را می بخشد: «

ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَکمُ مُّسْتَخْلَفِینَ فِیهِ فَالَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکمُ ْ وَ أَنفَقُواْ لهَُمْ أَجْرٌ کَبِیرٌ

»

[۳۰]

؛ به خدا و پیامبر او ایمان آورید و از آنچه شما را در [استفاده از] آن جانشین [دیگران] کرده انفاق کنید، پس کسانی از شما که ایمان آورده و انفاق کرده باشند، پاداش بزرگی خواهند داشت.

انفاق عامل تزکیه و آرامش

–

«

خُذْ مِنْ أَمْوَالهِمْ صَدَقَهً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِم بهِا وَ صَلّ ِ عَلَیْهِمْ

إِنَّ صَلَوتَکَ سَکَنٌ لهَّمْ

»

[۳۱]

از اموالتان صدقه بدهید که سبب آرامش است. «

وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَ تَثْبِیتًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّهِ

بِرَبْوَهٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ…

».

[۳۲]

انفاق باعث برکت و افزایش در مال

«

مَّثَلُ الَّذِینَ یُنفِقُونَ… أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فیِ کلُ ِّ سُنبُلَهٍ مِّاْئَهُ حَبَّهٍ

»

[۳۳]

سعی و تلاش مجاهده اقتصادی است

سعی و تلاش در معانی مختلف اعم از مادی و معنوی بکار رفته است.

در برخی آیات در معنای تلاش در امور معنوی و برخی آیات دیگر؛ در امور مادی به کار رفته است؛ مثل

:

«

أَمَّا السَّفِینَهُ فَکاَنَتْ لِمَسَاکِینَ یَعْمَلُونَ فیِ الْبَحْرِ

»

[۳۴]

؛ اما آن کشتی مال گروهی از مستمندان بود که با آن در دریا کار می کردند

.

«

رَّبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فیِ الْبَحْرِ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ

إِنَّهُ کاَنَ بِکُمْ رَحِیمًا

»

[۳۵]

؛ پروردگار شما کسی است که کشتی را در دریا برای شما به حرکت در می آورد تا از نعمت او بهره مند شوید. او نسبت به شما مهربان است

.

«

وَ مِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَکمُ ُ الَّیْلَ وَ النَّهَارَ لِتَسْکُنُواْ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکمُ ْ تَشْکُرُونَ

»

[۳۶]

؛ و از رحمت اوست که برای شما شب و روز را قرار داد تا هم در آن آرامش داشته باشید و هم برای بهره گیری از فضل خدا تلاش کنید و شاید شکر نعمت او را بجا آورید

.

«

وَ جَعَلْنَا الَّیْلَ وَ النهَّارَ ءَایَتَینْ ِ

فَمَحَوْنَا ءَایَهَ الَّیْلِ وَ جَعَلْنَا ءَایَهَ النهَّارِ مُبْصرِهً لِّتَبْتَغُواْ فَضْلًا مِّن رَّبِّکمُ ْ

»

[۳۷]

؛ ما شب و روز را دو نشانه قرار دادیم، سپس نشانه شب را محو کردیم و نشانه روز را روشنی بخش ساختیم تا فضل پروردگارتان را بطلبید (و به تلاش زندگی برخیزید).

«

فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَوهُ فَانتَشِرُواْ فیِ الْأَرْضِ وَ ابْتَغُواْ مِن فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکُرُواْ اللَّهَ کَثِیرًا لَّعَلَّکمُ ْ تُفْلِحُونَ

»

[۳۸]

؛ و هنگامی که نماز پایان گرفت در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا بطلبید و خدا را بسیار یاد کنید، شاید رستگار شوید

.

«

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُواْ فَضْلًا مِّن رَّبِّکُمْ

»

[۳۹]

؛ گناهی بر شما نیست که از فضل پروردگارتان طلب کنید

.

«

هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُواْ فیِ مَنَاکِبهِا وَ کلُواْ مِن رِّزْقِهِ

»

[۴۰]

؛ او کسی است که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه های آن راه بروید و از روزی های خداوند بخورید. این آیه نیز از آیات مطلق است و انسان ها را به تصرف در طبیعت و فعالیت و تلاش اقتصادی امر می کند

.

«

وَ مِنَ الشَّیَاطِینِ مَن یَغُوصُونَ لَهُ وَ یَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِکَ

»

[۴۱]

؛ و گروهی از شیاطین برای او

(

حضرت سلیمان) غوّاصی می کردند و کارهایی غیر از این نیز برای او انجام می دادند

.

«

وَ مِنَ الْجِنّ ِ مَن یَعْمَلُ بَینْ َ یَدَیْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ

»

[۴۲]

؛ و گروهی از جن پیش روی او (حضرت سلیمان) به اذن پرودگارش کار می کردند

.

«

لِّلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِّمَّا اکْتَسَبُواْ

وَ لِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ ممِّا اکْتَسَبنْ

َ

»

[۴۳]

مردان را نصیبی است از آنچه به دست می آورند و زنان را نصیبی)

جواز فعالیت اقتصادی و اشتراک میان زن و مرد

هر فردی می تواند تلاش، جهاد اقتصادی و فعالیت اقتصادی داشته باشد اعم از زن و مرد؛

مانند آیات ذیل

:

«

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْما طَرِیّا وَ تَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَهً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَی الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ وَلِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

»

[۴۴]

؛ او کسی است که دریا را مسخّر [شما [ساخت تا از گوشت آن بخورید و زیوری برای پوشیدن از آن استخراج کنید و کشتی ها را می بینی که سینه دریا را می شکافند تا شما [به تجارت بپردازید و [از فضل خدا بهره گیرید؛ شاید شکر نعمت های او را بجا آورید

.

«

رَّبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ إِنَّهُ کَانَ بِکُمْ رَحِیما

[۴۵]

؛ پروردگار شما کسی است که کشتی را در دریا برای شما به حرکت در می آورد تا از نعمت او بهره مند شوید. او نسبت به شما مهربان است

.

«

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنَا آیَهَ اللَّیْلِ وَجَعَلْنَا آیَهَ النَّهَارِ مُبْصِرَهً لِتَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّکُمْ

»