بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ابعاد معنوی کار و تلاش و طلب معاش از دیدگاه اهل بیت علیهم السلام :

در این نوشتار برخی ابعاد معنوی کار و تلاش در طلب معاش و روزی را با بهره گیری از سخن و سیره اهل بیت (ع) بیان خواهیم کرد.

ابعاد معنوی کار و تلاش

این ابعاد عبارتند از:

۱.وظیفه بودن طلب روزی؛ بدین بیان که خداوند متعال، شرط رسیدن روزی به انسان را در طلب عملی یعنی تلاش و کوشش وی قرار داده است؛ ازاین رو طلب روزی وظیفه هر مرد و سرپرست خانوار است و با ترک طلب و پرداختن به عبادت و دعاکردن برای رسیدن روزی یا درخواست دعا از دیگران، روزی انسان نمی رسد و این تکلیف از دوش انسان برداشته نمی شود.

۲.کار و تلاش برای تأمین معاش خانواده طاعت و عبادت خداست و ترک این کار به انگیزه پرداختن بیشتر به عبادت، در حقیقت ترک عبادتی بزرگ تر است!

۳.سخت کوشی برای تأمین خرجی خانواده، هم سنگ جهاد در راه خداست و پاداش مجاهدت در راه خدا را دارد.

۴.طلب دنیا با انگیزه های متعالی همچون تأمین هزینه های خانواده و انفاق در راه خدا کمک بر آخرت بلکه همان طلب آخرت است.

مقدمه

کار و تلاش و طلب معاش از مباحث مهم اقتصادی است که هر فرد و جامعه ای با آن دست به گریبان است و موضع گیری درست یا نادرست نسبت به آن می تواند در سعادت یا شقاوت دنیوی و اخرویِ فرد و اجتماع انسانی تأثیرگذار باشد. از آنجا که دین اسلام، دینی سعادت گرا و آخرت گراست شاید در ذهنیت برخی چنین نقش بسته باشد که اسلام به کار و تلاش و طلب روزی چندان بها نمی دهد و رویکرد اسلام بیشتر به عبادت و بندگی و زهد و وارستگی از قید همه تعلقات مادی و دنیوی است.

چنان که در جهان اسلام از همان قرون نخستین، جریانی معروف به نام تصوف پدید آمد که بیشتر به این اندیشه مایل بود و در زهد و عبادت طریق افراط را می پیمود. اما با دقت در آموزه های اهل بیت (ع) روشن می شود که این صورت ذهنی بر حاق اسلام منطبق نیست و اسلام در جای خود به کار و تلاش در راه تأمین معاش وقع و ارج بسیار نهاده و آن را در جایگاهی والا و قدسی نشانده است و اصولاً یکی از ابعاد زندگی اهل بیت (ع)، پرداختن به کار و ترغیب بدان بوده است. آنان بر کارکردن هر مرد با دست خود و عرق ریختن او در کارهایی همچون کشاورزی و صنعت تأکید و ترغیب می کرده اند و برای تأمین معاش به همین مقدار بسنده نمی کردند که اموالشان را به کارگزار یا خادمی بسپارند تا در آن تجارت یا زراعت کند و سودش را به آنان بازگرداند.

هدف و انگیزه اساسی کار و تلاش

با تأمل در روایات اهل بیت (ع) می توان چهار هدف و انگیزه اساسی را برای کار و تلاش بازشناخت که عبارتند از:

۱.تأمین هزینه خود و خانواده خود و گشایش دادن بر آنان؛

۲.بی نیازی از هم نوعان و پرهیز از سرباری دیگران و حفظ عزت و استقلال خود؛

۳.حفظ خود از افتادن در گناهان ناشی از فقر؛

۴.مصرف مال در راه های خیر همچون صله رحم، صدقه، حج و زیارت.

با این مقدمه به بیان برخی ابعاد معنوی کار و تلاش در طلب معاش و روزی از منظر اهل بیت (ع) می پردازیم و این مهم را در قالب چهار نکته اساسی دنبال می کنیم.

الف. طلب روزی، یک تکلیف الهی

در عده ای از روایات اهل بیت (ع) این مطلب آمده است که رفتن به دنبال روزی یا طلب روزی یک دستور الهی است و پرداختن به کار دیگری همچون عبادت مستحب، جای آن را نمی گیرد و سبب نزول روزی نمی شود. عمر بن یزید می گوید: «به امام صادق (ع) گفتم: مردی گفت: در خانه ام می نشینم و بسیار نماز می خوانم و بسیار روزه می گیرم و پروردگارم را بسیار عبادت می کنم و روزی ام نیز نزدم خواهد آمد. امام صادق (ع) گفت: این یکی از سه کسی است که برایشان مستجاب نمی شود.» یعنی این خواسته روزی آنان به درگاه خدا به اجابت نمی رسد و روزی برای آنان نمی رسد.

گاه برداشت ناروا از یک آیه یا یک روایت، انسان را به وادی افراط یا تفریط در یک موضوع دینی همچون طلب روزی می کشاند؛ علی بن عبدالعزیز می گوید: امام صادق (ع) به من گفت: عمر بن مسلم چه کرد؟ گفتم: فدایت شوم به عبادت رو آورده و تجارت را ترک کرده است. امام (ع) گفت:

وای بر او! آیا ندانست که برای تارکِ طلب (خواسته اش) مستجاب نمی شود. گروهی از اصحاب رسول خدا (ص) هنگامی که این آیه نازل شد: «وَ مَنْ یتَّقِ اللَّهَ یجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یرْزُقْهُ مِنْ حَیثُ لا یحْتَسِبُ» درها را بستند و به عبادت رو آوردند و گفتند: کفایت شده ایم. این خبر به پیامبر (ص) رسید، پس به سوی آنان فرستاد و گفت: چه چیزی شما را بر این کار واداشت؟! گفتند: ای رسول خدا! خداوند متکفل روزی هایمان شده است پس به عبادت رو آوردیم. پیامبر (ص) گفت: همانا کسی که این کار را بکند برای او [خواسته اش] مستجاب نمی شود. بر شما باد به طلب.

روشن است که روزی مستقیم از آسمان پایین نمی افتد! این عالَم، عالَم اسباب است و خداوند، طلب را سبب نزول روزی قرار داده است. درست است که خداوند می گوید: «و فی السماء رزقکم؛ روزی شما در آسمان است»، ولی کار و تلاش سبب نزول آن است؛ عمر بن یزید می گوید: «امام صادق (ع) گفت: آیا می پنداری اگر مردی وارد خانه اش شود و در را ببندد از آسمان چیزی بر او فرو می افتد؟

اصل طلب روزی را نه می توان با عبادت و دعای خود جایگزین کرد و نه با دعای دیگران؛ شخصی می گوید: «نزد امام صادق (ع) نشسته بودیم که ناگاه علاء بن کامل وارد شد و در برابر امام صادق (ع) نشست و گفت: خدا را بخوان که مرا بی رنج و زحمت روزی دهد. امام (ع) گفت: برایت دعا نمی کنم! طلب کن همچنان که خدا امرت کرده است». امام در اینجا تصریح می کند که امر به طلب، امر الهی است و چیزی نیست که حتی پیامبر اکرم (ص) آن را بنیان گذاشته باشد.

کُلَیب صَیداوی می گوید: «به امام صادق (ع) گفتم: برای من خداوند عزوجل را در [امر] روزی بخوان که کارهایم قاطی و پیچیده شده است. امام به سرعت پاسخ داد: خیر، خارج شو و طلب کن». مراد از خارج شو و طلب کن؛ یعنی باید حرکتی از تو باشد تا برکت از جانب خدا برسد و تا وقتی در خانه بیکار بنشینی نباید توقع گشایش در کار خود را داشته باشی.

گفتنی است این روایت و امثال آن دعاکردن برای طلب روزی و وسعت در آن را نفی نمی کند، بلکه می گوید: دعا بدون طلب بی اثر است و حتی امام معصوم نیز برای آن دعا می کند؛ زیرا هر سنتی در محدوده خودش تأثیر دارد و سنت دعا جای سنت طلب روزی را نمی گیرد و باید با توکل زانوی اشتر را بست!

ائمه (ع) گاه تأثیر طلب در رسیدن روزی را با ذکر مثالی از طبیعت به اصحاب خود یادآوری می کردند که برخی موجودات بسیار ضعیف چگونه به دنبال روزی هستند و روزی خود را با تلاش به دست می آورند؛ علاء بن رزین می گوید: «از امام صادق (ع) شنیدم که می گفت: آیا یکی از شما عاجز است از اینکه همچون مورچه باشد؛ همانا مورچه به سوی لانه اش می کشد». یعنی شما که از مورچه ناتوان تر نیستید اگر به دنبال طلب روزی بروید خداوند روزی تان را می دهد.

امام صادق (ع) به اصحاب خود سفارش می کرد که بعد از خواندن نماز صبح و انصراف از آن، بامدادان به دنبال روزی بروند و روزی حلال را طلب کنند. همچنین از آن حضرت نقل شده است که امام زین العابدین (ع) بامدادان در طلب روزی خارج می شد.

اهل بیت (ع) شیعیان خود را به طلب روزی در سخت ترین شرایط نیز امر کرده اند؛ امام صادق (ع) به هشام صَیدلانی گفت: «یا هِشَامُ إِنْ رَأَیتَ الصَّفَّینِ قَدِ الْتَقَیا فَلَا تَدَعْ طَلَبَ الرِّزْقِ فِی ذَلِک الْیوْمِ؛ ای هشام! اگر دیدی دو صف [حق و باطل] با هم برخورد کرده اند [و آماده کارزارند] طلب روزی را در آن روز فرومگذار». در همین راستا در روایت دیگر شهاب بن عبدربه می گوید: «امام صادق (ع) به من گفت: اگر پنداشتی یا به تو [خبر] رسید که این امر [ظهور قائم] در فردا خواهد بود پس طلب روزی را رها مکن و اگر توانستی که سربار دیگران نباشی چنین کن»

انتظار فرج سبب نمی شود که ما دست از کار و تلاش روزانه خودمان برداریم. انتظار فرج به معنای رهاکردن دنیا و کسب و کار نیست؛ چون حتی وقتی که امام زمان (عج) هم بیاید باز امر به طلب روزی سر جای خود خواهد بود!

ب. کار و تلاش؛ طاعت و عبادت خدا

دسته ای از روایات اهل بیت (ع) کار و تلاش را طاعت و عبادت خدا می خواند. روایات دال بر این مطلب متعدد است که در اینجا به بیان برخی از آنها می پردازیم.

«محمد بن منکدر در نیمروزی گرم، امام باقر (ع) را در اطراف مدینه دید که مشغول تلاش و عرق ریختن بود. با دیدن این صحنه با حالت دلسوزی به سمت امام آمد و به خیال خود شروع به موعظه امام کرد که: پیری از قریش در این ساعت از روز در طلب دنیاست! اگر در این حال مرگت ف