بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی :

اشاره

در شماره قبل از سلسله مباحث حضرت استاد، به مباحثی درباره اخلاص، اصالت آن و نمودهای آن در اعمال فردی اشاره شد. در این شماره، نماز به عنوان برترین وسیله سیر و سلوک و ترقّی انسان و محبوب ترین عمل نزد خداوند و شرط بهره وری کامل از آن ذکر شده است.

مقدّمه

در مباحث قبل، اشاره کردیم که آنچه موجب تکامل و ترقّی معنوی انسان می شود در سه بخش قابل دسته بندی است:

یک بخش اموری است که مستقیما با خدای متعال ارتباط دارد؛ بخش دیگر اموری است که مربوط به شخص خود انسان است که وظایفی دارد و نسبت به خودش باید آن ها را انجام دهد؛ و بخش دیگر هم مسائلی است که مربوط به دیگران است؛ در رابطه با حقوق آنان و در زمینه کیفیت معاشرت با آن ها و ارزش هایی که باید در ارتباط با مخلوقات خدا در نظر گرفت. همه به یک معنا، به ارتباط انسان با خدا برمی گردند. اما آنچه مربوط به خود انسان است، از آن نظر موجب تکامل حقیقی انسان می شود که انسان را به خدا نزدیک می کند. اخلاق معاشرت، که انسان باید آن را رعایت کند، در نهایت، از دیدگاه اسلامی ازآن نظرمطلوب است که انسان را به خدانزدیک می کند.

نماز؛ اولین سفارش خداوند

دسته اول چیزهایی است که مستقیما مربوط به رابطه انسان با خداست. پس از ایمان به خدا که در بحث های قبل به آن اشاره شد که مادر همه کمالات و ارزش هاست، در مقام عمل و رفتار،

کارهایی باید انجام داد. یک دسته کارهایی است که مستقیما

مخاطب و مورد توجه آن خود خداست. در این دسته، از همه مشخص تر، مؤثرتر و مفیدتر «نماز» است. متأسفانه آن جور که شایسته و لازم است، حق نماز را نمی شناسیم و ادا نمی کنیم. تصور می کنیم برای تکامل روحی و معنوی باید کارهایی انجام داد، باید راه هایی پیدا کرد که هیچ کس بلد نیست؛ سرّی است پیش بعضی اشخاص که آدم باید برود آن را یاد بگیرد یا انجام دهد تا به خدا نزدیک شود، و این یکی از فریبنده ترین دام های شیطان است! خدایی که انسان را برای رسیدن به کمال نهایی آفریده، این همه انبیا و اولیای خود را برای تربیت انسان ها گماشته، کتاب های آسمانی نازل کرده، آیا معقول است از چیزی که بیش از همه در تکامل انسان مؤثر بوده به راحتی رد شود؟! یا پیغمبر فرستاده است تا مردم را هدایت کند، اما آن راز هدایت را به کسی نگفته باشد؟! این فکر نابخردانه ای است.

قطعا آنچه را در تکامل انسان بیشتر مؤثر بوده، خدای متعال در کتاب های آسمانی بیشتر بر آن تأکید کرده است. اگر مروری در قرآن کریم، که تنها کتاب معتبر آسمانی است که در دست بشر باقی مانده، داشته باشیم، خواهیم دید که به هیچ چیز به اندازه نماز اهمیت داده نشده است. شاید در بیش از یکصد آیه نماز و مشتقّات آن و افعالش یا مشتقّات دیگر آن ذکر شده اند. درباره همه انبیا و اولیا، خداوند بر نماز تأکید داشته است. حتی وقتی حضرت عیسی علیه السلام در گهواره بود و مردم آمدند حضرت مریم علیهاالسلام را متهم کردند و ایشان اشاره نمود از خود طفلی که خدا به او عنایت فرموده بپرسید، او گفت: «اِنّی عبدُ اللّهِ آتانِیَ الکتابَ و جَعلَنی نبیّا وَ جَعَلَنی مبارکا اَینَما کنتُ و اَوصانی بِالصّلاهِ و الزّکاهِ ما دُمتُ حیّا.»(مریم: ۳۰ و ۳۱) کودک تازه متولّد شده در گهواره می فرماید: خدا مرا پیغمبر قرار داده و سفارش کرده که تا زنده هستم، نماز و زکات را رعایت کنم. پس جای شکی نیست که از دیدگاه قرآن کریم، مهم ترین عملی که مورد تأکید می باشد، نماز است. در کوه طور، وقتی برای اولین بار به حضرت موسی علیه السلام وحی شد، به نماز سفارش شد: «اَقمِ الصَلاهِ لِذکری.»(طه: ۱۴)

بنابراین، ما باید آن را جدّی بگیریم، فکر نکنیم که این یک تعارف است. باید بدانیم بزرگ ترین عملی که انسان را به خدا نزدیک می کند نماز است. در روایات هم بر این مطلب زیاد تأکید شده است؛ مانند: «اولُ ما یُحاسَبُ به العبدُ الصلاهُ فاِن قُبِلت قُبِل ما سواها.»^(۱) منتها ما این ها را جدّی نمی گیریم. واقعا عمود دین نماز است؛ مثل چادری که اگر عمودش را بکشند، چادر روی زمین می افتد و از بین می رود. واقعا نماز این جوری است؟ این قدر اهمیت دارد؟ اگر باورمان باشد که نماز این قدر در زندگی ما اهمیت دارد، آن را جدّی تر می گیریم. امام صادق علیه السلام در وصیت خود، که در حال احتضار بیان کردند، در حضور همه اقوام و بستگانشان فرمودند: «لا یَنالُ شفاعتُنا مَن استخفَّ بالصلاهِ»؛^(۲) اگر کسی نماز را سبک بشمارد مشمول شفاعت ما نمی شود.

به طور خلاصه، از نظر قرآن و روایات، هیچ شکی نیست که مهم ترین کاری که ممکن است انسان را به خدا نزدیک کند، نماز است؛ همین نمازی که همه می خوانیم، هر روز چند بار به این مطلب شهادت می دهیم. ولی شاید سال ها به همین الفاظی که هر روز چندین بار تکرار می کنیم توجه نکنیم که چه می گوییم. در اذان و اقامه می گوییم: «حیَّ علَی الصَلاهِ، حیَّ علَی الفلاحِ، حیَّ علَی خیرِ العمَل»، اما چقدر باور داریم که نماز خیرالعمل است؟ «حیَّ علی الفلاح»، یعنی: رستگاری در نماز است.

نماز خیرالعمل است، ولی متأسفانه بعضی از مسلمان ها یک شبه این شعار را از اذان و اقامه حذف کردند؛ گفتند: اگر مردم بدانند که نمازبهترین کاراست، دیگربه جهاد نمی روند؛ این را نگویید که به جهادبروند.غافل از اینکه نماز است که انسان را به جهاد می کشاند. کسی که به نماز اهمیت نمی دهد، به جهاد هم نخواهد رفت.^(۳)

نماز؛ بالاترین اعمال

ما شعار می دهیم که نماز بهترین اعمال است. اما دلمان خبر ندارد که چه می گوییم. مشکل اساسی ما، که شیطان خوب ما را فریب می دهد، این است که این ها را جدّی نمی گیریم، به ظاهر و به الفاظ اکتفا می کنیم. به همین دلیل، اثرش را هم نمی بینیم.

سؤالی که مطرح می شود این است که مگر نماز چه رازی دارد که خیرالعمل است؛ بهترین وسیله برای تکامل و موجب فلاح است؟ وقتی با بسیاری از اعمال بسنجیم، می بینیم نماز خیلی ساده تر است؛ از جمله جهاد. جنگ مستلزم تحمّل سختی ها و کشتن و کشته شدن است، اما نماز با الفاظی صورت می گیرد و خم و راست شدن است. چطور نماز با این همه سبکی و آسانی و محدودیتش، بهترین کارهاست، حتی از جهاد هم بهتر است؟ شاید ما نتوانیم حقیقت این را درست بیان کنیم، اما به اندازه ای که به فهم می رسد و قابل بیان است، می توان گفت: حقیقت عبادت این است که انسان در مقابل معبود حقیقی، همه چیزش را تسلیم کند. ما در واقع، برای خودمان یک نوع ربوبیتی قایل هستیم، البته خیلی مخفیانه و مکتوم و در ته دلمان، ما خودمان آقایی هستیم، صاحب اختیار هستیم، مالک هستیم، قدرت داریم، فکر داریم، هوش داریم، ثروتی داریم کم یا زیاد مقام و موقعیت اجتماعی داریم و بالاخره، خودمان را کسی حساب می کنیم که خواسته هایی داریم و دوست داریم کارهایی انجام دهیم. این همان مسئله ای است که خداوند می فرماید: «اَفرأیتَ مَن اتَّخَذ الههُ هواهُ.»(حاثیه: ۲۳) همه ما کمابیش به این مبتلا هستیم؛ مرتبه ای از خودپرستی، هواپرستی و پیروی از دلخواه در همه مان هست، منتها با اختلاف مراتب. اگر این خودخواهی بر همه امور زندگی مان سایه بیفکند، هوا می آید جای خدا را می گیرد. این مرتبه ای از شرک است؛ «وَ مَا یُؤمنُ أَکثَرُهُم بِاللّهِ الاّ وَ هُم مُشرکون»(یوسف: ۱۰۶) مردم شائبه ای از شرک در وجودشان هست. نماز برای این است که ما این خودپرستی ها را کنار بگذاریم. در مقابل خدا، همه چیز را تسلیم کنیم و بگوییم: همه چیز مال توست: «اِنّی وَجّهتُ وَجهی لِلّذی فَطَر السمواتِ و الاَرضَ حنیفا»(انعام: ۷۹)؛ «أسلمتُ وَجهِیَ لِلّهِ» (آل عمران: ۲۰)؛ «قُل اِنَّ صَلاتی وَ نُسُکی و محیایَ و مَماتی لِلّهِ رَبِّ العالمینَ.»(انعام: ۱۶۲)

این حقیقت، که انسان همه هستی خودش و متعلّقاتش را به خدا برگرداند و اعتراف کند که این ها مال من نیست، همه چیز مال توست و باید در اختیار تو باشد و در راه تو صرف بشود، چیزی است که در نماز تمثّل پیدا می کند. آنچه در بدن و در روح انسان است باید در حال نماز رو به خدا بایستد. باید حالت عبودیت در انسان پیدا شود. انسان مثل بسیاری از حیوانات، وجودش دو رویه دارد؛ پشت و رو دارد: صورت یک طرف است، پشت سر طرف دیگر. این حالت در نماز باید تجسّم پیدا کند و او رو به طرفی باشد که به خدا انتساب دارد. «استقبال»، طرف قبله ایستادن خودش عبادت است؛ یعنی در توجه کردن به روی بدن هم باید اثر عبادت ظاهر شود. رو مال من نیست، مال خداست: «وَجَّهتُ وَجهِیَ لِلّذی َفطَر السمواتِ و الارضِ.»حرکات انسان، آنچه در عبادت نقش دارد، باید رنگ بندگی در آن ظهور پیدا کند و در نماز گنجانیده شود؛ ایستادن، خم شدن، به خاک افتادن، نشستن، دست بلند کردن در حال قنوت، همه چیز را پشت سر انداختن در حال تکبیر. این گونه است که هر حرکتی که اثری از عبودیت در آن ظهور پیدا می کند و باید نمادی از عبودیت باشد، در نماز گنجانیده شده است.

آنچه ما در مقام بندگی در پیشگاه الهی عرضه می کنیم، یا خواندن چیزهایی است که خودش نازل کرده، یا درخواستی است که از خدا داریم، یا حمد و ذکر خداست. نماز از این سه بخش تشکیل شده است: اذکار، قرائات، و دعاها. چیزی دیگر را نمی توانیم بر زبان جاری کنیم که رنگ بندگی داشته باشد. (از لحاظ معنوی و قلبی بعدتر بحث خواهیم کرد که چگونه باید تمام قوای معنوی انسان هم در حال نماز رنگ عبودیت داشته باشند.)

پس سرّ اینکه این قدر به نماز اهمیت داده شده آن است که بهترین رفتاری است که می