فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی :

اشاره

در جلسه گذشته، حضرت استاد در باب اصالت نیّت و ارزش خلوص و تأثیر آن در پذیرش اعمال سخنان ارزشمندی بیان داشتند. در این جلسه نیز ایشان در ادامه مباحث قبل، نکاتی درباره اخلاص در عمل به عنوان شرط قبولی اعمال، صعوبت خالص سازی عمل و… به محضر اهل معرفت ارائه داده اند.

اخلاص؛ شرط قبولی طاعات

در جلسه گذشته، عرض کردیم تمام کارهایی را که مورد رضای خدا هستند، می توان به شکل عبادت انجام داد؛ و آن وقتی است که نیّت انجام آن ها رضای خدا باشد. ولی بعضی از اعمال حتما باید به قصد قربت انجام بگیرند؛ اگر به قصد قربت انجام نگیرند نه تنها ثوابی ندارند، بلکه گناه هم دارند. اصلاً عبادت واجب اگر نیّت خالص و قربت نداشته باشد باطل می شود. محل بحث ما نماز بود. البته عبادات دیگری هم هستند که ماهیتشان عرض بندگی در پیشگاه الهی است. آن ها هم متقوّم به نیّت هستند؛ اگر به قصد ریا انجام بگیرند باطل هستند. بعضی از عبادت های دیگر هم هستند که بین فقها کم و بیش بحث هایی درباره آن ها وجود دارند؛ مثلاً، زکات و خمس. اگر کسی قصد قربت نداشته باشد، تکلیف مالی از او ساقط نمی شود، یا اینکه وظیفه مالی ساقط می شود، منتها گناه کرده یا از ثواب تکلیف واجبش بی بهره مانده است؟ این بحث ها مال متخصصان هستند و فقها و بزرگان و مراجع باید درباره آن بحث کنند.

در مجموع، کارهایی را که به صورت عبادت انجام می گیرند، می توان به سه دسته کلی تقسیم کرد: یک دسته کارهایی هستند که اصلاً عنوان و ماهیت آن ها عرض بندگی به پیشگاه الهی است، خودشان هیچ جهت دیگری ندارند؛ مثل نماز، حج و روزه. بعضی از عبادت ها هم هستند که اصل انجام کار فی حدنفسه عرض بندگی نیست، منتها باید به قصد قربت انجام بگیرند. زکات دادن، کمک به فقرا یا سایر مصارف زکات، اخراج مال زکوی از ذمّه انسان است. حضرت امام خمینی قدس سره می فرمودند: این ها را «افعال قربی» می گوییم.

آنجا که اصلاً خود ماهیت کار عرض بندگی به پیشگاه خداست، وقتی کار انجام می گیرد، نباید هیچ قصد دیگری در انجام آن ملحوظ باشد؛ مثلاً، وقتی آدم نماز می خواند اگر همراه قصد نماز، این قصد را هم داشته باشد که دیگران او را ببینند و تعریف کنند، این می شود ریا و موجب بطلان نماز؛ و نه تنها ثواب عبادت را نبرده، بلکه گناه هم کرده است. اما کاری که ماهیت آن عرض بندگی نیست؛ مثل انفاق کردن، می تواند آن

را به قصد قربت انجام بدهد، ولی اگر با این قصد انجام نداد، گویی پولش را به دریا ریخته است و برای آخرتش فایده ای ندارد. برای اینکه نفعی داشته باشد، باید آن را به قصد قربت انجام دهد. در این جور افعال، قصد قربت کانّه مقدّم بر خود عمل است. آدم باید بخواهد که خدا از او راضی باشد، آن وقت این عمل را برای رضای خدا انجام دهد؛ «إِلَّا ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَی» (لیل: ۲۰)؛ «یُرِیدُونَ وَجْهَهُ.» (انعام: ۵۲) البته در عبادات دیگر ممکن است عکس این باشد؛ یعنی آدم کار را فقط به عنوان عرض بندگی انجام می دهد، اما عاملی که باعث می شود آدم این کار بندگی را انجام دهد در پیشگاه الهی در مرتبه مقدّم نباشد. این را بعضی از فقها «داعی بر داعی» می خوانند و بسیاری از مسائل فقهی را به این صورت حل کرده اند.

به هر حال، اگر بخواهیم کاری به صورت عبادت انجام بگیرد، باید نیّت خالص داشته باشیم، آن را برای خدا انجام دهیم. در یک حدیث قدسی^(۱) به سندهای متعدد نقل شده است که خداوند می فرماید: «اَنَا خیرُ شریکٍ»؛^(۲) من بهترین شریک هستم. کسانی که در کاری مشارکت می کنند، یک سهم معیّنی از درآمد کار را می برند؛ مثلاً، پس از اینکه آن کار تمام شد، معامله ای، تجارتی، زراعتی انجام گرفت، به اندازه ای که سرمایه گذاری کرده اند، سهمشان را می برند. خدای متعال می فرماید: من بهترین شریک هستم؛ برای اینکه هر کس مرا با دیگری در کاری شریک کند، من همه سهمم را به او واگذار می کنم؛ یعنی اگر کسی نماز می خواند، هم برای من بخواند، هم کنارش قصد دیگری داشته باشد، می گویم: آن قسمتی را هم که برای من خواندی من نمی خواهم، سهمی از آن نمی پذیرم. دیگر از این شریک بهتر چه می شود که کل سهمش را به شریکش واگذار کند! اگر برای من در کاری شریک قرار بدهد، من همه سهمم را به آن شریک واگذار می کنم؛ یعنی هر عبادتی که اندکی غیر از قصد خدا در آن دخالت داشته باشد، آن کار قبول نمی شود؛ خدا آن را نمی پذیرد. «نمی پذیرد»، یعنی: ثواب نمی برد، یا اینکه اصلاً باطل است، یا گناه هم دارد، این بستگی دارد به آن عبادت. اگر عبادت واجبی باشد که در آن قصد قربت واجب است، در آن صورت، ریا در آن گناه کبیره به حساب می آید و آن را باطل می کند؛ نه تنها ثواب ندارد، بلکه عذاب هم دارد.

صعوبت خالص سازی عمل

منظور از «نیّت» چیزی نیست که آدم به ذهنش خطور بدهد. نیّت خیلی هم در اختیار آدم نیست که هر وقت هر نیّتی خواست، بکند؛ این غالبا ناشی از یک مقدّمات قبلی است. بدون مقدّمات قبلی، نیّت حاصل نمی شود. این جور نیست که آدم هر وقت می خواهد هر کاری را به هر نیّتی بتواند انجام بدهد. پیشتر باید معرفتی داشته باشد، ایمانی داشته باشد، به لوازم کار توجه داشته باشد تا بداند کار را به چه نیّتی انجام می دهد.

گاهی وقتی آدم دارد عملی را انجام می دهد، اگر دقت کند یا کسی از او سؤال کند، خودش می تواند بفهد که نیّتش خالص نیست؛ مثلاً، کار خیری می کند، آن چنان در بوق و کرنا می دمد که گوش فلک را کر می کند که ما این کار را انجام دادیم! اگر ساختمانی ساخته باشد بالای آن اسمش را می نویسد، اگر جور دیگری کار خیری انجام داده باشد، نزد کسانی تعریف می کند تا بفهمند. به هر حال، خودش می فهمد که این کار خالص برای خدا نیست. اما بسیاری از اوقات این نیّت ریایی یا نیّت شرک آمیز ناخودآگاه در عمل اثر می گذارد؛ یعنی خود شخص هم باور نمی کند که دارد ریا می کند. به همین دلیل، علمای اخلاق سعی دارند توجه بدهند به انگیزه هایی که ممکن است در عمل اثر کنند بدون اینکه خود آدم توجه داشته باشد. گاهی وقتی متوجه می شویم که کار از کار گذشته است. به همین دلیل، راه هایی را معیّن کرده اند که دقت کنید، ببینید کاری که دارید انجام می دهید واقعا برای خداست یا قصد دیگری هم دارید؟ اگر کاری را مثلاً در حضور دیگران انجام می دهید، اگر نماز جماعت در مسجد می خوانید، ببینید اگر هیچ کس شما را نمی دید باز هم نماز را این جور می خواندید یا نه؟ اگر شب تاریکی بود، هیچ کس متوجه نمی شد که شما به مسجد آمده اید نماز جماعت می خوانید، چه؟ اگر وقتی به مسجد می آیید و همیشه جای معیّنی دارید، اگر یک روز در جایتان نباشید، ناراحت می شوید؟ از این ها معلوم می شود که نیتّتان خالص هست یا نیست.

مرحوم حاج میرزا جواد آقا تبریزی رضوان اللّه علیه در کتاب اسرار الصلاه نقل کرده اند که یکی از بزرگان سال ها در نماز یکی از علمای بزرگ شرکت می کرد. همیشه در صف اول، جای مخصوصی می ایستاد. یک روز آمد دید صف پر شده و دیگر در آن صف، جایی برای او نیست. رفت صف دوم یا صف بعدی ایستاد. بعد احساس کرد که خجالت می کشد از اینکه جای دیگری نماز می خواند؛ چون آدمی بوده که همیشه صف اول نماز می خوانده و مردم او را در صف اول می دیده اند! پیش خودش خجالت کشید. ایشان در آن کتاب نوشته اند که سی سال نمازش را اعاده کرد و گفت: من نمی دانستم نمازم به قصد این بوده است که مردم مرا در صف اول ببینند. از اینکه امروز مرا ندیدند و خجالت کشیدم، معلوم می شود قصد من پاک نبوده است، وگرنه چه صف اول بایستم یا جای دیگر نماز بخوانم،

خجالت ندارد.

یا فرض بفرمایید امام جماعتی در نماز، جایی اشتباه کرد یا شک کرد، اگر خجالت بکشد یا ناراحت بشود که مردم متوجه شدند من نمازم را اشتباه خواندم هر انسانی می تواند اشتباه بکند اینکه خجالت می کشد نشانه آن است که قصدش خالص نبوده است.

اگر مثلاً هر روز آدم با یکی از دوستانش به مسجد می رود. اگر یک روز دوستش نبود، می گوید امروز به مسجد نمی روم، نمازم را فرادا می خوانم، از این معلوم می شود قصدش فقط برای خدا نبوده، وگرنه خدایی که دیروز بوده امروز هم هست، امروز فقط رفیقش نیست. بسیاری از این قبیل مسائل هستند که ناخودآگاه در قصد آدم تأثیر می گذارند و او خودش متوجه نیست. به همین دلیل، باید خیلی سعی کند که نیّتش را در عبادت خالص کند.

ایشان [مرحوم میرزا جوادآقا تبریزی [در کتاب اسرارالصلاه نقل کرده اند که شخصی در ایّام محرّم، با وجود مجالس عزاداری متعدد همیشه دوست داشت در یکی از این ها شرکت کند. یک وقت متوجه این علاقه اش شد و با خود گفت: حتما این یک خصوصیتی دارد، وگرنه یک مجلس عزاداری سیدالشهداء علیه السلام با مجلس دیگر چه فرق می کند؟ چطور من باید اینجا را ترجیح بدهم؟ فکر کرد تا با زحمت متوجه شد که آنجا چه خصوصیتی دارد که آن را ترجیح می دهد و دیگر بنا گذاشت که