فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری)

با فایل فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا (القسم الاول) / (المذهب الدینی – المؤلفون – التنظیم السری) :

ربما یبدو الحدیث عن جماعه اخوان الصفا نوع من الخوض فی المبهمات، فلیس ثمه اسس او ادله تمکن الباحث من الاطمئنان لای نتیجه قد یتوصل الیها، فان اغلب الآراء التاریخیه حول هذه الجماعه تقع فی نطاق التخمینات.

فقد ظهرت رسائل هذه الجماعه السریه فی فتره مضطربه (القرنین الثالث والرابع الهجریین)، شهدت سقوط البورجوازیه التجاریه بسبب فقدان العالم الاسلامی للسیاده علی البحار والمحیطات الامر الذی ادی لاجهاض الصحوه العلمیه التی کانت تقودها هذه الطبقه بعد ان فقدت اهم مواردها المالیه، والسیطره العسکریه الترکیه علی الدوله العباسیه ^(۱) ، وسیاده الاقطاع کطبقه وکنظام اساسی لعلاقات الانتاج فی المجتمع، والمذهب السنی فی صورته السلفیه کعقیده رسمیه.

من ناحیه اخری، تکونت فی تلک الفتره العدید من الحرکات السریه المعارضه والتی قادتها الانتلجنسیا الاسلامیه التقدمیه المنتمیه الی الطبقه البورجوازیه التی کانت تسعی لعوده سیادتها علی المجتمع والقضاء علی النظام الاقطاعی وحمایه افکارها التنویریه من الاندثار امام سیاده النصیه السلفیه، وکان طبیعیا ان تتبنی تلک الحرکات شعارات بعض الدعوات المذهبیه المعارضه کواجهه دینیه لمطالبها السیاسیه والاجتماعیه والاقتصادیه، خاصه تلک الدعوات التی کانت تنادی بحق الاسره العلویه فی تولی الخلافه، کالدعوتین الزیدیه والاسماعیلیه، والتی کانت تحمل مصداقیه خاصه لدی الجماهیر المسلمه لارتباط العلویین بالرسول (ص) وآل البیت (ع) من ناحیه النسب، فارتبطت، علی سبیل المثال، الحرکه القرمطیه المعبره عن الفلاحین بالدعوه الاسماعیلیه، کما ارتبطت انتفاضه الزنج بالدعوه الزندیه ^(۲) ، وفی بعض الاحیان لم تکلف البورجوازیه نفسها ادعاء ای ایدلوجیه مذهبیه مکتفیه بتسلیم قیادتها لاحد العلویین، کالثورات الفلاحیه التی قادها العلویون بمصر وضمت فی صفوفها الکثیر من الاقباط المسیحیین ^(۳) .

والواقع ان الدعوات الشیعیه التقدمیه کالزیدیه او الاسماعیلیه، لم تکن تحمل تصورا سیاسیا او اقتصادیا او اجتماعیا مختلفا عن التصور العباسی فی مرحلته الاولی، ولم تتعد الخلافات بینها وبین العباسیین الخلافات العقائدیه والفقهیه التقلیدیه والصراع حول الامامه وافضلیه الامام علی بن ابی طالب (ع) علی الصحابه وخصوصیه مکانه آل البیت (ع) فی التشریع الاسلامی، وفی بعض الثورات العلویه کانت الخلافات شخصیه اکثر منها مذهبیه، وعلی الرغم من ان التجارب التطبیقیه للحکم بالنسبه للزیدیه والاسماعیلیه کانت تتمیز فی اغلب مراحلها بالحریه الفکریه والرفاهیه الاقتصادیه والعداله الاجتماعیه، الا انها کانت فی وضعها السیاسی والطبقی متماثله مع التجربه العباسیه اکثر من التزامها بالتجربه العلویه ^(۴) .

اما الخط الشیعی الاکثر رسوخا – عقائدیا – ومصداقیه جماهیریه (خاصه فی اوساط الطبقات الکادحه)، وهو الخط الاثنی عشری، فقد کان یعانی بعض الاضطراب فی صفوفه بسبب غیبه الامام المهدی (عج)، التی شکلت صدمه عقائدیه للکثیرین من اتباعه، مما ساهم فی اجبار زعاماته الفقهیه علی التزام الهدوء فی تلک المرحله، ویضاف الی ذلک عدم قدره النخبه علی استغلال شعارات هذا الخط بسبب امتلاکه لتصور متکامل ومختلف للحکم یستند الی مرحله تولی الامام علی (ع) للخلافه، وحصره لحق الامامه فی الائمه الاثنی عشر (ع)، وتشکل قیادته (فی مرحله الغیبه) وکوادره من الطبقات الکادحه التی کانت تتطلع لیوم واحد من ایام علی (ع) ^(۵) .

والواضح ان زعامات هذا الخط (الائمه الاثنی عشر (ع) او نوابهم من الفقهاء فی عصر الغیبه الصغری والکبری) کانت مدرکه للخلفیات الطبقیه التی تحکم هذا الصراع والتی تستخدم قضیه آل البیت (ع) کوسیله لیس کغایه، کما کانت علی وعی بان انتصار البورجوازیه لن یعود بالنفع سوی علی البورجوازیه وحدها، وبالتالی فهی لن تسعی للقضاء علی التراتبیه الطبقیه الموجوده، بل ستحاول استغلال هذا الانتصار لزیاده سیطرتها علی الدوله، وبالتالی فهی لن تکون معبره عن التجربه العلویه حتی لو کان الحاکم علویا من ناحیه النسب، وربما کانت المواقف السیاسیه للائمه بدایه من عهد الامام جعفر الصادق (ع) تعد دلیلا واضحا علی هذا التصور ^(۶) .

لقد ساهم الاضطراب فی حرص اخوان الصفا علی اخفاء شخوصهم وانتمائهم المذهبی ولجوئهم للغه الرمزیه، وهو ما یدل علی معارضه الجماعه للخلافه العباسیه والاولیجارکیه العسکریه الترکیه ومذهبها السنی التی حاولت فرضه علی العالم الاسلامی:

«…وقد نری انه قد تناهت دوله اهل الشر وظهرت قوتهم، وکثرت افعالهم فی العالم فی هذا الزمان، ولیس بعد الزیاده الا الانحطاط والنقصان، ولابد من کائن قریب، وحادث عجیب، فیه صلاح الدین والدنیا» ^(۷) .

کما ادی اتهام الفقهاء السلفیین للجماعه بالهرطقه فی فتره عوده السیطره للاقطاعیه، وللنصیه السلفیه، الی ان اصبحت الکتابه عنهم تسیر باتجاه التکفیر واهمال دراسه افکارهم وتاریخهم فی الاوساط العلمیه تحت ضغط الوضع الدینی العام الذی کان یعتبر مجرد دراسه الفلسفه نوع من الالحاد، وهو ما سمح للبعض بالسطو علی آراء الجماعه وادعائها، فلم یخجل الفقیه المالکی عبدالرحمن بن خلدون من الهجوم علی اخوان الصفاء وآرائهم، بینما یقوم فی نفس الکتاب بالسطو علی طروحات الجماعه ونظریاتها مما ساهم بالقدر الاکبر فی خلق شهرته العلمیه کمؤسس، زائف، لعلم العمران ^(۸) ، وبقیت دراسه الرسائل قاصره علی الاسماعیلیین ^(۹) والدارسین للفلسفه فی الحوزات الدینیه الشیعیه.

وبدایه من منتصف القرن ال ۱۹ ظهرت عده دراسات لمستشرقین تناولت باهتمام افکار هذه الجماعه، فی محاوله لاکتشاف طبیعه الحرکه ودعوتها الدینیه.لعل اهمها الدراسه التی کتبها المستشرق الالمانی دیتریسی فی عام ۱۸۷۹ فی کتابه (العلوم الفلسفیه عند العرب)، وفی عام ۱۸۸۸ قام المستشرق الالمانی جولدزیهر بکتابه مختصره عن الاخوان، وناقش باربیت دی مینار موضوعهم مناقشه علمیه تاریخیه عام ۱۸۹۱، کما ناقش کل من ماسینیون وتریتون وایفانوف ونیکولسن تاریخ وضع الرسائل فی دراسات خاصه، الا ان اهم المعالجین لموضوع الاخوان هما المستشرقان دی ساسی وستانیسلاس جویارد.

اما الباحثین الشرقیین فقد تاخرت دراساتهم عن هذه الجماعه الی اواخر القرن التاسع عشر، وکان من اوائل هؤلاء الباحثین جبور عبدالنور واحمد زکی باشا، ومحمد کرد علی، وفی عام ۱۹۲۸ قام الدکتور طه حسین بنشر الرسائل وکتابه مقدمه مهمه عن الجماعه.وقد توالت الابحاث عن اخوان الصفا وافکارهم فیما بعد وتعد دراسات الباحثین الاسماعیلیین کالدکتور حسین الهمذانی والدکتور مصطفی غالب والدکتور عارف تامر اکثرها اهمیه، وان کانت ابحاث الاخیرین تتسم بالسجالیه الناتجه عن عصبیتهما المذهبیه التی تتجاوز الی التطاول اللفظی، الامر الذی یصم نتائجهما بالسطحیه فی بعض الاحیان.

وفی الفتره الاخیره ظهرت مجموعه من الابحاث التی تهتم بتسلیط الضوء علی التطور الاقتصادی والاجتماعی فی المجتمعات الاسلامیه وبالتالی فقد اهتمت بدراسه رسائل الجماعه محاوله تحدید المؤلفین وانتمائهم الطبقی وآرائهم الفلسفیه والاجتماعیه ککتابات الدکتور حسین مروه، والدکتور محمود اسماعیل، وفی عام ۱۹۹۶ اصدر الدکتور محمود اسماعیل اهم دراستین حول اخوان الصفاء هما:

نهایه اسطوره: فی هذه الدراسه القی الدکتور محمود الضوء علی الدور التنویری الرائد الذی قامت به الجماعه فی ابان الصراع الطبقی والمذهبی والسیاسی الذی شهدته الدوله العباسیه فی مرحله الاقطاعیه المرتجعه، وتناول بعض الآراء والنظریات العقائدیه والعلمیه والفلسفیه التی توصل لها الاخوان، وناقش بعض الآراء حول انتماءاتهم المذهبیه والطبقیه.

اثارت نتائج الدراستان الکثیر من الجدل، فقد مثلت عند البعض نوع من رد الاعتبار للجماعه، فیما اعتبر البعض الآخر ان الدراستان محاوله لتجمیل جماعه سریه تثار حول حقیقتها وعقائدها واهدافها الکثیر من الشکوک والاتهامات، کما هاجم البعض نتائج الدراستان من منطلق العصبیه الاقلیمیه والانحیاز لکل ما هو مغربی فی مواجهه کل ما هو مشرقی.

والواقع ان ابحاث الدکتور محمود اسماعیل عن الاخوان قد فتحت الطریق امام ظهور دراسات جدیده تتمیز بالعمق حول الجماعه ودورها فی المجتمع الاسلامی، ومدی تاثیرها فی الصراع الطبقی والسیاسی والمذهبی الذی شهدته تلک المرحله، بعیدا عن السجالیه الزاعقه فی اتهامات السلفیین، ودفاعات الاسماعیلیین.

وتاتی هذه الدراسه فی اطار مناقشه بعض النتائج التی توصل الیها الدکتور محمود اسماعیل فی دراستیه، السالفتین، کمحاوله لکشف بعض الغموض الذی یحیط بهذه الجماعه، خاصه فیما یخص المذهب الذی تنتمی الیه، وشخصیات المؤلفین واهدافهم السیاسیه، واعتقد ان هذه النقاط هی التی لم یحسم حولها الخلاف حتی الآن، ولهذا الغرض فقد قمت بتقسیمها – الدراسه – الی ثلاث مباحث:

الاول: مذهب جماعه اخوان الصفاء.

الثانی: المؤلفون.

الثالث: التنظیم السری للاخوان.

ومن الواضح ان نتائج المبحثین الثانی والثالث ستعتمد لحد کبیر علی نتائج المبحث الاول نظرا للارتباط ما بین الحرکات السریه والمذاهب الدینیه فی تلک الفتره.

وقد اعتمدت فی المبحث الاول علی المقارنه ما بین نصوص الاخوان والنصوص الدینیه الاسماعیلیه والاثنی عشریه کمنهج لبحث حول العقیده والمذهب الدینی الذی ینتمی الیه الاخوان، وتجنبت توجیه ای نقد لعقائد الاسماعیلیه او الاخوان او ای طائفه دینیه اخری ورد ذکرها اثناء هذه المقارنه، التزاما بموضوع البحث، وتفادیا لوجود ای مؤثرات مذهبیه او طائفیه علی نتائج هذه الدراسه.اما المبحث الثانی، والثالث، فقد افدت فیهما من المنهج المادی لتحدید العوامل السیاسیه والاقتصادیه والاجتماعیه والدینیه التی ساهمت فی نشاه الجماعه، ومدی مساهمتها فی الحرکه السیاسیه المضاده للاقطاعیه العسکریه الحاکمه، وعلاقه تنظیمها السری بالتنظیم الاسماعیلی.

المبحث الاول: مذهب جماعه اخوان الصفاء :

ثمه رایان یدور حولهما الخلاف فی تحدید العقیده الدینیه التی ینتمی الیها الاخوان:

یری الاول ان جماعه اخوان الصفا جماعه تنویریه فلسفیه ضمت المثقفین والمستنیرین من کل المذاهب، ویتبنی الدکتور محمود اسماعیل فی دراسته الاخیره عن الاخوان هذا الرای:

«لم تکن حرکه مذهبیه بل فکریه تستهدف تحقیق التنویر لاذکاء الوعی السیاسی عن طریق المعرفه لذلک انضم الیها المستنیرون من سائر المذاهب والفرق، کذا من رجال الدوله وکبار التجار والفقهاء والعلماء وارباب الاموال الذین راعهم التدهور السیاسی والاقتصادی والفکری خلال القرن الاول من العصر العباسی الثانی » ^(۱۰) .

ویقول المستشرق دی بور:

«جماعه مضطهده وسریه ولکن لا دعوه لها; وان کانت النزعات السیاسیه تطل من بعض آرائهم التی کانت فلسفیه روحیه یلتمسون فیها سلوی لنفوسهم او خلاصا وتطهیرا لها» ^(۱۱) .

ان ضعف هذا الرای یبدو واضحا امام طبیعه رسائل الاخوان التی تسیر فی سبیل ترسیخ واثبات عقائد دینیه وفلسفیه معینه ومتفق علیها بین المؤلفین، مما یتعارض مع هذا التنوع المفترض لعقائد الکتاب، والذی یستلزم ظهور نوع من الاختلاف والتنوع وربما التناظر بین النصوص فی الرسائل، بالاضافه الی تعارض هذا الرای مع ما اشار الیه الاخوان من اتفاقهم فی المعتقد:

«واعلموا ان دوله اهل الخیر یبدا اولها من اقوام خیار فضلاء یجتمعون فی بلد ویتفقون علی رای واحد ودین واحد ومذهب واحد; ویعقدون بینهم عهدا ومیثاقا بانهم یتناصرون ولایتخاذلون ویتعاونون ولا یتقاعدون عن نصره بعضهم بعضا» ^(۱۲) .

اما الثانی فینقسم بدوره الی عده اتجاهات، فهناک اتجاه یری ان الاخوان حرکه معتزلیه، وان متکلمی المعتزله هم الذین کتبوا رسائلهم، وهو استنتاج خاطئ من عده نواح:

فاولا، کان المعتزله یملکون بالفعل حرکه سریه منظمه، نشطه اسسها واصل بن عطاء قبل ظهور اخوان الصفاء ^(۱۳) .

ثانیا، تبنی اخوان الصفاء لعده آراء تختلف جذریا مع الاسس التی قامت علیها مدرسه الاعتزال، ولعل اهم هذه الاختلافات، رفضهم لعقیده خلق القرآن التی نادی بها المعتزله:

«…فمن ذلک قول القائلین بخلق القرآن، فان هذا الحکم مبنی علی ان الکلام انما هو حروف واصوات یحدثها المتکلم فی الهواء، فعلی هذا الاصل یجب ان یکون القرآن مخلوقا.

واما علی اصل من یری ان الحروف والاصوات انما هی سمات وآلات، والکلام انما هو تلک المعانی فی افکار النفوس، فعلی هذا الاصل یجب ان لا یکون القرآن مخلوقا، لان الله تعالی لم یزل عالما بتلک المعانی التی هی فی علمه، وتلک المعانی لم تزل معلومه له.

…ثم اعلم ان الخلق هو ایجاد الشی ء من شی ء آخر کما قال الله تعالی: «خلقکم من تراب » واما الابداع فهو ایجاد الشی ء من لا شی ء، وکلام الله هو ابداع ابدع به المبدعات کما قال: «انما قولنا لشی ء اذا اردناه – ای ابدعناه – ان نقول له: کن فیکون » .والمکونات انما تتکون بقوله: کن.فکن بای شی ء یتکون ان کان مخلوقا علی زعم هؤلاء المخالفین ^(۱۴) .

کما رفضوا آراء المعتزله فی موضوع الجبر والاختیار، وتبنوا رایا وسطیا: «ثم اعلم ان لیس احد من المخلوقین بقادر علی شی ء من الاشیاء ولا عمل من الاعمال الا ما قدره الله تعالی علیه وقواه ویسره له.واعلم ان اقدار الله القادرین، وتقویته الاقویاء، وتیسیر الامور لیس بمجبر لاحد منهم علی فعل من الافعال ولا علی عمل من الاعمال ولا ترکه » ^(۱۵) .

ثالثا، وصفهم للمعتزله فی النص الاول بالمخالفین یشیر الی وجود اختلافات علی مستوی المعتقد والحرکه السیاسیه، کما انهم فی رسائلهم اشاروا، بعبارات تتراوح ما بین السخریه والاتهام، الی المعتزله.ففی مناقشتهم لمقوله خلق القرآن اطلقوا علی المعتزله لفظ «المجادله » السیئ السمعه، واتهموهم بعدم ادراک الفرق ما بین الخلق والابداع.

«…وکثیر من هؤلاء المجادله لا یعرفون الفرق بین المخلوق وبین المبدع ولا بین الخلق والابداع » ^(۱۶) .

وقد انتقدوا فی رساله العلوم الناموسیه والشرعیه «صناعه الجدل » التی اهتم بها المعتزله، من منطلق رفضهم للغایه التی اعتقدوا انها تقوم علیها، فیقولون:

«واعلم ان الجدل هو ایضا صناعه من الصنائع، ولکن الغرض منها لیس هو الا غلبه الخصم والظفر به کیف کان » ^(۱۷) .وهو ما دفع الاخوان لوصف الممارسین لصناعه الجدل بالوقاحه، والمکابره، والتعصب للرای، والنفاق ^(۱۸) .

هذه الاختلافات تضعف تماما الرای القائل بانتماء الاخوان الی المعتزله، کما تضعف الرای القائل بانضمام بعض المفکرین المعتزلیین الی الجماعه ^(۱۹) .

وهناک رای آخر یری ان اخوان الصفاء جماعه شیعیه، الا انه وجدت عده اختلافات حول المذهب الشیعی الذی ینتمی الیه الاخوان، حیث یری البعض انها جماعه اثنی عشریه، الا ان الانتقادات التی وجهها الاخوان للشیعه الاثنی عشریه فی رسائلهم سواء فی العقائد او فی الممارسات تضعف تماما من صحه هذا الرای، فقد انتقد الاخوان عقیده غیبه الامام المهدی (ع)، وهی من الاعتقادات الاساسیه عند الاثنی عشریه، کما انتقدوا المواقف السیاسیه التی انتهجها الاثنی عشریه عقب غیبه الامام المهدی (ع) ووصفوهم بالسلبیه والتکسب من التشیع: «ومن الناس طائفه » قد جعلت من التشیع مکسبا لها، مثل النائحه والقصاص لا یعرفون من التشیع الا التبری، والشتم، والطعن، واللعنه، والبکاء مع النائحه، وحب المتدینین بالتشیع…، وجعلوا شعارهم لزوم المشاهد وزیاره القبور، کالنساء الثواکل، یبکون علی فقدان اجسادنا وهم بالبکاء علی انفسهم اولی.

ومن الشیعه من یقول ان الائمه یسمعون النداء ویجیبون الدعاء، ولا یدرون ما یقرون به وصحه ما یعتقدونه.منهم من یقول ان الامام المنتظر مختف من خوف المخالفین، کلا بل هو ظاهر بین ظهرانیهم یعرفهم وهم له منکرون » ^(۲۰) .

یقولون حول عقیده الغیبه، فی مناقشتهم للاعتقادات المؤلمه لنفوس معتقدیها:

«…وهکذا ایضا حکم من یری ویعتقد ان الامام الفاضل المنتظر الهادی مختف لا یظهر من خوف المخالفین.واعلم ان صاحب هذا الرای یبقی، طول عمره، منتظرا لخروج امامه، متمنیا لمجیئه، مستعجلا لظهوره، ثم یفنی عمره ویموت بحسره وغصه لا یری امامه، ولا یعرف شخصه من هو» ^(۲۱) .

ثمه رای آخر یؤکد علی انتماء الاخوان الی الشیعه الزیدیه، وهو رای تضعفه طبیعه المذهب الزیدی الذی یرفض العمل السری ویلجا الی الثوره العلنیه، بل ان احد شروط الامامه لدی الزیدیه هی الخروج والدعوه العلنیه، وتری الزیدیه ان الدعوه لامام مستور نوع من التضلیل ^(۲۲) ، مما جعل الزیدیه اکثر الفرق الشیعیه اثاره للانتفاضات والثورات، والاقل تاثیرا علی الساحه السیاسیه فی ذات لوقت حیث استطاع العباسیون القضاء علی معظم هذه الانتفاضات وتحجیم تاثیرها، وحتی الدول التی وفق الائمه الزیدیه فی اقامتها، کدوله الادارسه فی المغرب، والدوله التی انشاها الحسین بن زید العلوی فی طبرستان، فقد اتسمت بصغر المساحه وتطرف الموقع الجغرافی، فلم تصلح کقاعده لنشر الفکر الزیدی، او للقیام باعمال عسکریه مؤثره ضد الدوله العباسیه وهو ما یفسر الصغر النسبی لازمان تواجد هذه الدول.

ثمه رای یتبناه الکثیر من المستشرقین، والباحثین فی الدراسات الاسماعیلیه، بانتماء الاخوان الی الدعوه الاسماعیلیه التی شهدت نوع من الازدهار فی تلک المرحله بسبب نشاطات ائمتها، ودعاتها المکثفه والتی استغلت انشغال السلطه الترکیه بالصراع مع الفرق والمذاهب المتواجده کالمعتزله والزیدیه والاثنی عشریه کی تسرب – کتیار غیر معروف – عقائدها الی اتباع الفرق الشیعیه الاخری والاثنی عشریه علی وجه الخصوص.وسوف اناقش هذا الرای عن طریق المقارنه بین نصوص الاخوان والنصوص الشیعیه والاسماعیله.

استعرض الاخوان فی رسائلهم عده عقائد وافکار ومواقف تاریخیه، ینفرد الشیعه باعتناقها دون غیرهم من المذاهب الاسلامیه، وقد تنوعت طریقه العرض ما بین استخدام النص شبه الصریح واستخدام الرمزیه، فی محاوله للتحالیل علی الرقابه التی وضعتها العناصر العسکریه الاقطاعیه فی مواجهه الآراء والمعتقدات الرافضه لسیادتها، والملاحظ ان هذه المعتقدات تناثرت فی الرسائل بطریقه یبدو انها متعمده، خاصه فیما یخص العقائد التی ربما تثبت بطریقه قاطعه انتمائهم للتشیع، ففی الفصل الذی افردوه لتناول الامامه من العلوم الناموسیه والشرعیه، حاولوا اظهار اکبر قدر من الحیاد فی عرض الآراء، دون تبنی ای منها، بینما ظهر تبنیهم للآراء الشیعیه فی نصوص اخری من الرسائل تحت عناوین مختلفه، کما اضطروا فی بعض الاوقات للتظاهر بمدح بعض الشخصیات من السلف، تجنبا لاثاره السلفیین، واستنفار العناصر الامنیه الترکیه.

عقیدتهم فی الامامه:

ان اهم العقائد التی اعلنها الاخوان، عقیده الامامه، والتی تمثل احد اصول الدین لدی الشیعه، وهی احد المشترکات العقائدیه بین الفرق الشیعیه عموما.وقد کانوا حذرین عموما فی تناولهم لهذا الاصل العقائدی ادراکا منهم لصعوبه طرحه فی ظل الظروف السیاسیه والعقائدیه المعاصره لهم.

تعرض الاخوان لعقیده الامامه فی الرساله الاولی من العلوم الناموسیه والشرعیه، وقد بدوا محایدین فی عرضهم للآراء:

«اعلم ان الامه کلها تقول انه لابد من امام یکون خلیفه لنبیها فی امته بعد وفاته: وذلک لاسباب شتی وخصال عده: احدها هو ان یحفظ الامام الشریعه علی الامه، ویحیی السنه فی المله، والامر بالمعروف، والنهی عن المنکر، وتکون الامه تصدر عن رایه…وخصال اخری هی ان یرجع فقهاء المسلمین وعلماؤهم عند مشکلاتهم فی امر الدین الیه، وعند مسائل الخلاف، فیحکم بینهم فیما هم فیه مختلفون من الحکومه فی الفقه والاحکام » ^(۲۳) .

ان هذا العرض لمدی اهمیه الامامه ودورها فی الحیاه الاسلامیه، وعلی الرغم من تظاهر الاخوان بالحیاد فی النقل، الا انهم فی الواقع لم یعرضوا سوی وجهه النظر الشیعیه.

یتحدث الشیخ محمد بن النعمان (الشهیر بالمفید)، عن الائمه باسلوب مشابه:

«ان الائمه القائمین مقام النبی (ص) فی تنفیذ الاحکام واقامه الحدود وحفظ الشرائع وتادیب الانام معصومون کعصمه الانبیاء» ^(۲۴) .

غیر انهم فی الرساله الحادیه عشره من العلوم الناموسیه والشرعیه یعرضون لنظریه الامامه بوضوح اکثر:

«والذین هم الخلفاء بغیر هذه الصفه مثل الانبیاء والائمه والتابعین لهم باحسان، رضی الله عنهم ورضوا عنه، الآمرین بالمعروف والناهین عن المنکر، هم خلفاء الله تعالی التابعون لامره وبهم صلاح العالم، وربما کانوا ظاهرین بالعیان موجودین فی المکان فی دور الکشف، وبالضد من ذلک فی دور الستر لا یکونون مفقودی الوجه جمله من اعدائهم…ولو کان غیر ذلک کان منه خلو الزمان من الامام الذی هو حجه الله علی خلقه، وهو تعالی لا یرفع حجته ولا یقطع الحبل الممدود بینه وبین عباده، فهم اوتاد الارض وهم الخلفاء بالحقیقه فی الدورین جمیعا» ^(۲۵) .

ویقولون فی جامعه الجامعه:

«وبعث الله النبیین مبشرین ومنذرین، وبعد الانبیاء بعث من یقوم الائمه مقامهم فی تبلیغ رسالاتهم » ^(۲۶) .

فی النکت الاعتقادیه یستدل الشیخ المفید علی وجود المهدی المنتظر بدلائل تتشابه مع ما طرحه الاخوان حول ضروره وجود الامام حتی لو کان مستورا من الاعداء:

«فان قیل: ما الدلیل علی وجوده؟

فالجواب: الدلیل علی ذلک ان کل زمان لابد فیه من امام معصوم والا لخلا الزمان من امام معصوم مع انه لطف واللطف واجب علی الله تعالی فی کل زمان.

فان قیل: ما وجه استتاره؟

فالجواب: وجه استتاره لکثره العدو وقله الناصر.وجاز ان یکون لمصلحه خفیه استاثر الله تعالی بعلمها» . ^(۲۷)

ویقول الشیخ الصدوق: «ونعتقد ان الارض لا تخلوا من حجه الله علی خلقه، اما ظاهر مشهور او خائف مغمور» ^(۲۸) .

ان هذه الضروره التی یؤمن بها الاخوان والشیعه لوجود الامام تقتضی ان یکون الامام معصوما، وهو ما لم یعلنه الاخوان صراحه فی الوسائل، وان ذکروه ضمنا، فتلقیبهم للامام بلقب «حجه الله علی خلقه » یتضمن عصمته الکامله عن الاخطاء، خاصه مع هذه الوظائف المسنده الیه، فحفظ الشریعه، واحیاء السنه، واحتکام الفقهاء الیه عند الخلاف، والامر بالمعروف، والنهی عن المنکر، تعتمد علی الرجوع الی شخص یمتلک العصمه فی الامور الدینیه، والدنیویه.

وقد اشار الاخوان الی هذه العقیده فی کلمتهم حول دور الستر، وان لم یعلنوها حرفیا، فقد اوجبوا للامام کل صفات الرسول (ص) :

«واعلم یا اخی ان اقوی ما یکون فعل ابلیس فی دور الستر، وذلک لان حجه الله، عز اسمه، فی ارضه وخلیفته فی عباده یکون مختفیا مستورا، وان کانت انواره تضی ء فی نفوس العارفین به…لان جمیع ما یجوزونه (ای العارفین بالامام) علی النبی المرسل فقد یجوزون مثله علی الوصی وعلی الامام » ^(۲۹) .

علی انهم فی الرساله الجامعه اقروا صراحه بالعصمه لاهل البیت:

«…والذین هذه منزلتهم هم صفوته من عباده، وخالصته من بریته، الذین اذهب الله عنهم رجس الخطیئه، وطهرهم من ذنوب المعصیه، اهل بیت العصمه، الذین جبلهم الله علی الاقرار بتوحیده » ^(۳۰) .

ولابد من الاشاره الی ان عصمه الائمه مشترک عقائدی بین الشیعه الاثنی عشریه، والشیعه الاسماعیلیه، فی حین یرفض الشیعه الزیدیه العصمه ویصیغون اربعه عشر شرطا لتولی الامامه، کبدیل عن العصمه التی یرون عدم وجود دلیل علیها، یقول ابن صلاح الشرفی:

«قال ( علیه السلام) (القائل هو الامام القاسم بن محمد “۱۰۲۹”) : “ولا دلیل علیها” ای علی اشتراطها ای العصمه “الا تقدیر حصول المعصیه من الامام لو لم یکن معصوما ” ای لا دلیل لهم (الاثنی عشریه) علی اشتراط العصمه الا تقدیر حصول المعصیه وهو لا یصلح دلیلا; لما ذکره ( علیه السلام) بقوله: “قلنا: ذلک التقدیر حاصل فی المعصوم فیفرض حصول المعصیه منه کما قال تعالی فی سید المعصومین (لئن اشرکت لیحبطن عملک.) ولا یلزم من هذا الفرض وقوع الشرک منه ( صلی الله علیه و آله وسلم)» ^(۳۱) .

اما السنه والمعتزله فلم یفترضوا وجود العصمه او حتی العدل فی الامام، یقول الامام ابو بکر الباقلانی:

«قال الجمهور من اهل الاثبات واصحاب الحدیث: لا ینخلع الامام بفسقه وظلمه بغصب الاموال، وضرب الابشار، وتناول النفوس المحرمه » ^(۳۲) ; کما افترض المعتزله امکانیه ارتداد الامام عن الاسلام ^(۳۳) .

وتثیر عقیدتی، ضروریه الامامه، والعصمه، استفهاما آخر حول الکیفیه التی ینصب بها الامام؟ وقد اجاب الاخوان علی هذا الاستفهام بکل وضوح فی الرسائل:

«ثم اعلم ان مثل الامه، اذا ترکت وصیه نبیها، واختلفت من بعده، واعتمدت علی رایها، وارادت ان تملک علیها ملکا، وتنصب فیها بینها خلیفه بغیر معرفه من الرسول ولا وصیه منه ولا ارشاد، ورات فی اجتماعها منفعه لها وصلاحا لامورها من غیر نص ولا اشاره، فمثلها، کما یذکر، مثل الغربان والبزاه..» . ^(۳۴)

ویقولون فی الرساله الحادیه عشره من العلوم الناموسیه الالهیه والشرعیه الدینیه:

«فهذه صفه الولایه العظیمه والخلافه الکبیره التی هی خلافه الله تعالی، والمستخلف بها هو النبی، صلی الله علیه وسلم، فی زمانه، وبهذا العقد یکون من استخلفه النبی، علیه السلام من بعده اذا مضی الی ربه، عز اسمه » ^(۳۵) .

فاخوان الصفاء، یرون ضروره وجود نص ووصیه من الرسول (ص)، علی شخص الامام، وهو رای یتفق تماما مع الرای الشیعی، بکافه فرقه حول اسلوب معرفه وتعیین الامام، یقول الشیخ المفید، فی رسالته اوائل المقالات:

«اتفقت الامامیه علی ان الامامه لا تثبت مع عدم المعجز لصاحبها الا بالنص علی عینه والتوقیف » ^(۳۶) .

ویقول القاضی الاسماعیلی النعمان بن محمد فی دعائم الاسلام:

«…وکذلک قولنا فی الرسل والائمه بین الرسولین: ان ذلک لا یکون الا بنص وتوقیف من نبی الی امام، ومن امام الی امام، ویبشر النبی بنبی یاتی بعده، کما ذکر الله عز وجل فی کتابه: «ومبشرا برسول یاتی من بعدی اسمه احمد» .ویؤدی ذلک الائمه بعضهم الی بعض ویوقفون علیه اتباعهم…فهکذا نقول فی النبوه والامامه بالتوقیف والبیان » ^(۳۷) .

ولذلک فقد وصف اخوان الصفاء الامام علی بن ابی طالب (ع) بخیر الوصیین فی رسائلهم کاشاره علی تلقیه الوصیه من الرسول (ص) :

«ومما یجمعنا وایاک ایها الاخ البار الرحیم محبه نبینا، علیه السلام، واهل بیت نبیه الطاهرین.وولایه امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب خیر الوصیین، صلوات الله علیهم اجمعین » ^(۳۸) .

وقد استدل الاخوان علی احقیه الامام علی (ع) بالامامه، بعده دلائل، اولا: اعطاء الرسول (ص) الرایه للامام علی (ع)، فی معرکه خیبر:

«ان اللواء الذی یعقد للنبی والامام، صلوات الله علیهم، یکون بعلم هو اعلی من هذا واوضح.وذلک انه عقد بقصد التایید وموافقه التسدید، ولا یعقده النبی والامام الا لمن یکون منه بالمنزله التی یستحق بها میراث ذلک العلم.مثل عقد رسول الله صلی الله علیه وسلم، الرایه، قال لاصحابه لاعطین الرایه غدا رجلا یحب الله ورسوله ویحبه الله ورسوله، کرار غیر فرار لا یرجع حتی یکون الفتح علی یدیه » وکان ذلک کذلک ^(۳۹) .

ثانیا: دعاء الرسول له اثناء مبارزته لعمرو بن ود فی معرکه الخندق:

«…ومثل الوقت الذی اخرجه فیه الی شیطان الاحزاب، وما اتبعه من الدعاء المستجاب فی الوقت الذی تنبغی ذلک فیه، وبمثل هذا العلم یکون لک المعرفه بافعال الانبیاء والائمه » ^(۴۰) .

ثالثا: روایتهم لحدیث عن الرسول (ص)، یشیر فیه الی اشتراک الامام علی معه فی الابوه الروحانیه لهذه الامه:

«…کما روی ان النبی، صلی الله علیه وسلم، قال لعلی، علیه السلام: “انا وانت ابوا هذه الامه”» ^(۴۱) .

رابعا: روایتهم لحدیث الرسول (ص) عن الامام علی (ع) «انا مدینه العلم وعلی بابها، فمن اراد المدینه فلیات الباب » ^(۴۲) .

«…قیل یا رسول الله: من قال لا اله الا الله دخل الجنه، فقال: نعم، من قالها مخلصا دخل الجنه، قیل له: وما اخلاصها؟ قال: معرفه حدودها واداء حقوقها، فقیل یا رسول الله: ما معرفه حدودها واداء حقوقها؟ فقال: نعم، انا مدینه العلم وعلی بابها، فمن اراد المدینه فلیات الباب.فارشدهم الی من یشرح لهم ذاک الذی یؤدی الی الدین الاختیاری.الی محبی الثواب » ^(۴۳) .

هذه الروایه التی یسجلها الاخوان توضح اعتقادین لهم.

الاول: ارتباط کلمه التوحید – لا اله الا الله – بالاعتقاد ان علی هو باب مدینه العلم، وارتباط معرفه حدودها واداء حقوقها وبالتالی دخول الجنه بخضوع الامه لامامه علی بن ابی طالب (ع.)

الثانی: احتواء علی بن ابی طالب (ع) علی العلوم الالهیه واختصاصه بها وحده کامام للامه ^(۴۴) .

کما یشیر الاخوان علی استحیاء الی مناسبه عید الغدیر، والتی یروی ان الرسول (ص)، قد اوصی فیها بالامامه لعلی بن ابی طالب (ع) ^(۴۵) ، معتبرین کونه احد الاعیاد الثلاثه التی سنها النبی (ص) لامته:

«والیوم الثالث فی السنه الشرعیه یوم وصیته عند انصرافه من حجه الوداع بغدیر خم، …وفی الشریعه المحمدیه والمله الهاشمیه عید الفطر وعید الاضحی وعید الغدیر ویوم المصیبه به، صلوات الله علیه » ^(۴۶) .

وعلی الرغم من ان التعاطف مع آل البیت (ع) یمثل حاله اسلامیه عامه فان الاهتمام بعید الغدیر یمثل خصوصیه شیعیه، بل ان هذا الاهتمام الشیعی باحیاء هذه المناسبه کان یتسبب فی استفزاز المثقفین السنه، وتذکر بعض المصادر التاریخیه ان السنه ابتکروا الاحتفال بعید الغار (الیوم الذی حاصر فیه القرشیین الرسول وابا بکر فی غار حراء اثناء الهجره) فی مقابل احتفال الشیعه بعید الغدیر ^(۴۷) .

یقول السید عبدالحسین شرف الدین الموسوی عن عید الغدیر:

«وبهذا کان یوم ۱۸ من ذی الحجه (یوم الغدیر) من کل عام عیدا عند الشیعه فی جمیع الاعصار والامصار» ^(۴۸) .

ویمثل الاعتقاد الثانی (احتواء علی بن ابی طالب علی العلوم الالهیه واختصاصه بها) اتفاقا اعتقادیا ثانیا بین الاخوان الشیعه، لیس فیما یخص الامام علی (ع) فقط، وانما تنسحب هذه العقیده علی باقی الائمه من آل البیت (ع)، ویوصف الائمه من آل البیت – بغض النظر عن شخوصهم – فی النصوص الشیعیه عامه بکل ما یوصف به النبی (ص) – باستثناء النبوه والرساله – من کونهم المتلقین للعلوم الالهیه من الرسول (ص)، وهم بالتالی قادرین علی الاتیان بالمعجزات الداله علی امامتهم، بنفس مستوی قدره الرسول (ص) ، علی اثبات نبوته بالمعجزات.

فی دعائم الاسلام یروی القاضی النعمان بن محمد هذا الحدیث عن الامام محمد بن علی الباقر (ع) فی تفسیر آیه «ولو انهم ردوه الی الرسول والی اولی الامر منهم لعلمه الذین یستنبطونه منهم » : قال: – هم الائمه من اهل بیت رسول الله (ص) جعلهم الله اهل العلم الذین یستنبطونه، ثم اوجب طاعتهم، فقال «اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم » ^(۴۹) .

ویروی محمد بن یعقوب الکلینی فی الکافی عن الامام محمد بن علی الباقر (ع) : «نحن خزان علم الله، نحن تراجمه وحی الله ونحن الحجه البالغه علی من دون السماء، ومن فوق الارض » ^(۵۰) .

ویقول اخوان الصفاء فی وصف علم آل البیت – مستخدمین ذات العبارات تقریبا – : «وعرفوا حقیقه ما هم مقرون به من تفضیل اهل بیت النبی صلی الله علیه وسلم، لانهم خزان علم الله: ووارثوا علم النبوات، وتبین لهم تصدیق ما یعتقدون فیهم من العلم والمعرفه والفهم والتمییز والبصیره فی الآفاق » ^(۵۱) .

فی اطروحته الهامه علی جماعه الاخوان (اخوان الصفاء، رواد التنویر فی الفکر العربی)، رفض الدکتور محمود اسماعیل دلاله هذه العباره علی تشیع الاخوان: «اما عن “تفضیل اخوان الصفا لآل البیت” – کما ورد فی النص – فلا یعزی لکونهم علوی النسب; بل لانهم ” خزانه العلم” کما ورد فی النص نفسه » ^(۵۲) .

ثمه خلط فی هذه العباره بین اصول التشیع الزیدی، الذی یعتقد بصلاحیه کل علوی فاطمی یمتلک الاربعه عشر شرطا للامامه، وبین التشیع الامامی، بفرعیه الاثنی عشری والاسماعیلی، الذی یعتقد بان الامامه نص من الله تعالی یبلغه الرسول (ع)، للدلاله علی شخوص الائمه، وبالتالی فای مدعی للامامه بدون نص، حتی لو کان علویا، فهو یعد کاذبا، یروی الشیخ الصدوق فی کتابه الاعتقادات: «سئل الصادق – علیه السلام – عن قوله تعالی «ویوم القیامه تری الذین کذبوا علی الله وجوههم مسوده الیس فی جهنم مثوی للمتکبرین » قال: “من زعم انه امام ولیس بامام” قیل: وان کان علویا فاطمیا؟ قال: “وان کان علویا فاطمیا “» ^(۵۳) .

ویروی عن الصادق (ع) حدیثا آخر:

«…”لیس بینکم وبین من خالفکم الا الممطر” قیل: فای شی ء الممطر؟ قال: الذی تسمونه التر، فمن خالفکم وجازه فابرؤوا منه وان کان علویا فاطمیا» ^(۵۴) .

فالمشکله لم تکن علویه او فاطمیه الامام بقدر ما کانت حول النص والعلم الالهی الذین یحملهما الامام للتدلیل علی امامته، ووصف الاخوان لآل البیت بانهم خزان علم الله ووارثوا علم النبوات، هو فی الواقع تدلیل علی امامتهم، کما ان هذا الوصف خاص بالادبیات الشیعیه، ولا توجد فرقه اسلامیه تعتقد ان آل البیت هم خزنه علم الله، ووارثوا علم النبوات، سوی الشیعه، حیث ان هذا الاعتقاد یرتبط بعقیده الامامه.

وقد اتفق الاخوان مع الشیعه فی تفسیر بعض الآیات القرآنیه التی اعتقدوا انها خاصه باهل البیت (ع)، لعل اهمها تفسیر آیه الاعراف «ونادی اصحاب الاعراف رجالا یعرفونهم بسیماهم قالوا ما اغنی عنکم جمعکم وما کنتم تستکبرون » (الاعراف/۴۸)، فقد اختلف مفسرو الشیعه والسنه فی تفسیر هذه الآیه، فبینما یری مفسرو السنه ان اصحاب الاعراف هم رجال قصرت بهم اعمالهم عن الجنه ان یدخلوها، ولم یستوجبوا دخول النار فهم بین الجنه والنار ^(۵۵) ، تبنی المفسرون الشیعه الرای القائل بان اصحاب الاعراف هم آل البیت (ع)، یقول القاضی النعمان بن محمد:

«وروینا عن رسول الله (ص) انه قال لعلی (ع) : یا علی، انت والاوصیاء من ولدک اعراف الله بین الجنه والنار، لا یدخلها الامن عرفکم وعرفتمونه ولا یدخل النار الا من انکرکم وانکرتموه » ^(۵۶) .

ویقول الشیخ الصدوق: «اعتقادنا فی الاعراف انه سور بین الجنه والنار، علیه رجال یعرفون کلا بسیماهم والرجال من النبی واوصیاؤه – علیهم السلام – لا یدخل الجنه الا من عرفهم وعرفوه، ولا یدخل النار الا من انکرهم وانکروه » ^(۵۷) .

ویقول الاخوان: «وهؤلاء الرجال الذین علی الاعراف هم الذین مدحهم الله تعالی بقوله: «رجال لا تلهیهم تجاره ولا بیع عن ذکر الله واقام الصلاه وایتاء الزکاه » وقال: «تتجافی جنوبهم عن المضاجع » فهؤلاء هم اولیاء الله الذین هم یتمنون الموت لما قد تبین لهم ما بعد الموت من الوجود المحض والبقاء الدائم والروح والریحان والنجاه من الآلام » ^(۵۸) ..

وفی اشاره الی الاضطهاد الذی لاقاه الانبیاء والائمه من اهل البیت، یقولون فی جامعه الجامعه: «اما اصحاب الاعراف منهم الذین یعرفون اهل الدنیا بسیماهم ویعرفهم اهل الدنیا، وبخروجهم عن طاعتهم فیها وتکبرهم علیهم وقولهم: ما انتم الا بشر مثلنا وما انزل الرحمن من شی ء ان انتم الا تکذبون.وانما قیل لهم اصحاب الاعراف لانهم اهل المعارف، فطوبی لمن عرفهم بجلاله المنزله وعرفوه بحسن الطاعه، ففاز بالسعاده وظفر بالسلامه، وهم اصحاب الشفاعه لشیعتهم واولیائهم واهل ودادهم فی الدنیا» ^(۵۹) .

کما یبدو من النصوص تایید الاخوان نزول آیه التطهیر فی آل البیت (ع) وهم النبی وعلی وفاطمه والحسن والحسین (ص)، بینما حاولت التفسیرات الاخری اعتبار ان الآیه تشمل زوجات الرسول، والقرشیین ^(۶۰) : «هو دین النبیین ومذهب الربانیین والاحبار الذین استحفظوا فی کتاب الله من الاسرار المکنونه التی لا یمسها الا المطهرون وهم اهل البیت الذین اذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا» ^(۶۱) .

ویقولون فی الرساله الجامعه: «…ومنعوا اولیاء الله واهل بیته، والصفوه الذین اذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا» ^(۶۲) .

وعلی الرغم من انهم لم یذکروا اسماء المقصودین بآل البیت فی النص، الا ان آرائهم الاولی فی ولایه الامام علی (ع)، وعلم اهل البیت واعتناقهم لعقیده الامامه تدلل تبنیهم للتفسیر الشیعی للآیه.

ویری اخوان الصفا ان الائمه من اهل البیت هم المقصودین بالآیه «فسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون » (النحل/۴۳) : «فعلیک ایها الاخ باهل العلم ومواظبه الذین هم اهل الذکر من اهل بیت النبوه المنصوبین لنجاه الخلق، فقد قیل استعینوا فی کل صنعه باهلها» ^(۶۳) .

ویقولون فی نقدهم لموقف الطوائف المخالفه لاهل البیت: «…وعدلوا بذلک عن کتاب ربهم وسنه نبیهم، علیه السلام، واستکبروا عن اهل الذکر الذین بینهم، وقد امروا ان یسالوهم عما اشکل علیهم » ^(۶۴) .

وهی رؤیه تتفق مع الرؤیه الشیعیه للآیه، یروی القاضی النعمان بن محمد عن الامام جعفر الصادق (ع) فی تفسیر هذه الآیه: «قال: نحن اهل الذکر، وایانا امرتم ان تسالوا عما لا تعلمون » ^(۶۵) .

ویروی الکلینی فی الکافی عن الامام الصادق: «قلت لابی عبدالله (ع) : فسالوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون – قال الذکر محمد ونحن اهله المسؤولون » ^(۶۶) .

وثمه اعتقاد آخر لاخوان الصفا حول القدرات الغیبیه لاهل البیت، حیث رتب الاخوان علی اعتقادهم بعلم اهل البیت بالاسرار الالهیه اعتقاد آخر بقدرتهم علی القیام بالمعجزات وکسر حاجز القوانین الطبیعیه: «ولهم علوم یتمیزون بها وینفصلون عن العالم بمعرفتها، واعمال یعملونها لا یشرکون فیها غیرهم..لذلک استحقوا الریاسه ووسموا بالخلافه » ^(۶۷) .

وفی نص آخر یعبر الاخوان عن هذه العقیده باسلوب اکثر وضوحا: «واعلم یا اخی ان البیت الذی فیه سر الخلافه وعلم النبوه هو البیت الذی وسموا اهله بالسحر العظیم فی الجاهلیه والاسلام لما یظهر منهم من الآیات ویعلمونه من المعجزات، فلم یجد اعداؤهم حالا یضعون بها من منازلهم، لما عجزوا عن العمل بمثل ما یعملونه وجهلوا العلم الذی یعلمونه، الا ان قالوا انهم سحره وان لهم اعوانا من الجن یمدونهم بذلک.وهیهات.حیل بینهم وبین ما یشتهون! وان هو الا علم الهی وتایید ربانی تنزل به ملائکه کرام کاتبون وحفظه حاسبون یلقونه بامر الله عز اسمه علی من اصطفاه من خلقه وارتضاه بخلافته فی ارضه » ^(۶۸) .

والواقع ان هذا النص ربما یدلل علی اعتقاد الاخوان بولایه خاصه لاهل البیت (ع)، یعتقدها لهم العدید من الفلاسفه الشیعه، وهی الولایه التکوینیه، یقول الحکیم المتاله احمد الاشتیانی: «والاولی (الولایه الملطقه: وهی عباره عن حصول مجموع الکمالات بحسب الباطن فی الازل وبقائها الی الابد) تختص بمحمد (ص) ومحمد نقلها الی اوصیائه وورثته بالتابعیه له » ^(۶۹) .

ویقول الاخوان: «فهذه صفه الولایه العظیمه والخلافه الکبیره التی هی خلافه الله تعالی، والمستخلف بها هو النبی، صلی الله علیه وسلم، فی زمانه، وبهذا العقد یکون من استخلفه النبی، علیه السلام من بعده اذا مضی الی ربه، عز اسمه.وهذه الولایه المخصوصه لاهل بیت الرساله، علیهم السلام، لا یحتاجون فیها الی مدبرین غیرهم، والی علماء سواهم، ولا یطلع الناس علی اسرارهم، ولا یعرفون اخبارهم، ولا یطلعون علی موا