فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل التفسیر: نشاته و تطوره واتجاهاته :

التفسیر نشاته و تطوره اتجاهاته:

التفسیر من اعظم العلوم وافضلها وله اهمیه بالغه فی الدراسات الشرعیه فلفظ التفسیر فی اللغه الکشف و البیان و فی الاصطلاح هو علم یبحث فیه عن احوال القرآن الکریم واظهار معانیه و مفاهیمه والتاویل مرادف له فی اشهر معانیه .

نشا التفسیر مبکرا فی حیاه الرسول ( صلی الله علیه و آله وسلم) و لکنه لم یرقم فی السطور آنذاک، ثم دون التفسیر فی آواخر حکومه بنی امیه واوائل بنی العباس کجزء مهم لکتب الحدیث ثم انفصل حتی قام بنفسه کعلم مستقل فاشتغل علماء ذلک العصر بتالیف التفسیر بالاسانید ثم جاءت عصابه منهم فاختصروا الاسانید و ترکوا نسبه الاقوال الی قائلها، ثم بدا التباس الامر فی التفسیر حتی اختلط الصحیح بالسقیم من دخول الاتجاهات المتنوعه فیه کالاتجاه الرایی والبیانی والفقهی واللغوی والمذهبی والموضوعی والاشاری والادبی والاجتماعی و العلمی .

معنی التفسیر

التفسیر تفعیل من الفسر معناه الکشف والابانه واظهار المعنی المعقول ^(۱) قال ابن منظور (ت: ۷۱۱ه) و هو کشف المراد عن اللفظ المشکل ویطلق علی الایضاح والتفصیل ^(۲) و منه قوله تعالی «ولا یاتونک بمثل الا جئنک بالحق واحسن تفسیرا» ^(۳) ای بیانا وایضاحا و تفصیلا و قیل ان التفسیر مقلوب من السفر ^(۴) فالسفر والفسر متقاربان فی المعاجم العربیه یطلق السفر علی ایضاح الاعیان للابصار والسفر علی ابراز المعنی المعقول واظهاره کما یقال اسفرت المراه عن وجهها اذا کشفته ^(۵) و معنی السفر کشط الشی ء عن الشی ء و کشف المغطی کما فی تنزیل العزیز «والصبح اذا اسفر» ^(۶) وفی السنه العاطره . «اسفروا بالفجر فانه اعظم للاجر» ^(۷) .

و قیل هو ماخوذ من الفسر او التفسره ^(۸) و هی اسم لما یعرف به الطبیب المریض . لذلک قال ابن فارس (ت: ۳۰۹ه) هو مشتق من «فسر الطبیب للماء اذا نظر الیه » ووجه اشتقاقه من هذا اللفظ ان الطبیب یکشف غطاء عن المرض بعد الفحص الطبی کذلک المفسر یکشف المغطی و یزیل اللبس عن ظاهر احکام الآیات ببیان اسباب نزولها وایضاح مفاهیمها ومقاصدها وایراد الواقعات المتعلقه بها ^(۹) . قال ابو حیان (ت ۷۴۵ه) :

«یطلق التفسیر ایضا علی التعریه للانطلاق کما یقال فسرت الفرس معناه عریته لینطلق فی حصره وهو راجع لمعنی الکشف کانه کشف ظهره لهذا الذی یرید منه من الجری » ^(۱۰) .

فظهر منه ان التفسیر یستعمل فی معنیین اساسیین الاول الکشف الحسی والثانی الکشف عن المعانی المعقوله . و قد استعمل کثیرا فی الکشف الحسی دون المعانی المعقوله . وفی الاصطلاح هو عباره عن معرفه احوال الفاظ القرآن الکریم و معانیه من حیث الدلاله علی مراد الله تعالی حسب القدره الانسانیه ^(۱۱) . قال الزرکشی:

و قیل هو علم یفهم به کتاب الله المنزل علی نبیه محمد ( صلی الله علیه و آله) و بیان معانیه واستخراج احکامه و حکمه ^(۱۲) . و قیل «هو علم یبحث عن کیفیه النطق بالفاظ القرآن ومدلولاتها واحکامها الافرادیه والترکیبیه و معانیها التی تحمل علیها حاله الترکیب و غیر ذلک کمعرفه النسخ و سبب النزول وما به توضیح المقام کالقصه والمثل » ^(۱۳) .

قال الزرقانی هذا اوسط التعاریف ^(۱۴) . و عرفه بعضهم بانه علم باحث عن معنی نظم القرآن بحسب الطاقه البشریه و بحسب ما تقتضیه القواعد العربیه علی طریق الکشف الواضح من حیث دلالته علی مراد الله تعالی و قد ناقد العلامه الفناری علی هذه التعریفات و دقق فیها لم یرض بها فاوجز تعریفه بافصح العباره فقال :

«هو معرفه احوال کلام الله تعالی من حیث المعانی القرآنیه ومن حیث دلالته علی ما لم یعلم او یظن انه مراد الله تعالی بقدر الطاقه البشریه » ^(۱۵) .

معنی التاویل :

التاویل من الاول وهو الرجوع والعود، کما یقال آل الیه رجع ^(۱۶) و یطلق ایضا علی معنی الارتداد کما یقال الئت عن الشی ء ای ارتدت . قال الراغب الاصفهانی (ت ۵۰۲ ه) التاویل هو الرجوع الی الاصل و منه المؤول للموضع الذی یرجع الیه و ذلک هو رد الشی الی الغایه المراده منه علما کان او فعلا ^(۱۷) کما فی قوله تعالی «هل ینظرون الا تاویله یوم تاتی تاویله » ^(۱۸) و قیل من الایاله وهی السیاسه کما قال الفیروزابادی (ت: ۸۱۷ ه) : آل الملک رعیته ایالا ای ساسهم ^(۱۹) وقد یکون فی معنی تعبیر الرؤیا کما فی قوله تعالی «وما نحن بتاویل الاحلام بعالمین » ^(۲۰) .

و یطلق لفظ التاویل ایضا علی معنی التبیین والکشف ^(۲۱) ومنه قوله تعالی «فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تاویله وما یعلم تاویله الا الله » ^(۲۲) و یستعمل بمعنی العاقبه ^(۲۳) کما قوله تعالی «فان تنازعتم فی شیی ء فردوه الی الله والرسول ان کنتم تؤمنون بالله والیوم الآخر ذلک خیر واحسن تاویلا» ^(۲۴) و فی قول الشعر:

علی انها کانت تاول حبها

تاول ربعی لسقب فاصبحا

و قال ابو عبیده و هو من «آل یؤول الی کذا ای صار الیه » و هو بمعنی المرجع والمصیر ^(۲۵) و ذهب بعض اللغویین کالجوهری و ابی اسحاق و غیرهما الی ان معناه «تفسیر ما یؤول الیه الشی ء» ^(۲۶) و فی اصطلاح المفسرین التاویل هو عباره عما استنبطه العارفون من المعانی الخفیه والاسرار الربانیه اللطیفه التی تحملها الآیه الکریمه ^(۲۷) . وقد وقع الاختلاف بین العلماء قدیما و حدیثا فی المعنی الاصطلاحی للتاویل . عرفه قدماء المفسرین بانه مرادف للتفسیر وهما بمعنی واحد ^(۲۸) و علی هذا المعنی نجد الامام ابن جریر الطبری (ت: ۲۲۴ه) یقول فی تفسیره «القول فی هذه الآیه «یرید بذلک اهل التفسیر» ^(۲۹) و کذلک ما عناه مجاهد من قوله «ان العلماء یعلمون تاویله » یعنی القرآن یرید بذلک تفسیر معناه ^(۳۰) .

و عرفه العلماء المعاصرون بانه صرف اللفظ عن المعنی الراجح الی المرجوح بدلیل یدل علی ان المراد منه هو المعنی الذی عدل الیه ^(۳۱) . قال الدکتور محمد حسین الذهبی فی هذا الصدد: «هذا هو التاویل الذی یتکلمون علیه فی اصول الفقه و مسائل الخلاف . فاذا قال احدهم هذا الحدیث او هذا النص مؤول او محمول علی کذا و کذا قال الآخر هذا نوع من التاویل و التاویل یحتاج الی دلیل » . و قد تناول المتکلمون معنی التاویل الذی اصطلح علیه العلماء ثم استخدموا هذا الاصطلاح فی صرف الآیات التی تتضمن صفات الله سبحانه تعالی عند ظاهر معانیها الراجحه الی معان مرجوحه کما تاولوا فی قوله تعالی «وجاء ربک والملک صفا صفا» ^(۳۲) قالوا «وجاء ربک » ای امر ربک ولو اثبت ظاهر المعنی من هذه الآیه للزم لله خلو المکان والحدوث والله منزه عن ذلک فصرفوا الکلام الراجح الی معناه المرجوح لتنزیه الله تعالی ^(۳۳) . هکذا جاء تعریف التاویل متعددا فتباینت فیه الالفاظ وتقاربت المعانی و ذلک یدل علی مفهوم واحد ^(۳۴) .

الفرق بین التفسیر والتاویل:

تختلف الآراء بین العلماء فی بیان الفرق و تحدید النسبه بین التفسیر و التاویل لان اظهار الفرق بینهما امر معضل و صعب جدا قال ابن حبیب النیسابوری :

«نبغ فی زماننا المفسرون و لو سئلوا عن الفرق بینهما ما اهتدوا الیه » ^(۳۵) .

یری بعض العلماء ان التاویل مرادف للتفسیر فی معظم معانیه اللغویه وهما متساویان ومنه دعاء النبی ( صلی الله علیه و آله) لابن عباس (رضی الله عنه) «الهم فقهه فی الدین وعلمه التاویل » یعنی التفسیر . و قیل ان التفسیر والتاویل بینهما معنیان مختلفان وبینهما من التباین فالتفسیر هو القطع بان مراد الله کذا و التاویل ترجیح احدی الاحتمالین بدون قطع . واختار هذا القول الامام ابو منصور الماتریدی (ت: ۳۳۳ه) وقال ایضا فی ایضاح الفرق بینهما ان التفسیر للصحابه والتاویل للفقهاء ^(۳۶) و قیل التفسیر ما وقع مبینا ظاهرا فی کتاب الله عز وجل و معینا فی السنه النبویه لان معناه ظهر ووضح و لیس فیه مجال للاجتهاد والرای . والتاویل ما استنبطه العلماء الماهرون من المعانی الخفیه والاسرار الربانیه التی تحملها الآیات فیرجحون منها ما کان اقوی من طریق القیاس والاستدلال و لا یکون هذا الترجیح قطعیا بل یکون للاظهار والایضاح . و ذکر بعضهم ان التفسیر ما یتعلق بالروایه والتاویل وما یتعلق بالدرایه و بینهما نسبه التضاد فیبدو منه ان التفسیر هو البیان عن طریق النص القاطع والتاویل هو البیان عن طریق الاجتهاد فعلی هذا اشار الیه الزرقانی بقوله «التفسیر هو بیان المعانی التی تستفاد من وضع العباره والتاویل هو البیان للمعانی التی تستفاد بطریق الاشاره ^(۳۷) » .

و ذهب اکثر اللغوین کابی عبیده و الثعلب و ابن منظور و الفیروزآبادی و الازهری و غیرهم الی ان التفسیر والتاویل بمعنی واحد ولا فرق بینهما . و فیهما نسبه التساوی ولکن یری الراغب الاصفهانی فیه عکسا فانه یقول

ان التفسیر اعم من التاویل فالتفسیر یستعمل کثیرا فی الالفاظ والتاویل فی المعانی کتاویل الرؤیا . واکثر ما یستعمل فی الکتب الالهیه و فی التفسیر یستعمل ایضا فیها و فی غیرها والتاویل یستعمل فی الجمل والتفسیر فی مفردات الالفاظ و غیرها کالبحیره والسائبه والوصیله ^(۳۸) .

(وماجعل الله من بحیره ولا سائبه ولا وصیله ^(۳۹) والراجح ان التفسیر یتعلق بشرح الفاظ القرآن وبیان معانیها من حیث اللغه، و التاویل یتعلق باستنباط الاحکام من الآیات وترجیح احدی المحتملات .

و برغم اختلاف العلماء فی هذا الموضوع یمکن التطبیق بین التفسیر والتاویل باعتراف نسبه العموم والخصوص من وجهه بینهما . کالایمان والاسلام فاذا اجتمعا افترقا واذا افترقا اجتمعا اذا استعملنا کلمه التفسیر والتاویل مفرده فتعم التاویل کذلک واذا استعملنا کلمه التاویل مفرده فتعم التفسیر . واذا جمعنا بین الکلمتین فقلنا التفسیر والتاویل معا . فینصرف التفسیر الی شرح الفاظ القرآن وبیان معانیها و ینصرف التاویل الی استنباط الاحکام وترجیح احد المحتملات ^(۴۰) .

التفسیر والمراحل التی مر بها عبر العصور:

نزل القرآن الکریم بلغه العرب وعلی اسالیب بلاغتهم و فصاحتهم کما قال سبحانه وتعالی: (انا انزلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون) ^(۴۱) و کان الصحابه (رضوان الله تعالی علیهم) یعاصرون نزوله و یفهمون معانیه بمقتضی سلیقتهم العربیه برغم ذلک یشکل علیهم فهم آیات منه فی بعض الاحیان . فکانوا یرجعون الی رسول الله ( صلی الله علیه و آله) فکان یبین لهم ذلک و یوضح لهم ومن هنا نشا التفسیر بکرا علی لسان النبوه ^(۴۲) و لکنه لم یدون آنذاک فی بطون الاوراق ولم یرقم فی السطور بل مر بعده مراحل وخطا خطوات عدیده حتی اتخذ هذه الصوره التی نجدها الیوم .

و قد ضمت هذه المراحل والاطوار فتره طویله من الزمان تمتد من زمان رسول الله ( صلی الله علیه و آله) الی یومنا هذا .

المرحله الاولی:

بدات هذه المرحله من زمن النبی ( صلی الله علیه و آله) وانتهت بانتهاء عصر الصحابه رضی الله تعالی عنهم .

جاء التفسیر فی هذه المرحله عن رسول الله ( صلی الله علیه و آله) و ذلک عن طریق ایضاح معانی القرآن و بیان احکامه للصحابه لانه اول شارح لکتاب الله عز وجل واکثر الخلق فهما له و کان من اهم وظائفه ان یبین القرآن لهم ویعر فهم المراد منه . کما قال تعالی (وانزلنا الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم لعلهم یتفکرون) ^(۴۳) .

و لم یفسر النبی ( صلی الله علیه و آله) جمیع القرآن للصحابه بل فسر بعض المغیبات التی اخفاها الله تعالی عنهم کبیان المجمل و تخصیص العام وایضاح کل ما التبس به المراد، کما اشارت الیه السیده عائشه بقولها:

«ان النبی ( صلی الله علیه و آله) لم یفسر شیئا من القرآن الا آیات معدوده علمهن ایاه جبریل علیه الصلاه والسلام » ^(۴۴) هذا التفسیر منقول عنه ( صلی الله علیه و آله) علی سوق الروایه فی ابواب خاصه فی کتب السنه وذلک قلیل بالنسبه الی الروایه الاخری . و قد وقع الاختلاف بین المفسرین فی ان النبی ( صلی الله علیه و آله) فسر القرآن کله ام لا؟ فقال جماعه منهم انه ( صلی الله علیه و آله) فسر القرآن کله لانه کان مامورا بتبلیغ ما یوحی الیه للناس جمیعا کما قال تعالی:

(یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک) ^(۴۵) و کما روی ان الصحابه تعلموا القرآن عن النبی ( صلی الله علیه و آله) والعلم والعمل جمیعا بطول ملازمتهم له ( صلی الله علیه و آله .) رای جماعه انه ( صلی الله علیه و آله) لم یفسر القرآن کله بل فسر ما خفی علی الصحابه من الآیات و هذا بالنسبه الی جمیع القرآن نسبه ضئیله و قالوا ولو فسر القرآن کله لما کان خصص ابن عباس (رضی الله عنه) بالدعاء له بقوله

«اللهم فقهه فی الدین وعلمه التاویل » . هذا هو المختار عند الجمهور ^(۴۶) .

و لما توفی رسول الله ( صلی الله علیه و آله) کان الصحابه ویسئلون عن شرائع الاسلام و تدبر القرآن من قبل اصحابهم . کذلک یرجع الیهم ابناؤهم واقوام من العجم الذین اعتنقوا الاسلام جدیدا لان الصحابه شاهدوا الاحداث والوقائع التی نزل فی شانها القرآن الکریم فنفر منهم شغفوا بابزار معانی التنزیل وهموا الی تفسیر القرآن ولکنهم لم یفسروا کل ما یسئلون عنه ^(۴۷) و هم اختاروا فی تفسیر القرآن منهجا جدیدا وهو تبادل السؤال فیما بینهم عن الآیات لایجاد معنی آیه فی آیه اخری فان لم یجدوا فیها شیئا عادوا الی اقوال رسول الله ( صلی الله علیه و آله) فان لم یجدوا فیها فسروا بالاجتهاد والفهم وبالرجوع الی الادب الجاهلی والعادات التی کانت شائعه فی الجاهلیه و عصر صدر الاسلام . قال الدکتور حسین الذهبی :

«وهم کانوا یعتمدون فی ذلک علی اربعه اسالیب وهی قوه الفهم و وسعه الادراک، و معرفه عادات العرب والرجوع الی دیوانهم، و معرفه اوضاع اللغه العربیه ولهجاتها، ومعرفه احوال اهل الکتاب فی جزیره العرب عند نزول القرآن » ^(۴۸) .

و قد حرص الصحابه رضوان الله تعالی علیهم اجمعین فی هذه الحقبه علی تدریس القرآن للعوام والخواص فاتخذوا المساجد دورا للعلم وبداوا یعلمون الحاضرین فی حلقات وقد نشات حلقات کثیره فی زمانهم فی معظم الامصار کمکه والمدینه ومصر والشام والعراق کما اننا نلاحظ حذیفه بن الیمان یغازی مع جنود العراق والشام وارمینا واذربیجان فی آسیا الوسطی فکان هناک مرجع المجاهدین فی فتاواهم وماتثور فی اذهانهم من تساؤلات حول کتاب الله عزو جل . کذلک ارسل الصحابه الی اقطار اخری امثال سعد بن ابی وقاص الی العراق و معاذ بن جبل الی الشام فحمل کل واحد منهم معه علما وفقها لکتاب الله عز وجل فبداوا ینشرون امر الشرائع بین اهلها ویحللون المشاکل التی ظهرت فی اذهانهم حول کتاب الله عز و جل ^(۴۹) .

و قام کثیر من الصحابه بالمحاولات الجاده فی تفسیر القرآن فی زمانهم . فاشتهر منهم عشره ^(۵۰) ، اوسعهم اشتغالا عبد الله ابن عباس (رضی الله عنه .)

ابن عباس (رضی الله عنه) و موقفه من تفسیر القرآن

کان ابن عباس (رضی الله عنه) حبر هذه الامه . و بحرها وترجمان القرآن ورئیس المفسرین و قد شهد له رسول الله ( صلی الله علیه و آله) بقوله: «اللهم فقهه فی الدین وعلمه التاویل » ^(۵۱) و کان اعلم الصحابه بالتفسیر وافقههم فی کتاب الله فکان الصحابه یرجعون الیه ویجلسون فی مجلسه و یدنون منه لیاخذوا عنه علوم القرآن . کما ان عمر بن الخطاب قد شهد له بقوله:

«ذاکم فتی الکهول ان له لسانا سهولا و قلبا عقولا»

و قال عمر ایضا «انک لاصبح فتیاننا وجها واحسنهم خلقا وافقههم فی کتاب الله عز وجل » و کان عمر یوثق علی تفسیره و یعتمد علیه و کان ایضا یدخله فی مجلس الشوری مع کبار الصحابه ویرجح قوله لغزاره علمه وکثره لبه فی دقائق اسرار القرآن ^(۵۲) .

کان لابن عباس (رضی الله عنه) نبوغ واسع و کفاءه فائقه فی معانی القرآن ولم یکن احد اعلم منه بین الصحابه فانه نال رتبه سامیه ومنزله رفیعه فی استنباط ارشادات القرآن وغوامض معانیه ببرکه دعاء النبی ( صلی الله علیه و آله) له، کما روی ان رجلا جاء الی عبد الله بن عمر یساله عن قوله تعالی (ان السموات والارض کانتا رتقا ففتقناهما) ^(۵۳) فقال اذهب الی ابن عباس فسله ثم ارجع فاخبرنی فذهب فساله فقال:

کانت السموات رتقا لا تمطر و کانت الارض رتقا لاتنبت ففتق هذه بالمطر وهذه بالنبات فرجع الی ابن عمر فاخبره فقال:

قد کنت اقول ما اعجب جراه ابن عباس علی تفسیر القرآن الکریم فالآن قد علمت انه اوتی علما ^(۵۴) .

یعد ابن عباس اول المفسرین ورائد الدراسات اللغویه فی علم مفردات القرآن ففسر الآیات بشرح الکلمات الصعبه وباستعانه الشعر الجاهلی . فوسع هذه الدراسات اللغویه بعض تلامذته کقتاده و مجاهدو سعید بن جبیر و غیرهم . و بلغ عدد التفسیر المروی عنه الی المائه کلمه ونیف التی قدمها له نافع بن الازرق احد علماء الخوارج . ^(۵۵) نقل تفسیره بطرق متعدده ذکرها السیوطی فی «الاتقان فی علوم القرآن » و تتنوع هذه الطرق الی نوعین . الاول اجود والثانی اضعف .

اولا اجود الطرق:

۱ . طریق معاویه بن صالح عن ابن ابی طلحه عن مجاهد عن ابن عباس (رضی الله عنه)، ذکر ابن جریر الطبری (ت ۲۲۴ه) ان جمله تفسیره بهذا الطریق الف نص و هو موجود بمصر بشکل مصنف او صحیفه . و قد قدره الامام احمد بن حنبل ( رحمه الله) (ت: ۲۴۱ ه) تقدیرا فائقا بقوله: بمصر صحیفه فی تفسیر رواها علی بن ابی طلحه . لو رحل رجل لاجله الی مصر قاصدا ما کان کثیرا ^(۵۷) .

۲ . طریق قیس بن مسلم الکوفی عن عطاء بن السائب عن سعید بن جبیر عن ابن عباس و قد اعتمد علی هذا الطریق الامام البخاری ومسلم وائمه السنن الاربعه .

۳ . طریق الزهری عن عبید الله بن عبد الله بن عقبه عن ابن عباس (رضی الله عنه) وان هذا الطریق قد عده العلماء «سلسله الذهب » .

۴ . طریق سفیان بن عیینه عن عمر ابن دینار عن عطاء ابن رباح عن عکرمه عن ابن عباس (رضی الله عنه .)

۵ . طریق ابن اسحاق عن محمد بن ابی محمد عن عکرمه عن سعید بن جبیر عن ابن عباس (رضی الله عنه) قال مناع القطان: هذا طریق جید واسناده حسن .

ثانیا – اضعف الطرق: ^(۵۸)

۱ . هو طریق محمد بن السائب الکلبی عن ابی صالح عن ابن عباس (رضی الله عنه) لان محمد بن السائب الکلبی هو رجل متهم بالکذب و روی عنه مروان السدی الصغیر و هو وضاع الحدیث وما جاء عن تفسیر ابن عباس بهذا الطریق الا شاذ ونادر جدا .

۲ . طریق اسماعیل ابن عبد الرحمن السدی عن ابی مالک تاره و عن ابی صالح عن ابن عباس (رضی الله عنه) و اسماعیل السدی «متکلم فیه » .

۳ . طریق الضحاک بن مزاحم الهلالی عن ابن عباس وهو طریق غیر مقبول .

۴ . طریق مقاتل بن سلیمان الازدی الخراسانی و مقاتل، هو ضعیف عن اهل العلم ولم یوثقه المحدثون .

۵ . طریق عبد الملک بن جریح عن ابن عباس (رضی الله عنه) هذا الطریق یحتاج الی البحث لکونه محتملا علی الصحیح والسقیم . لان جریح روی ما ذکر فی کل آیه من الصحیح والسقیم فلم یتمیز فیه الصحیح عن غیره .

تفسیر ابن عباس (رضی الله عنه) المسمی بتنویر المقباس:

هو مجموعه کبیره من الدراسات جمعها مجدالدین محمد بن یعقوب الفیروزآبادی (ت: ۸۱۷ ه) منسوبا الی ابن عباس . طبعت هذه المجموعه عده مرات فی مطبعه بولاق بمصر . و لم یذکر الفیروزآبادی فی هذه المجموعه مصادر جمعه الاقوال و لم یذکر الاسانید و لم یکتف ایضا باقوال ابن عباس (رضی الله عنه) بل اضاف فی عده مواضع زیادات من عنده ^(۵۹) .

قیل ان هذه الروایات التی جاءت عن ابن عباس (رضی الله عنه) حول تفسیر القرآن الکریم لم تبلغ الی مستوی المجموعه التی جمعها الفیروزآبادی فاتضح من ذلک ان هذه المجموعه لا یجزم بصحتها لان اغلب الروایات فیها مرویه عن محمد بن مروان السدی الصغیر عن محمد بن سائب الکلبی عن ابی صالح عن ابن عباس (رضی الله عنه) و هذه الروایه من اضعف الطرق لان الکلبی متهم بالکذب و روایه محمد بن مروان السدی الصغیر تعرف بسلسله الکذب لذلک قال العلماء فیه:

«لا نستطیع ان نجزم بنسبته کله الی ابن عباس (رضی الله عنه) فقد تکون له روایات واجتهادات فی التفسیر اجتهد بها الفیروزآبادی » ^(۶۰) و قال الامام الشافعی فیه: لم یثبت عن ابن عباس فی التفسیر الا شبیه بمائه حدیث، ان صح هذا القول اطلع علی مدی وضع الوضاعین من الجراه علی اختلاق الکثیر من التفسیر المنسوب الی ابن عباس (رضی الله عنه) ^(۶۱) .

المرحله الثانیه:

تبدا هذه المرحله من عصر التابعین و تنتهی الی بدایه مرحله التدوین و کان التابعون حریصین علی اخذ علوم القرآن من الصحابه و حفظها فنقلوا روایات التفسیر عنهم وزادوا فیها ما استنبطوه بانفسهم فجعل التفسیر یتضخم فی هذا العهد حتی جمع منه الشی ء الکثیر .

و فی نفس العهد کان الناس یحتاجون الی تفسیر القرآن و ذلک لبعدهم عن العهد النبوی واختلاطهم بالاعاجم الذین دخلوا فی الاسلام و کثره المسلمین الموالین الذین لا یفهمون اللغه العربیه فکانوا یلتجئون الی التابعین لیتعلموا شرائع الاسلام فهذه العوامل جعلتهم یرون انفسهم ملزمین بتفسیر القرآن حتی اقاموا المدارس التفسیریه فی الامصار المختلفه و کان الصحابه اساتذه لهذه المدارس والتابعون دارسیها و تلامیذها . واشتهرت ثلاثه مدارس للتفسیر فی هذا العهد کمدرسه التفسیر بمکه المکرمه و مدرسه التفسیر بالمدینه المنوره و مدرسه التفسیر بالعراق .

اما مدرسه التفسیر بمکه فاقامها الصحابی الجلیل ابن عباس (رضی الله عنه) فکان یلقی دروسا حول تفسیر القرآن بدراسات مفرداته امام الحاضرین من التابعین و کان التابعون یجلسون عنده و یحفظون ما یقول و یبلغون من ورائهم و طلاب هذه المدرسه کانوا اعلم الناس بالتفسیر قال ابن تیمیه (ت: ۷۲۸ ه) :

«اعلم الناس بالتفسیر من التابعین اهل مکه لانهم کانوا اصحاب ابن عباس (رضی الله عنه) ^(۶۲) و اشهر رجال هذه المدرسه سعید بن جبیر (ت: ۹۵ ه) و مجاهد (ت: ۱۰۴ه) و عکرمه (ت: ۱۰۵ه) و طاوس بن کیسان (ت: ۱۰۶ ه) و عطاء بن ابی رباح (ت: ۱۱۴ ه) ^(۶۳) .

و قال فواد سیزکین: تضم تفاسیر هؤلاء العلماء و تفسیر شیخهم ابن عباس (رضی الله عنه) شروحا تاریخیه وفقهیه و تصویر عالم الغیب الی جانب توضیحات کثیره ذات طابع لغوی تدخل فی دراسه مفردات اللغه » ^(۶۴) .

واما مدرسه التفسیر بالمدینه المنوره فاقامها ابی بن کعب (رضی الله عنه) الذی تتلمذ علیه کثیر من التابعین فوعوا عنه الروایات التفسیریه و بلغوها الی من وراءهم حتی تاثروا بتعالیمهم واعتمدت هذه المدرسه علی الروایه اکثر من اعتمادها علی الدرایه وممن اشتهر فی هذه المدرسه بتفسیر القرآن هم ابو العالیه (ت: ۹۰ه) و محمد بن کعب القرظی (ت: ۱۱۸ ه) و زید بن اسلم (ت: ۱۳۶ ه) ^(۶۵) .

واما مدرسه العراق فاقامها عبد الله بن مسعود (رضی الله عنه) و هو اول الاساتذه لهذه المدرسه لانه کان قد ارسل من قبل ا