فایل پاورپوینت کامل الصراط المستقیم

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل الصراط المستقیم :

چکیده

فایل پاورپوینت کامل الصراط المستقیم از جمله آثار فلسفی مهم میرداماد، بانی نظام فلسفی جدیدی موسوم به حکمت یمانی است. وی در این کتاب، دیده گاه ها و اندیشه های خود را درباره برخی از مباحث و مسائل فلسفی، تبیین می کند. او علم حق تعالی به جزئیات را نزد حکما به نحو کلی مطرح می کند. در نظر وی تنها برهان قابل پیروی است و ظن و تقلید در حوزه تفکّر فلسفی جایگاهی ندارد. وحدت حمل را بر وحدات هشتگانه تناقض می افزاید. علاوه بر اقسام پنجگانه تقدّم و تأخّر، قسم دیگری را به نام تقدّم سرمدی در واجب تعالی و تقدّم غیر سرمدی در ممکنات مطرح می کند. در نظر وی، عالم قدیم نیست و نظریه قِدَم حکمای پیشین را تنها در حوزه حدوث ذاتی می پذیرد. او برای ارائه تفاسیر هستی شناسانه و تطابق آن با شریعت، حکمت یمانی را طرح ریزی می کند که مُبتنی بر برهان و شهود است و دریافتن منشورات عقلی و فهم مشهودات عرفانی، عقل رها از وهم را فاعل شناسا مطرح می کند و تلطیف سرّ را در انسان، شرط برخورداری از استحکام و تقویم فکری می داند.

کلید واژه: صراط مستقیم، میرداماد، حادث، قدیم، حرکت، زمان، حکمت یمانی.

میرداماد (۹۷۰ ۱۰۴۱ ه . ق) مشهور به معلم سوم، از حکمای نامدار عصر صفوی، استاد ملاصدرای شیرازی و دشوارنویس ترین فیلسوف مسلمان با آرای ابداعی، ابتکاری و نادر، فارابی را شریک خود در تعلیم و تصحیح فلسفه، بوعلی را شریک خود در ریاست حکمای اسلام و شیخ اشراق را شیخ اتباع رواقیون و اشراقیون می دانست. او معتقد بود که هیچ یک از نظام های فلسفی پیشین پخته و مستوی نیست. از این رو کوشید تا نظام فلسفی جدیدی را پی ریزد که بر برجستگی ها و ویژگی های مثبت نظام های فلسفی مشاء و اشراق مبتنی بوده و با آموزه های شیعی در هم آمیخته باشد. وی با الهام از حدیث شریف «الإیمان یمانی و الحکمه یمانیه» نظام فلسفی خویش را حکمت یمانی نامید.

صراط مستقیم از جمله آثار فلسفی مهم میرداماد است که درباره مسائلی چون ربط حادث به قدیم، ماهیت و اقسام حرکت، چیستی زمان و علم حق قبل از ایجاد، بحث می کند. بنابر گزارشی که وی در مقدمه کتاب بیان می کند اثر حاضر دارای «وصیه» چند «مساق» و «تختمه» است در حالی که در این کتاب تنها وصیت و بخشی از مباحث مساق اوّل به چشم می خورد.

صراط مستقیم تلاشی است جهت پاسخ به مسأله ربط حادث به قدیم؛ به این بیان که بنابر سنخیت علت و معلول با تغییر در علت، معلول هم باید متغیر باشد و بالعکس و با ثبات معلول، علت هم باید ثابت باشد و بالعکس. میرداماد با استفاده از حکمت یونانی و یمانی به حل این مسأله می پردازد. (ر. ک ص ۳)

اثر حاضر دارای یک وصیت است که در آن اهمیت علم در سفر به عالم عقلی بیان می شود و سپس در «ایقاظ عقلی» نیازمندی علم الهی به برهان صحیح و کشف صریح مطرح می گردد و دارای یک مساق است که در آن دو «نزعه» مطرح است، در نزعه اوّلی اوعیه وجود و احوال موجود و مسائل مربوط بدان بحث می شود. و در نزعه دوم انحاء حدوث زمانی مطرح می گردد و هر نزعه دارای فصولی است. فصل های مساق اوّل عبارتند از: ۱) امتداد زمانی، ۲) استیناف قول در امر زمان، ۳) استقصاء در آن سیال و حل شکوک وارده بر زمان، ۴) تحقیق معانی دهر و سرمد و بیان متی در اشیاء و فرق زمانیات و اشیاء غیر زمانی، ۵) تحقیق ازل و ابد و بقا و سرمد و تحصیل تناهی امتداد زمانی، ۶) انواع حدوث زمانی، ۷) کیفیت تلبس متحرک در زمان حرکت به مقوله ای که در آن حرکت می کند.

میرداماد برای تأیید گفتارش در صراط مستقیم به نحو چشمگیری از گفتار پیشینیان مانند ابن سینا به ویژه در التعلیقات، شفا، نجات و… ، فارابی، خواجه نصیرطوسی و نیز گفتار اقدمین همانند افلاطون، ارسطو و… استفاده می کند. و علاوه بر تأیید گفتارش، از بیانات آنها جهت تحلیل و تفسیر بهره می جوید. وی در مواردی از آیات و روایات بهره می جوید البته استفاده از آیات و روایات در مباحث فلسفی نزد حکما و عرفای اسلامی متداول بوده است اما این روند تا قبل از میرداماد به ویژه در حکمت مشائی نمود چندانی نداشت اما شیخ اشراق و پس از او میرداماد به نحو جدّی و فراوان از آیات و روایات استفاده می کنند. و استفاده از آیات و روایات در حکمت متعالیه توسط ملاصدرای شیرازی به اوج خویش می رسد.

۱. علم حق به جزئیات به نحو کلی است: اگر چه حکما علم حق را متعالی از ادراک حسی و خیالی که متکثر و متغیرند تلقی می کنند اما آنها حق تعالی را عالم به شخصیّات و امور جزئی متغیر می دانند و بر آن باورند که خدای عالم به همه موجودات خواه کلی یا جزئی، سرمدی و دهری یا زمانی به یکباره و دائما به علمی بسیط و مقدس عقلی و غیر زمانی، عالم است و آنچه برای ما در زمان معینی محسوس است برای حق معقول همیشگی است، البته نه به دوام زمانی بلکه به دوامی متعالی از دوام زمانی. بنابراین همان طور که وجود حق قابل مقایسه با غیر نیست علم او نیز قابل سنجش با هیچ علمی نیست. (ر. ک ص ۱۳۲) و برای حقانیت گزارش خویش به گفتار بوعلی در تعلیقات و فارابی در فصوص الحکم و خواجه در نقد المحصل استناد می کند (ر. ک ص ۱۳۲ ۱۳۶). بنابراین میرداماد، علم حق تعالی به جزئیات را نزد حکما به نحو کلی مطرح می کند چنانکه بوعلی در اشارات (ج ۳، ص ۳۱۵) می گوید: «فالواجب الوجود یجب أن لایکون علمه بالجزئیات علما زمانیا حتی یدخل فیه الآن و الماضی و المستقبل فیعرض لصفه ذاته أن تتغیر بل یجب أن یکون علمه بالجزئیات علی الوجه المقدس العالی عن الزمان و الدهر». اما به نظر میرداماد، غزالی و همفکرانش بر آن باورند که حکما علم به جزئیات را در حق تعالی نفی می کنند. وی چنین استنادی از سوی غزالی را تنها از راه تحریف کلام و عدم فهم گفتار اساطین حکمت می داند. (ر. ک ص ۱۳۴ ۱۳۵)

۲. چگونگی ادراک بشری از صفات الهی: وی در صراط مستقیم بیان می کند که حق تعالی برتر از آن است که به صفت بقا آراسته باشد بلکه او محیط به بقا است و بقا همه بدوست و نیز حق تعالی تمام نیست بلکه فوق تمام است و در یک بیان کلی می فرماید ما از صفات حقیقی حق تعالی، چیزی جز طبیعت امکانی نمی فهمیم در حالی که صفات حقیقی و آن چه در عالم ربوبی است حقیقتی قائم به ذات و مجهول الکنه و واجب الوجود است که عقل قادر به اکتناه آن حقایق نیست بنابراین مثل ما در فهم حقایق آن سویی به ویژه صفات الهی مثل مگسی است که وجود کامل را دارای بال می داند بنابراین حق تعالی را موجدی می داند که دارای بال است. وی برای تأیید گفتارش به روایتی از امام باقر علیه السلام استناد می کند. (ر. ک صص ۱۶۰ ۱۶۱)

۳. تبعیت از برهان: وی مانند تمامی حکما، تنها برهان را قابل پیروی می داند. به نظر او ظن و تقلید در حوزه تفکر فلسفی جایگاهی ندارد (ر. ک ص ۲۱۷) و بدین سبب از فلاسفه و حکمایی که صرفا به تقلید از اندیشمندان پیشین اهتمام داشته اند انتقاد می کند. (ر. ص ۲۰۶)

۴. افزودن وحدت حمل بر وحدات هشتگانه تناقض: برخلاف باور برخی که وحدت حمل و طرح حمل اوّلی و شایع صناعی را از ابتکارات صدرالمتألهین تلقی می کنند، باید دانست که وحدت حمل مسأله ای است که قبل از صدرا مطرح بوده است چنانکه میرداماد در صراط مستقیم، وحدت حمل را بر وحدات هشتگانه تناقض می افزاید. عباراتی که ملاصدرا در مسأله حمل اوّلی و شایع استفاده می کند بسیار نزدیک به عبارات صراط مستقیم است، چنانکه در صراط مستقیم آمده: «کل مفهوم یحمل علی نفسه بالحمل الأولی الذاتی إلاّ أنّ طائفه من المفهومات تحمل علی انفسها بالحمل العرضی که در بخش تعلیقات از حمل عرضی به حمل متعارف یاد می کند (ر. ک ص ۲۹۸) ایضا کالموجود المطلق و الممکن العام و المفهوم و الکلی و امثالها و طائفه منها لاتحمل علی انفسها ذلک الحمل الأولی فقط کالجزئی و اللامفهوم و اللاممکن و عدم العدم و اشباهها و لذلک اعتبر فی وحدات التناقض وحده الحمل ایضا.» (ر. ک ص ۳۴) و در اسفار اربعه (ج ۱ صص ۲۹۳ ۲۹۴) پس از ذکر اقسام حمل اولی ذاتی و شایع صناعی، بیان شده:

فکثیرا ما یصدق و یکذب محمول واحد علی موضوع واحد بل مفهوم واحد علی نفسه بحسب اختلاف هذین الحملین، کالجزئی و اللامفهوم و الاممکن بالإمکان العام و اللاموجود بالوجود المطلق و عدم العدم و الحرف و الشریک الباری و اجتماع النقیضین و لذلک اعتبرت فی التناقض وحده اخری سوی الشروط الثمانیه المشهوره و تلک هی وحده الحمل….

البته باید توجه داشت که ملاصدرا، وحدت حمل را به نحو جدّی مطرح می کند و از آن در حل بسیاری از مسائل فلسفی، همچون وجود ذهنی (اسفار ج ۲ صص ۲۹۴ ۲۹۵ و نیز شواهد الربوبیه صص ۲۹ ۳۰) و… بهره می جوید.

۵ . تقدم سرمدی و دهری: میرداماد در صراط مستقیم علاوه بر اقسام پنجگانه تقدم و تأخر، قسم دیگری را به نام تقدم سرمدی در واجب تعالی و تقدم غیر سرمدی در ممکنات مطرح می کند و بیان می دارد که «إنّ الواجب تعالی متقدّم علی الزمان بل علی العالم کله ذلک التقدم (أی: التقدم السرمدیه)» (ر.