فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام)

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام)!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل العداله السیاسیه عند الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) :

یحاول هذا البحث ان یجیب عن سؤالین مهمین، احدهما یتعلق بمفهوم العداله السیاسیه والثانی حول مدی تحقق هذا المفهوم فی سیره الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) اثناء خلافته وکذلک من خلال اقواله واحادیثه.

الافتراض الاساسی للدراسه ان العداله السیاسیه تعنی رعایه حقوق الآخرین واعطاء کل ذی حق حقه، وهی بهذا المعنی تفرض التزامات اساسیه علی الحاکم والتزامات علی المحکومین، فاذا ادی کل طرف التزاماته وقام بمسؤولیاته، فان العداله السیاسیه بمعناها الحقیقی سیتحقق حتما.

ولو راجعنا ما تطرق الیه الامام علی بن ابی طالب فی اقواله حول هذا الموضوع، لوجدنا انه قد حدد الاطار النظری لواجبات الحاکم والمحکوم.

فواجبات الحاکم هی:

۱.الشفافیه والوضوح مع الرعیه.

۲.عدم الاحتجاب عن الرعیه.

۳.طلب المشوره من الناس.

۴.الزهد فی المعیشه.

۵.حفظ الامن.

۶.التربیه والتعلیم.

۷.اقامه الفراض.

۸.منع الظلم واحقاق حقوق الضعفاء.

۹.القضاء بالعدل.

۱۰.الحفاظ علی الاموال العامه.

۱۱.جبایه الفی ء والصدقات وتوزیعها بالحق علی مستحقیها.

وفی المقابل، فان واجبات المحکومین تتلخص فی:

– الوفاء بالبیعه.

– الطاعه للحاکم.

ان مهمه البحث الرئیسیه هی استقصاء مدی تحقق هذا الاطار النظری مع التطبیق اثناء تولی الامام علی بن ابی طالب ( علیه السلام) للخلافه.

تمهید:

ارتبط اسم الامام علی بالعداله، عند محبیه وخصومه علی السواء.وقبل ان نشرع ببحث العلاقه بینهما من الناحیتین النظریه والتطبیقیه، لابد ان نحدد اولا معنی العداله، ثم نحدد معنی العداله السیاسیه، بعد ذلک یمکننا ان ننطلق لدراسه العداله السیاسیه فی عصر خلافه علی ( علیه السلام)، بین النظریه من جهه، وواقع التجربه التی مر بها المجتمع الاسلامی، قبیل استلامه الخلافه وحتی استشهاده من جهه اخری.

لفظ العداله یمکن ان نستعمله فی اربعه موارد علی الاقل:

۱.العداله بمعنی «رعایه الاستحقاق فی افاضه الوجود، وعدم الامتناع عن الافاضه والرحمه، اذا ما توافر امکان الوجود، او امکان الکمال » ^(۱) .وعندما یضفی الفلاسفه الاسلامیون صفه العدل علی الله سبحانه وتعالی، فهم یقصدون هذا المعنی.وهذا المعنی هو معنی واقعی (فی مقابل المعنی الاعتباری)، لکنه لا یرتبط ببحثنا هذا، ولا نقصده عندما نتحدث عن العداله السیاسیه.

۲.العداله بمعنی «الشی ء الموزون » ^(۲) ، فاذا نظرنا الی مجموعه، فیها اجزاء مختلفه، تهدف الی هدف خاص، فانه لابد من توفر شروط معینه لذلک، من حیث المقدار اللازم من کل جزء، ومن حیث کیفیه ارتباط تلک الاجزاء ببعضها، وباجتماع هذه الشروط جمیعا، تستطیع تلک المجموعه ان تبقی، وان تعطی الاثر المطلوب منها، وان تفی بالخطه الموضوعه لها.

وهذا المعنی للعداله واقعی ایضا، سواء استخدم هذا اللفظ فی مجال العلوم الطبیعیه، او حتی فی مجال العلوم الاجتماعیه (مثل ذلک السنن القرآنیه: کقوله تعالی «ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم » ، او قوله «لئن شکرتم لازیدنکم » ، لان العلاقه بین مراعاه الشروط، والظفر بنتائج معینه، هی علاقه واقعیه.ففی مجال الکیمیاء مثلا، کل مرکب له قاعده خاصه، واسلوب معین، ونسبه معینه لکل عنصر من عناصره المکونه له، فاذا اردنا ایجاد ذلک المرکب، فلابد ان نراعی تلک القاعده، حتی یتحقق التعادل، ونظفر بذلک المرکب.

لکن هذا المعنی لا یرتبط ببحثنا ایضا، ولا نقصده عندما نتحدث عن العداله السیاسیه.

۳.العداله بمعنی «التساوی وحذف ای لون من الوان الترجیح » ^(۳) ، فعندما یقول الناس «فلان عادل » ، فهم یقصدون انه ینظر الی الافراد بالمساواه، ای من دون ترجیح، فالعدل بهذا المعنی یعنی المساواه.

هنا…ان کان المقصود بهذا المعنی ان العداله تتطلب عدم مراعاه الانواع المختلفه للاستحقاق، وتتطلب النظر الی جمیع الافراد بعین واحده، فهذه العداله هی الظلم بذاته.وان کان المقصود بهذا المعنی ان العداله تتطلب مراعاه المساواه عندما یکون الاستحقاق متساویا (مثال ذلک قوله علیه السلام: «الا وان لکم…ان تکونوا عندی فی الحق سواء»)، فهذا المعنی مقبول، ویرتبط بالمعنی الاعتباری التالی.

۴.العداله بمعنی «رعایه حقوق الافراد، واعطاء کل ذی حق حقه » ^(۴) ، والظلم بهذا المعنی انما هو عباره عن سلب الحقوق، والتجاوز علی حقوق الآخرین.

فالعدل هو الاعطاء الحق لذی الحق، والظلم هو سلب الحق من ذی الحق.

وهذا المعنی اعتباری، لان المعانی الاعتباریه هی معان اصطنعت من اجل علاقه الانسان بغیره; فعلی سبیل المثال تنتظم علاقه الزوج بزوجته، انشئت سلسله من الحقوق المتبادله بینهما; والزوج العادل هو الذی یراعی تلک الحقوق، والزوجه العادله هی التی تراعی حقوق زوجها.وحتی تنتظم علاقه التاجر بزبائنه، انشئت سلسله من الحقوق المتبادله بینهما; والتاجر العادل هو الذی یراعی حقوق زبائنه، والمشتری العادل هو الذی یراعی حق البائع.

الامر ذاته ینطبق علی علاقه الحاکم بالشعب، فحتی تنتظم علاقه الحاکم بالرعیه، انشئت سلسله من الحقوق المتبادله بینهما; والحاکم العادل هو الذی یراعی حقوق رعیته، والرعیه العادله هی التی تراعی حقوق حاکمها.هذا هو المقصود بالعداله السیاسیه، فالعداله السیاسیه – بهذا المعنی – اداه تنظم علاقه الراعی بالرعیه والمحکوم، وتحدد حقوق کل منهما علی الآخر.

الحقوق متقابله:

کثیرا ما یختلف المصلحون الاجتماعیون – فی تشخیص موطن الخلل القائم فی مجتمع ما – بین اتهام الحاکم بالطغیان، او اتهام الرعیه بالطاعه العمیاء، ففریق منهم تجده یردد «کما تکونوا یولی علیکم » ، ویلقی باللائمه علی الرعیه، علی اساس ان الرعیه لو ارتقت الی المستوی المطلوب، ورعفت قدراتها وامکاناتها، لما انفرد الحاکم بقرارات غیر رشیده.وفریق آخر تجده یردد «الناس علی دین ملوکهم » ، فیلقی باللائمه علی الحاکم، علی اساس ان الحاکم لو لم یطغ، وکان رشیدا فی سلوکه، لاقتدت به الرعیه، ولما آل امرها الی الانحطاط.

این موطن الخلل اذن؟ هل فی القمه ام فی القاعده؟ هل هی فی السلطه الحاکمه ام فی الرعیه المحکومه؟

امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ( علیه السلام)، یری ان اصلاح الخلل لا یکون الا بمراعاه کل طرف، حقوق الطرف الآخر، فطالما ان الحاکم لا یؤدی حق رعیته، او الرعیه لا تؤدی حق حاکمها، فلا یمکن ان نظفر بمجتمع سلیم.وفمهوم العداله السیاسیه وان کان مفهوما اعتباریا، الا ان الالتزام بحقوق الطرف الآخر – او عدم الالتزام – تترتب علیه آثار واقعیه بالغه الاهمیه والخطوره.

فی هذا المجال نجده یؤکد فی خطبه له بصفین علی ان الحقوق متقابله، فیقول «اما بعد، فقد جعل الله سبحانه لی علیکم حقا بولایه امرکم، ولکم علی من الحق مثل الذی لی علیکم.فالحق اوسع الاشیاء فی التواصف، واضیقها فی التناصف.لا یجری لاحد الا جری علیه، ولا یجری علیه الا جری له.ولو کان لاحد ان یجری له ولا یجری علیه، لکان ذلک خالصا لله سبحانه دون خلقه » ^(۵) .

ویؤکد اهمیه مراعاه الحق من الجانبین، من جانب الحاکم، ومن جانب الرعیه، علی اساس ان احد رکنی المعادله لو اختل، فلن تتحقق العداله السیاسیه، فیستطرد ویقول: «واعظم ما افترض سبحانه من تلک الحقوق حق الوالی علی الرعیه، وحق الرعیه علی الوالی.فریضه فرضها الله سبحانه لکل علی کل، فجعلها نظاما لالفتهم، وعزا لدینهم.فلیست تصلح الرعیه الا بصلاح الولاه، ولا تصلح الولاه الا باستقامه الرعیه.فاذا ادت الرعیه الی الوالی حقه، وادی الوالی الیها حقها عز الحق بینهم، وقامت مناهج الدین، واعتدلت معالم العدل، وجرت علی اذلالها السنن، فصلح بذلک الزمان، وطمع فی بقاء الدوله، ویئست مطامع الاعداء» ^(۶) .

ثم یبین العواقب الخطیره لعدم مراعاه احد الجانبین لحق الآخر، فیقول: «واذا غلبت الرعیه والیها، او اجحف الوالی برعیته، اختلفت هنالک الکلمه، وظهرت معالم الجور، وکثر الادغال فی الدین، وترکت محاج السنن، فعمل بالهوی، وعطلت الاحکام، وکثرت علل النفوس، فلا یستوحش لعظیم حق عطل، ولا لعظیم باطل فعل! فهنالک تذل الابرار، وتعز الاشرار، وتعظم تبعات الله سبحانه عند العباد» ^(۷) .

وطالما ان احتمال اختلال احد رکنی المعادله وارد جدا، فلا سبیل الی معالجه هذا الخلل الا بالتناصح، والتعاون، والتواصی بالحق، والتواصی بالصبر علی الدوام.وهذا الواجب لا یقتصر علی الوجهاء والاغنیاء والاقویاء، وانما هو واجب کل عضو فی المجتمع – سواء کان اعلی القمه او اسفل القاعده – ولا یقلل من اهمیه القیام بهذا الواجب عظمه الحاکم، مهما علا فی المنزله والقوه، وکما یقلل من اهمیه القیام بهذا الواجب بساطه المحکوم، مهما تواضع فی المنزله والضعف.یقول: «فعلیکم بالتناصح فی ذلک، وحسن التعاون علیه، فلیس احد – وان اشتد علی رضا الله حرصه، وطال فی العمل اجتهاده – ببالغ حقیقه ما الله سبحانه اهله من الطاعه له.ولکن من واجب حقوق الله علی عباده النصیحه بمبلغ جهدهم، والتعاون علی اقامه الحق بینهم.ولیس امرؤ – وان عظمت فی الحق منزلته، وتقدم فی الدین فضیلته – بفوق ان یعان علی ما حمله الله من حقه.ولا امرؤ – وان صغرته النفوس، واقتحمته العیون – بدون ان یعین علی ذلک او یعان علیه » ^(۸) .

القسم الاول: نظریه الامام علی ( علیه السلام) فی العداله السیاسیه

عندما نتحدث عن واجبات الحاکم، فهذا یعنی اننا نتحدث – علی الفور – عن حقوق الرعیه تجاه الحاکم.وعندما نتحدث عن واجبات الرعیه، فهذا یعنی اننا نتحدث عن حقوق الحاکم تجاه رعیته.فالحقوق والواجبات لیسا فی النهایه الا وجهان لعمله واحده.

واجبات الحاکم:

بامکاننا ان نوجز واجبات الحاکم بعنوان عام، یتمثل فی «اقامه الحق ودفع الباطل » .وهذا العنوان قد یشمل – بمعنی من المعان – جمیع العناوین الفرعیه التی سنتعرض الیها بعد قلیل.وهذا العنوان العام یمثل معیارا رئیسیا فی صلاح الحاکم او فساده، یقول عبدالله بن عباس: دخلت علی امیرالمؤمنین بذی قار، وهو یخصف نعله، فقال لی: ما قیمه هذه النعل؟ فقلت: لا قیمه لها، فقال: والله لهی احب الی من امرتکم، الا ان اقیم حقا او ادفع باطلا» ^(۹) .

هذا العنوان العام لا یمنعنا من رصد عناوین صغیره، قد تمثل مصادیق اقامه الحق ودفع الباطل، او علی اقل تقدیر تعتبر مقدمات اساسیه وشروط ضروریه لاقامه الحق ودفع الباطل والیک تلک العناوین مع الاشاره الی ما یشهد علیها من القرآن الکریم، او من کلمات الامام علی ( علیه السلام.)

۱.الشفافیه والوضوح مع الرعیه

من واجبات الحاکم مع رعیته ان یکون واضحا معهم، صریحا، یتسم خطابه بشفافیه وصدق.فلا یعقد الصفقات والتسویات خلف ظهورهم، لا یکتم علیهم سرا الا فی الضرورات القصوی.المطلوب من الحاکم ان تکون خطواته وقرارته مبرره وواضحه، وبمقدور الرعیه تفهمها بدون غموض او لبس.یقول تعالی: «قل هذه سبیلی ادعوا الی الله علی بصیره انا ومن اتبعنی » ^(۱۰) .

یقول علی ( علیه السلام) فی خطبه له: «الا وان لکم عندی ا لا احتجز دونکم سرا الا فی حرب، ولا اطوی دونکم امرا الا فی حکم، ولا اؤخر لکم حقا عن محله، ولا اقف به دون مقطعه، وان تکونوا عندی فی الحق سواء.فاذا فعلت ذلک وجبت لله علیکم النعمه، ولی علیکم الطاعه » ^(۱۱) .

۲.عدم الاحتجاب عن الرعیه

تواصل الحاکم الدائم مع الناس لیس امرا مطلوبا فی الاسلام فحسب، وانما هو من الضرورات التی یتعین علی الحاکم الالتزام بها. والا فالمجتمع مشرف علی خطرین; اولهما: عدم وضوح ما یحدث فی مؤسسه الحکم عند اذهان الناس، ونتیجه ذلک ان یصغر عندهم الکبیر، ویعظم الصغیر، ویقبح الحسن، ویحسن القبیح، ویشاب الحق بالباطل.ثانیهما: عدم وضوح ما یحدث بین عامه الناس فی ذهن الحاکم، وفی النتیجه سیفقد بالتدریج ملاحقه نبض المجتمع، وستداهمه الاحداث، وتفاجئه المستجدات، وستظهر فجوه تتسع مع الایام، وقد لا یسعفه المستقبل علی جبرانها.

لعل هذا من حکم تشریع الاسلام لصلاه الجماعه والجمعه، فالرسول ( صلی الله علیه و آله) کان یؤم المسلمین بنفسه یوما فی الجماعه، واسبوعیا فی الجمعه، وکان بمقدور الناس ان یعرفوا ما یرید الرسول ( صلی الله علیه و آله) اولا باول، وکان الرسول ( صلی الله علیه و آله) یتعرف بدوره علی احوال الناس عن قرب، دون وسائط قد تشوه الحقائق، او تنقلها منقوصه.

وکان المنافقون یضیقون ذرعا بمعرفه الرسول ( صلی الله علیه و آله) الشدیده باحوال الناس، ومعرفه صغائر الامور وکبائرها، حتی اتهموه ولقبوه – «الاذن » ، لکثره اهتمامه بتتبع الاخبار، یقول تعالی: «ومنهم الذین یؤذون النبی ویقولون اذن » ، ثم یدافع سبحانه وتعالی عن نبیه «قل اذن خیر لکم، یؤمن بالله، ویؤمن للمؤمنین، ورحمه للذین آمنوا منکم، والذین یؤذون رسول الله لهم عذاب الیم » ^(۱۲) .

لذا نجد امیرالمؤمنین یوصی مالک الاشتر بان لا یقع فی خطا الاحتجاب عن الرعیه، فیقول له: «واما بعد، فلا تطولن احتجابک عن رعیتک، فان احتجاب الولاه عن الرعیه شعبه من الضیق، وقله علم بالامور.والاحتجاب منهم یقطع عنهم علم ما احتجبوا دونه، فیصغر عندهم الکبیر، ویعظم الصغیر، ویقبح الحسن: ویحسن القبیح، ویشاب الحق بالباطل.وانما الوالی بشر لا یعرف ما تواری عنه الناس به من الامور، ولیست علی الحق سمات تعرف بها ضروب الصدق من الکذب » ^(۱۳) .

۳.طلب المشوره

من الامور الملفته فی الاسلام اهمیه طلب المشوره، فی الامور الخاصه، فضلا عن العامه، فقد ورد فی الحدیث «من شاور الناس شارکهم فی عقولهم » .وحینما مدح القرآن المؤمنین، نجده یذکر صفه الشوری باعتبار انهم یتصفون بها، فیقول تعالی: «وامرهم شوری بینهم » ^(۱۴) .ومن واجبات الحاکم الاسلامی ان یستشیر رعیته، فقراراته لا تخصه وحده فقط، وانما ینعکس تاثیرها علی عامه الناس، فلابد ان یستانس بآرائهم.وان کان الرسول ( صلی الله علیه و آله) مامورا من قبل الله سبحانه باستشاره المسلمین، فالحاکم الاسلامی اولی بذلک.

ووجوب الاستشاره لا تعنی وجوب العمل بها بالضروره، لان الحاکم قد یری ما لا یراه العامه.وانما یعنی هذا الوجوب ان للعامه دور فی صنع القرار، وفی بلوره الصوره واتضاحها لدی الحاکم، وعندئذ – وبعد المشوره – اذا عزم علی امر فلیتوکل علی الله، وان لم یوافق رای بعضهم.

یقول تعالی: «وشاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله » ^(۱۵) .

ومع ذلک فالحاکم مامور بمراعاه رای الاکثریه مهما امکن، وان ادی ذلک الی تذمر الاقلیه.یقول علی ( علیه السلام) فی عهده للاشتر: «ولیکن احب الامور الیک اوسطها فی الحق، واعمها فی العدل، واجمعها لرضی الرعیه، فان سخط العامه یجحف برضی الخاصه، وان سخط الخاصه یغتفر مع رضی العامه » ^(۱۶) .

۴.الزهد فی المعیشه

زهد الحاکم فی المعیشه، وبساطته فی الماکل والمشرب والملبس والمسکن، لیس امرا محببا فی الاسلام فقط، بل یمکن اعتباره واجبا شرعیا یتعین علی الحاکم الالتزام به.فلا یمکن فی النظریه الاسلامیه ان یعیش الحاکم حیاه مرفهه مترفه تسمو علی حیاه عامه الرعیه، لان الفقیر حینما یقارن حیاه الحاکم المترفه بحیاته، سوف یشتد احساسه بالفقر، بخلاف ما لو رآه یعیش حیاه بسیطه، بمستوی یقترب من بساطه عیشه هو، ففی هذه الحاله سوف تزداد مقاومه وصبر هذا الفقیر علی فقره وجشوبه عیشه.

یقول علی ( علیه السلام) : «ان الله تعالی فرض علی ائمه العدل ان یقدروا انفسهم بضعفه الناس، کیلا یتبیغ بالفقیر فقره » ^(۱۷) .

۵.حفظ الامن

والمقصود بحفظ الامن الاستعداد الدائم والجهوزیه المستمره لقتال العدو الخارجی والداخلی.

یقول علی ( علیه السلام) : «لابد للناس من امیر برا کان او فاجرا، یعمل فی امرته المؤمن، ویستمتع فیها الکافر، ویبلغ الله فیها الاجل، ویجمع به الفی ء، ویقاتل به العدو، وتامن السبل » ^(۱۸) .

ویقول ایضا: «اللهم انک تعلم انه لم یکن الذی کان منا منافسه فی سلطان، ولا التماس شی ء من فضول الحطام، ولکن لنرد المعالم من دینک، ونظهر الاصلاح فی بلادک، فیامن المظلومون من عبادک، وتقام المعطله من حدودک » ^(۱۹) .

۶.التربیه والتعلیم

ان علی الحاکم ان یرسم خطه تربویه، یقوم هو بتنفیذ جزء منها خلال النصیحه والارشاد والموعظه، وباقی اجزائها تنفذها الاجهزه المختلفه التابعه له.

وهناک فرق واضح بین التربیه والتعلیم، فالتربیه تعنی توفیر الاجواء المناسبه لنمو الملکات الروحیه والعقلیه التی تزید من انسانیه الانسان، والتعلیم یعنی محو الامیه والجهل، وبناء المؤسسات المعنیه بتثقیف الرعیه.ومن واجب الحاکم علی رعیته ا لا یبخل علیهم بالنصائح التربویه، التی تربط الانسان بالله، وتذکره بانه مجرد عابر سبیل فی هذه الحیاه.کما ان من واجب الحاکم العمل علی محو حاله الجهل والتخلف.

یقول علی ( علیه السلام) : «انه لیس علی الامام الا ما حمل من امر ربه: الابلاغ فی الموعظه، والاجتهاد فی النصیحه » ^(۲۰) .

ویقول ایضا: «ایها الناس، ان لی علیکم حقا، ولکم علی حق: فاما حقکم علی فالنصحیه لکم، وتوفیر فیئکم علیکم، وتعلیمکم کیلا تجهلوا، وتادیبکم کیما تعلموا» ^(۲۱) .

۷.اقامه الفرائض

وهذا البند لا ینفصل عن خطه الحاکم التربویه، فمن واجبات الحاکم الاهتمام بالفرائض، واقامتها، من قبیل صلاه الجماعه یومیا، وصلاه الجمعه اسبوعیا، وصلاه العیدین فی موسمها…الخ.واهمیه اقامه الفرائض واضحه، فهی الوسیله المثلی والفرصه الثمینه التی تمکن الحاکم من الاتصال بالناس; فیسمع شکاواهم، ویتعرف علی مشاکلهم، ویستفید من هذه المنابر فی ممارسه الوعظ والارشاد والنصیحه.وان اقیمت الفرائض کما ینبغی لها ان تقام، فان معالم الدین ستصبح بالضروره واضحه، وآثار العملیه الاصلاحیه ظاهره.

یقول تعالی: «الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلاه وآتوا الزکاه وامروا بالمعروف ونهوا عن المنکر ولله عاقبه الامور» ^(۲۲) .

یقول امیرالمؤمنین فی هذا الشان: «اللهم انک تعلم انه لم یکن الذی کان منا منافسه فی سلطان، ولا التماس شی ء من فضول الحطام، ولکن لنرد المعالم من دینک، ونظهر الاصلاح فی بلادک » ^(۲۳) .

۸.العمل علی احیاء السنه واماته البدعه

وهذا الواجب لا یمکن القیام به الا من خلال نشر ثقافه الامر بالمعروف والنهی عن المنکر، ونشر العادات والتقالید، التی تنسجم مع القیم الاسلامیه، وترسخها فی المجتمع، علی اساس ان احیاء السنه واماته البدعه احد اهم حقوق الرعیه – فی المجتمع الاسلامی – تجاه حاکمه.

یقول تعالی: «الذین ان مکناهم فی الارض اقاموا الصلاه وآتوا الزکاه وامروا بالمعروف ونهوا عن المنکر ولله عاقبه الامور» ^(۲۴) .

ویقول علی ( علیه السلام) : «انه لیس علی الامام الا ما حمل من امر ربه: الابلاغ فی الموعظه، والاجتهاد فی النصیحه، والاحیاء للسنه » ^(۲۵) .

واذا جاء الحاکم فرای ان الرعیه قائمه علی سنه حسنه، فمن واجبه القیام بالترتیبات اللازمه للمحافظه علی تلک السنه، وعدم تغییرها.والا فسیتحمل هو وزرترکها، بوصفه ممیتا لسنه حسنه.

یقول علی ( علیه السلام) فی عهده للاشتر: «ولا تنقضن سنه صالحه عمل بها صدور هذه الامه، واجتمعت بها الالفه، وصلحت علیها الرعیه، ولا تحدثن سنه تضر بشی ء من ماضی تلک السنن، فیکون الاجر لمن سنها، والوزر علیک بما نقضت منها» ^(۲۶) .

۹.منع الظلم واحقاق حقوق الضعفاء واعمال الشده مع الظالمین والمنافقین، القضاء بالعدل واقامه حدود الله

من ضروریات الاسلام حرمه اعانه الظالم، ووجوب نصره المظلوم ما امکن، وتشتد الحرمه، ویعظم الوجوب علی الحاکم العالم; فمن المعلوم ان الحاکم اذا اعان الطغاه والظالمین والاقویاء، وخذل المستضعفین والمظلومین، لن یستقر حجر علی حجر، فتضیع المعاییر والمقاییس، وتختلط الامور علی العوام، ولن یعنی هذا فی النهایه الا اماته الدین.

یقول تعالی: «واذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل » ^(۲۷) .

ویقول تعالی: «جاهد الکفار والمنافقین واغلظ علیهم » ^(۲۸) .

ویقول تعالی: «ولا ترکنوا الی الذین ظلموا فتمسکم النار» ^(۲۹) .

وفی الخطبه الشقشقیه یقول الامام علی ( علیه السلام) : «وما اخذ الله علی العلماء ا لا یقاروا علی کظه ظالم ولا سغب مظلوم » ^(۳۰) .

ویقول: «لابد للناس من امیر برا کان او فاجرا، یعمل فی امرته المؤمن، ویستمتع فیها الکافر، ویبلغ الله فیها الاجل، ویجمع به الفی ء، ویقاتل به العدو، وتامن السبل، ویؤخذ به للضعیف من القوی، حتی یستریح بر، ویستراح من فاجر» ^(۳۱) .

ویقول: «انه لیس علی الامام الا ما حمل من امر ربه: الابلاغ فی الموعظه، والاجتهاد فی النصیحه، والاحیاء للسنه، واقامه الحدود علی مستحقیها» ^(۳۲) .

ویقول: «…ولکن لنرد المعالم من دینک، ونظهر الاصلاح فی بلادک، فیامن المظلومون من عبادک، وتقام المعطله من حدودک » ^(۳۳) .

ویقول: «الا وان لکم عندی ا لا احتجز دونکم سرا الا فی حرب، ولا اطوی دونکم امرا الا فی حکم، ولا اؤخر لکم حقا عن محله، ولا اقف به دون مقطعه، وان تکونوا عندی فی الحق سواء.فاذا فعلت ذلک وجبت لله علیکم النعمه، ولی علیکم الطاعه » ^(۳۴) .

۱۰.الحفاظ علی الاموال العامه (بیت المال)

الحفاظ علی اموال الناس، وحرمه اکلها بالباطل من الواجبات الاسلامیه الخطیره.ویتاکد هذا الوجوب علی الحاکم، فمن ناحیه، لا یجیز له الشارع ادخارها لمصلحه، مع مسیس حاجه الافراد الیها، ومن ناحیه اخری، لا یجیز له التصرف بها الا فی مواردها ومصارفها المقرره لها.

یقول تعالی: «لا تاکلوا اموالکم بینکم بالباطل » ^(۳۵) .

یقول تعالی: «ان الذین یاکلون اموال الیتامی ظلما انما یاکلون فی بطونهم نارا وسیصلون سعیرا» ^(۳۶) .

ویقول تعالی: «والذین یکنزون الذهب والفضه ولا ینفقونها فی سبیل الله فبشرهم بعذاب الیم » ^(۳۷) .

ویقول تعالی: «ارایت الذی یکذب بالدین، فذلک الذی یدع الیتیم، ولا یحض علی طعام المسکین، فویل للمصلین، الذین هم عن صلاتهم ساهون، الذین هم یراؤون ویمنعون الماعون » ^(۳۸) .

۱۱.جبایه الفی ء والصدقات وتوزیعها علی مستحقیها

یقول الامام علی: «ایها الناس، ان لی علیکم حقا ولکم علی حق: فاما حقکم علی فالنصیحه لکم، وتوفیر فیئکم علیکم » ^(۳۹) .

ویقول ایضا: «انه لیس علی الامام الا ما حمل من امر ربه: الابلاغ فی الموعظه، والاجتهاد فی النصیحه، والاحیاء للسنه، واقامه الحدود علی مستحقیها، واصدار السهمان علی اهلها» ^(۴۰) .

۱۲.التمییز بین الاخیار والاشرار

یقول تعالی: «محمد رسول الله والذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم » ^(۴۱) .

ویقول تعالی: «افمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا لا یستوون » ^(۴۲) .

وفی عهده لمالک الاشتر یقول: «ولا یکونن المحسن والمسی ء عندک بمنزله سواء، فان فی ذلک تزهیدا لاهل الاحسان فی الاحسان، وتدریبا لاهل الاساءه علی الاساءه » ^(۴۳) .

۱۳.اعمال الرفق فی غیر ترک الحق، فیکون للرعیه کالوالد الرحیم

یقول الله سبحانه وتعالی: «لقد جاءکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتم، حریص علیکم بالمؤمنین رؤوف رحیم » ^(۴۴) .

ویقول تعالی: «ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک، فاعف عنهم واستغفر لهم » ^(۴۵) .

وامیرالمؤمنین فی عهده لمالک الاشتر یقول: «…واشعر قلبک الرحمه للرعیه، والمحبه لهم، واللطف بهم، ولا تکونن علیهم سبعا ضاریا تغتنم اکلهم..» . ^(۴۶)

واجبات المحکوم:

۱.الوفاء بالبیعه

والوفاء بالبیعه یعنی اطاعه الحاکم، واجابه دعوته، وعدم تضعیفه بقول او عمل، وعدم البغی علیه.فطالما ان الحاکم شرعی، جامع للشرائط، ملتزم بواجباته، فعلی المحکوم ا لا یخذله، ولا یترکه وحیدا فی الازمات.فقوه الحاکم وقدرته علی القیام بالامر، منوط بالتفاف الناس حوله، ودعمهم له.والا فسیکون مصداقا لکلمه امیرالمؤمنین: «لا رای لمن لا یطاع » ^(۴۷) .

اذا رجعنا الی عصر رسول الله ( صلی الله علیه و آله)، وعلی وجه التحدید فی غزوه احد، نجد ان القرآن الکریم یرسم لنا صوره دقیقه لما حدث فی ذلک الیوم، نتیجه عدم التزام المسلمین باوامر القائد.فالرسول ( صلی الله علیه و آله) بوصفه حاکما شرعیا وقائدا عسکریا، یامر بامر ما، ویعصی المسلمون هذا الامر، فتکون النتیجه ان یهزم المسلمون ویولون الادبار.یقول تعالی فی وصف الموقف: «حتی اذا فشلتم، وتنازعتم فی الامر، وعصیتم، من بعدما اراکم ما تحبون، منکم من یرید الدنیا، ومنکم من یرید الآخره .(..حتی یقول تعالی) اذ تصعدون ولا تلوون علی احد والرسول یدعوکم فی اخراکم فاثابکم غما بغم » ^(۴۸) .ولم یبق مع الرسول ( صلی الله علیه و آله) فی تلک اللحظه العصیبه – بعدما اشیع بین المسلمین انه قتل – الا عدد لا یتجاوز اصابع الید الواحده، علی راسهم علی بن ابی طالب ( علیه السلام.)

بعد انتهاء المعرکه، یشعر المسلمون بجرح عمیق، واحباط کبیر، والم نفسی شدید، نتیجه للهزیمه.لکن الرسول ( صلی الله علیه و آله) یامر مره اخری بتعقب فلول الکافرین، فلا یستجیب لتلک الدعوه الا عدد متواضع للغایه، علی راسهم ثانیه علی بن ابی طالب ( علیه السلام) ! فیمدحهم تعالی بقوله: «الذین استجابوا لله والرسول من بعد ما اصابهم القرح، للذین احسنوا منهم واتقوا اجر عظیم » ^(۴۹) .

لکن قد تبقی غزوه احد امرا استثنائیا، والا فالاصل هو استجابه عموم المسلمین لاوامر الرسول ( صلی الله علیه و آله)، والتفافهم حوله.ولولا وجود هذا الجانب التضحوی والفدائی، والطاعه الصادقه للقائد، لما قامت للدین قائمه، یقول علی ( علیه السلام) لاصحابه: «لقد کنا مع رسول الله ( صلی الله علیه و آله) نقتل آبائنا وابنائنا واخواننا واعمامنا، ما یزیدنا ذلک الا ایمانا وتسلیما…ولقد کان الرجل منا ولآخر من عدونا، ومره لعدونا منا…ولعمری لو کنا ناتی ما اتیتم (من عدم الطاعه للقائد والاستجابه لدعوته) ما قام الدین عمود، ولا اخضر للایمان عود» ^(۵۰) .

ویقول تعالی: «اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم » ^(۵۱) .

ویقول الامام علی ( علیه السلام) : «الا وان لکم عندی ا لا احتجز دونکم سرا الا فی حرب…فاذا فعلت ذلک وجبت لله علیکم النعمه، ولی علیکم الطاعه، وا لا تنکصوا عن دعوه، ولا تفرطوا فی صلاح، وان تخوضوا الغمرات الی الحق، فان انتم لم تستقیموا لی علی ذلک، لم یکن احد اهون علی ممن اعوج منکم، ثم اعظم له العقوبه، ولا یجد عندی فیها رخصه، فخذوا هذا من امرائکم، واعطوا من انفسکم ما یصلح الله به امرکم، والسلام » ^(۵۲) .

ویقول: «ایها الناس، ان لی علیکم حقا، ولکم علی حق…واما حقی علیکم فالوفاء بالبیعه، والنصیحه فی المشهد والمغیب، والاجابه حین ادعوکم، والطاعه حین آمرکم » ^(۵۳) .

۲.النصیحه

من حق الحاکم علی المحکوم ا لا یتردد الاخیر فی اسداء النصیحه، والتذکیر، والتواصی بالحق، والتواصی بالصبر.فالحاکم مهما بلغ بعلمه وتقواه، یبقی فی النهایه بحاجه الی ملاحظات الناقدین، ونصیحه الناصحین.واذاما تقاعس المحکومون عن القیام بدور الناصح، فلن یسوغ لهم حینئذ اتهام الحاکم بالتفرد بالرای، الا اذا کان الحاکم نفسه یرفض القیام بهذا الدور، تصریحا او تلویحا.وعلی الحاکم نفسه ان یذکر الرعیه بانه علی استعداد دائم لقبول نصیحه الناصحین، ونقد الناقدین، بصدر رحب، ودون ای تبرم او ضیق.لیشجع بذلک حاله النقد البناء، حتی یظل المجتمع حیا، یشترک الجمیع فی صنع قراراته، ویشترک الجمیع فی رسم مسیرته.

یقول تعالی: «والمؤمنون والمؤمنات بعضهم اولیاء بعض، یامرون بالمعروف وینهون عن المنکر» ^(۵۴) .

ویقول علی ( علیه السلام) : «ایها الناس، ان لی علیکم حقا، ولکم علی حق…واما حقی علیکم فالوفاء بالبیعه، والنصیحه فی المشهد والمغیب، والاجابه حین ادعوکم، والطاعه حین آمرکم » ^(۵۵) .

بل ان علیا یامر الاشتر لما عهد الیه ولایه مصر ان یقرب الیه اکثر الرعیه صراحه ووضوحا، وان کان صدقه مؤلما له، یقول: «ثم لیکن آثرهم عندک، اقولهم بمر الحق لک » ^(۵۶) .

ویقول: «فعلیکم بالتناصح فی ذلک، وحسن التعاون علیه، فلیس احد – وان اشتد علی رضا الله حرصه، وطال فی العمل اجتهاده – ببالغ حقیقه ما الله سبحانه اهله من الطاعه له.ولکن من واجب حقوق الله علی عباده النصیحه بمبلغ جهدهم، والتعاون علی اقامه الحق بینهم.ولیس امرؤ – وان عظمت فی الحق منزلته، وتقدمت فی الدین فضیلته – بفوق ان یعان علی ما حمله الله من حقه.ولا امرؤ – وان صغرته النفوس، واقتحمته العیون – بدون ان یعین علی ذلک او یعان علیه » ^(۵۷) .

القسم الثانی: الواقع السیاسی فی عصر خلافه علی ( علیه السلام)

بعد ان انتهینا من رصد اهم البنود، التی تحدد واجبات الحاکم، وواجبات المحکوم، نرید الآن تتبع الحاله السیاسیه قبیل استلام الامام علی ( علیه السلام) الخلافه، وحتی استشهاده، لنری هل التزم علی ( علیه السلام) – بعد ان اصبح مبسوط الید – باداء حق المسلمین؟ کما نرید دراسه مدی التزام المسلمین باداء واجبهم تجاهه، هل التزم المسلمون باداء حق علی؟ اذن کان القسم الاول دراسه فی النظریه، وهذا القسم دراسه فی التطبیق.

علی ( علیه السلام) والخلافه بعد الرسول ( صلی الله علیه و آله)

یمکننا القول بجراه ان اول اختلاف بین المسلمین، جری بعد وفاه رسول الله ( صلی الله علیه و آله)، کان یتعلق فی مساله خلافته، ( صلی الله علیه و آله.) حیث انقسم المسلمون بین اکثریه استجابت لنتائج مفاوضات السقیفه وبایعت ابا بکر، واقلیه تحفظت عن البیعه، والتفت حول علی ( علیه السلام.) وتفاقم الاختلاف لحظه اختیار عثمان کخلیفه ثالث.

ونحن فی هذا البحث، لن نتوسع فی الحدیث عن تلک الحقبه، مع ان علیا یعبر عنها – فی خطبته الشقشقیه – بقوله: «اری تراثی نهبا» ، ویؤکد علی ان حقه استلب – ابتداء – بعد رسول الله، ( صلی الله علیه و آله.) فالخلیفه الاول – کما یؤکد علی ( علیه السلام) – تقمص الخلافه منه، وهو یعلم ان محله منها محل القطب من الرحی.ویبدی علی ( علیه السلام) – فی خطبته الشقشقیه – عجبه من الخلیفه الاول، فرغم انه کان ینادی «اقیلونی فلست بخیرکم » ، لکن عندما دنا اجله، عقد الخلافه لآخر بعده.ویفسر هذا الموقف بانه نتیجه تحالف قدیم بین الخلیفه الاول والثانی، طالما تشطرا ضرعیها

ثم یعجب من الخلیفه الثانی، حینما قرر ان تکون الخلافه بعده شوری، وسبب عجبه ان احقیته بالخلافه لم یکن فیها ادنی شک مع الاول، فکیف تصح مقارنته بالخلیفه الثالث، حتی یقال ان للشوری الکلمه الفصل؟

وماذا کانت نتیجه الشوری؟ لقد انساق احد اعضاء الشوری المزعومه الی حقد قدیم یکنه الیه، ومال عضو آخر الی عثمان لانه صهره، وکانت النتیجه ان تسلم الخلیفه الثالث الخلافه، وبدات الکوارث تحل علی المسلمین، حیث قام هو وابناء عمومته بنهب اموال المسلمین نهبا.

ویؤکد علی علی ان موقفه طوال هذه الحقبه کان بین امرین: اما ان یدخل معرکه غیر متکافئه مع خصومه، فتکون الخساره علی الاسلام نفسه، او ان یصبر علی هذه الفتنه الحالکه السواد، التی یهرم فیها الکبیر، ویشیب فیها الصغیر.فقرر ان یلتزم بالخیار الثانی رغم مرارته، فصبر وفی العین قذی، وفی الحلق شجی.لقد کان موقفه صعبا جدا، وفی غایه الدقه، لقد کان بمثابه ذلک الراکب للناقه التی لم تروض بعد، ان زاد من شد الحبل، قطع موضع ربط الحبل (دمار التجربه الاسلامیه)، وان ارخاه، وترک الناقه تدور حیث تشاء، اقتحمت الناقه اماکن یتعین ان لا تقتحمها (انحراف التجربه عن جادتهما) ^(۵۸) .

لقد کان قرار علی ( علیه السلام) النهائی – فیما یتعلق بالتداول غیرالمشروع للسلطه – یتلخص فیما قاله عندما عزم القوم علی بیعه عثمان: «لقد علمتم انی احق الناس بها من غیری، ووالله لاسلمن ما سلمت امور المسلمین، ولم یکن فیها جور الا علی خاصه، التماسا لاجر ذلک وفضله، وزهدا فیما تنافستموه من زخرفه وزبرجه » ^(۵۹) .

وعندما مضی جیل او اکثر علی هذه الحوادث، ودخل کثیرون فی الاسلام، وولد جیل لم یکن یعرف حقیقه ما جری، کان هذا الجیل یسال علیا عن ذلک علی الدوام، وکان علی یجیب اجابات مقتضبه، یبین فیها من ناحیه حقیقه الموقف، لکنه لا یسترسل، حتی لا یعیش الجیل الجدید فی الماضی، وینسی المستجدات الخطیره، المتمثله بالناکثین والقاسطین والمارقین، فحینما ساله بعض اصحابه: کیف دفعکم قومکم عن هذا المقام وانتم احق به؟ اجابه باختصار شدید: «…انها کانت اثره، شحت علیها نفوس قوم، وسخت علیها نفوس آخرین، والحکم لله، والمعود الیه یوم القیامه..وهلم الخطب فی ابن ابی سفیان، فلقد اضحکنی الدهر بعد ابکائه.. .الخ » ^(۶۰) .

وحینما ساله اهل مصر عما جری بعد رسول الله ( صلی الله علیه و آله)، بعث علی ( علیه السلام) مع الاشتر یقول: «فلما مضی (الرسول) علیه السلام، تنازع المسلمون الامر من بعده، فوالله ما کان یلقی فی روعی، ولا یخطر ببالی، ان العرب تزعج هذا الامر من بعده – صلی الله علیه و آله – عن اهل بیته، ولا انهم منحوه عنی من بعده.فما راعنی الا انثیال الناس علی فلان یبایعونه، امسکت یدی حتی رایت راجعه الناس قد رجعت عن الاسلام، یدعون الی محق دین محمد – صلی الله علیه و آله وسلم – فخشیت ان لم انصر الاسلام واهله، ان اری فیه ثلما او هدما، تکون المصیبه به علی، اعظم من فوت ولایتکم، التی انما هی متاع ایام قلائل، یزول منها ما کان، کما یزول السراب، او کما یتقشع السحاب، فنهضت فی تلک الاحداث، حتی زاح الباطل وزهق، واطمان الدین وتنهنه .(. .ثم ینتقل مباشره الی احداث زمنه، فیبین تکلیف هذا الجیل، ویقول) ولکنی آسی ان یلی امر هذه الامه سفهاؤها وفجارها، فیتخذون مال الله دولا، وعباده خولا…الا ترون ان اطرافکم قد انتقصت…انفروا – رحمکم الله – الی قتال عدوکم..» . ^(۶۱) .

وعندما کان یخطب ذات مره، وتعرض الی موضوع حقه فی الخلافه، والتداول غیر المشروع للسلطه بعد الرسول (ص)، فقام الیه رجل من اهل السواد، وقطع علیه الکلام، وناوله کتابا، فاقبل علی ( علیه السلام) ینظر فیه، فما فرغ من قراءته، طلب منه ابن عباس مواصله الحدیث، فقال له: یا امیرالمؤمنین، لو اطردت خطبتک من حیث افضیت، فاجابه علی: «هیهات یا ابن عباس، تلک شقشقه هدرت ثم قرت » .حتی ان ابن عباس کان یقول بعد ذلک: والله ما اسفت علی کلام قط، کاسفی علی هذا الکلام، الا یکون امیرالمؤمنین علیه السلام بلغ منه حیث اراد. ^(۶۲)

نکتفی بهذه الاشاره الی مرحله، ما بعد وفاه الرسول ( صلی الله علیه و آله) وحتی خلافه عثمان، ونبدا من نقطه تفاقم الاحداث فی عهد عثمان، بعد ان اثار اهل الکوفه واهل مصر، وساد تذمر کبیر فی مدینه الرسول ( صلی الله علیه و آله)، وسئم الناس عهد عثمان لطوله، وسئموا تجاوزاته، ومحاباته لابناء عمومته.

علی ( علیه السلام) وموقفه من فتنه مقتل عثمان

یتحدث المؤرخ ابن قتیبه الدینوری – فی کتابه الامامه والسیاسه – عن وثیقه کتبها بعض صحابه رسول الله ( صلی الله علیه و آله)، یرصدون فیها التجاوزات، التی تورط فیها عثمان خلال حکمه، ولعلها اول وثیقه اعتراضیه مکتوبه فی الاسلام.یقول ابن قتیبه:

«اجتمع ناس من اصحاب النبی – علیه الصلاه والسلام – فکتبوا کتابا، ذکروا فیه ما خالف فیه عثمان سنه رسول الله وسنه صاحبیه، وما کان من تطاوله فی البنیان، حتی عدوا سبع دور، بناها بالمدینه، دارا لنائله، ودارا لعائشه، وغیرهما من اهله وبناته، وبنیان مروان القصور بذی (موضع بالمدینه)، وعماره الاموال بها من الخمس الواجب لله ولرسوله، وما کان من افشائه العمل والولایات فی اهله وبنی عمه من بنی امیه، احداث وغلمه لا صحبه لهم من الرسول ولا تجربه لهم بالامور، وما کان من الولید بن عقبه بالکوفه اذ صلی بهم الصبح – وهو امیر علیها سکران – اربع رکعات، ثم قال لهم: ان شئتم ازیدکم صلاه، زدتکم، وتعطیله اقامه الحد علیه، وتاخیره ذلک عنه، وترکه المهاجرین والانصار لا یستعملهم علی شی ء، ولا یستشیرهم، واستغنی برایه عن رایهم، وما کان من الحمی حول المدینه، وما کان من ادراره القطائع والارزاق والاعطیات، علی اقوام بالمدینه لیست لهم صحبه من النبی علیه الصلاه والسلام، ثم لا یغزون ولا یذبون، وما کان من مجاوزته الخیزران الی السوط، وانه اول من ضرب بالسیاط ظهور الناس، وانما کان ضرب الخلیفتین قبله بالدره والخیزران » ! ^(۶۳) !

ویمکن ان نلخص تلک التجاوزات بانها تتمثل بالتلاعب بالمال العام، انتشار الشللیه والمحسوبیات، التمییز القبیلی، تعیین الفساق والمستهترین بمصالح الامه، التفرد بالرای، القسوه فی التعامل مع الرعیه، انتشار البدع، حیاه مرفهه للحاکم واقربائه، تعطیل اقامه الحد…الخ.

هذه التجاوزات – کما تری – تتجاهل واجبات الحاکم: من زهد فی المعیشه، وطلب المشوره، واقامه الفرائض، واماته البدع، والحفاظ علی بیت مال المسلمین، واقامه الحدود، والرافه مع الرعیه…وغیرها من العناوین التی افترضنا انها واجبات الحاکم فی الاسلام.

حاول بعض الصحابه القیام بمساع اصلاحیه صادقه، قبل فوات الاوان، لکنها لم تجد نفعا، فتلک الوثیقه التی کتب فیها الصحابه تجاوزات عثمان، قدمها عمار بن یاسر الیه، فکانت النتیجه ان امر الاخیر بضربه، فضرب عمار، وشارکهم عثمان بالضرب – علی ما ینقل ابن قتیبه – الی ان فتقوا بطنه، فغشی علیه، وجروه حتی طرحوه علی باب الدار. ^(۶۴)

وقام ابو ذر بالانکار، حتی اضطر عثمان لنفیه للشام، فاشتکی معاویه منه، فاعاده عثمان الی المدینه.وعندما یئس من اسکاته، نفاه الی الربذه، فقام علی بتودیع ابی ذر، قائلا له:

«یا ابا ذر، انک غضبت لله، فارج من غضبت له، ان القوم خافوک علی دنیاهم، وخفتهم علی دینک، فاترک فی ایدیهم ما خافوک علیه، واهرب منهم بما خفتهم علیه، فما احوجهم الی ما منعتهم، وما اغناک عما منعوک! وستعلم من الرابح غدا..» . ^(۶۵) .

کانت التجاوزات تتراکم بالتدریج، وکان الحنق الشعبی یزاد بازدیاد تلک التجاوزات، وانقسم المجتمع الاسلامی الی طبقتین، اقلیه غنیه مرفهه، لا تخوض غمار الحروب والفتوحات، وانما تکتفی بجنی الثمار، واکثریه فقیره معدمه، جدیده العهد بالاسلام، تخوض المعارک، وتری بام عینیها ان غیرها یجنی ثمار تضحیاتها.

کان وضع علی ( علیه السلام) دقیقا للغایه، فمن ناحیه کان قد اقسم قائلا: والله لاسلمن ما سلمت امور المسلمین، ولم یکن فیها جور الا علی خاصه » ، وها هی امور المسلمین لم تعد سالمه، وها هو الجور لم یعد واقعا علیه خاصه، فعلیه اذن واجب الامر بالمعروف والنهی عن المنکر، والوقوف امام هذا الانحراف الکبیر الذی بات یهدد وجود الامه باسرها.

لکن موقفه حرج من ناحیه ثانیه، لسببین، اولهما انه کان یری نفسه احق بالخلافه، وای تحرک احتجاجی سیعطی ذریعه للملتفین حول عثمان، فی اتهامه بالسعی نحو عرقله المسیره، ووضع العصا فی العجله، فالقرار لم یعد بید عثمان، وانما بید الملتفین حوله من ابناء عمومته.السبب الثانی – وهو الاهم – ان الحرکه الشعبیه الاحتجاجیه، وان کان قد وقع الظلم علیها، لکنها حرکه غیر ناضحه، جدیده العهد بالاسلام، هائجه، یصعب التحکم بمسارها، اختلط علیها الحق والباطل، واختلطت علیها المعاییر.وهذه النقطه سنتوقف عندها بعد قلیل.

کانت الانظار تتجه نحو علی ( علیه السلام)، یریدون معرفه کیفیه معالجته، لمعضله غیر مسبوقه، المت بالاسلام والمسلمین.فماذا صنع علی ( علیه السلام) ؟

لقد حاول علی ان یمسک العصا من الوسط ما امکنه، فلعب دور الوسیط اکثر من مره، بین جماهیر هائجه، فلت زمامها، ولم تعد تستمع الا لمن یرید ان یزید تهییجها، او علی الاقل لمن یرید ان یتفهم معاناتها، وحاکم لم یعد قراره بیده، بسبب الشیخوخه وتسلط المحیطین به، وبالخصوص مروان.

لما اجتمع الناس الیه، وشکوا ما نقموه علی عثمان، قام علی ( علیه السلام) ودخل علی عثمان، وقال له: «ان الناس ورائی، وقد استسفرونی بینک وبینهم (جعلونی سفیرا)، ووالله ما ادری ما اقول لک! ما اعرف شیئا تجهله، ولا ادلک علی امر لا تعرفه.انک لتعلم ما نعلم، ما سبقناک الی شی ء فنخبرک عنه، ولا خلونا بشی ء فنبلغکه، وقد رایت کما راینا، وسمعت کماسمعنا، وصحبت رسول الله – صلی الله علیه و آله – کما صحبنا، وما ابن ابی قحافه ولا ابن الخطاب باولی بعمل الحق منک، وانت اقرب الی رسول الله – صلی الله علیه و آله وسلم – وشیجه رحم منهما، وقد نلت من صهره ما لم ینالا.فالله الله فی نفسک! فانک والله ما تبصر من عمی، ولا تعلم من جهل…وان شر الناس عند الله امام جائر، ضل وضل به، فامات سنه ماخوذه، واحیا بدعه متروکه، وانی سمعت رسول الله – صلی الله علیه و آله – یقول: «یؤتی یوم القیامه بالامام الجائر، ولیس معه نصیر ولا عاذر، فیلقی فی نار جهنم، فیدور فیها کما تدور الرحی، ثم یرتبط فی قعرها» وانی انشدک الله، ا لا تکون امام هذه الامه المقتول، فانه کان یقال: یقتل فی هذه الامه امام یفتح علیها القتل والقتال الی یوم القیامه، ویلبس امورها علیها، ویبث الفتن فیها، فلا یبصرون الحق من الباطل، یموجون فیها موجا، ویمرجون فیها مرجا، فلا تکونن لمروان سیقه، یسوقک حیث شاء، بعد جلال السن، وتقضی العمر» .فقال له عثمان: کلم الناس فی ان یؤجلونی، حتی اخرج الیهم من مظالمهم، فقال علیه السلام: ما کان بالمدینه فلا اجل فیه، وما غاب، فاجله وصول امرک الیه. ^(۶۶)

لکن عثمان لم یتخذ ای اجراء، فعلی یؤکد للناس ان الامور فی طریقها الی الحل.بل علی العکس، کان کلما حاول ان یتخذا اجراء من هذا القبیل، اما ان یثنیه عن ذلک المقربین منه – وبالخصوص مروان – او یقومون بخطوات تزید من نقمه الناس، وترسل الیهم اشارات خاطئه، تؤکد لهم ان الامور یائسه بالفعل، ولا امل فی الاصلاح، وان قرارات عثمان لم تعد بیده، وانما بید ابناء عمومته، الذین لاسابقه لهم فی الاسلام.

لما اشتد الطعن علی عثمان، بدا الناس یهتفون باسم علی للخلافه، فاستاذن علی ( علیه السلام) عثمان فی بعض بوادیه یتنحی الیها – حتی لا یتهم باستغلال الظرف لصالحه – فاذن له.واشتد الطعن علی عثمان بعد خروج علی، فارسل عثمان الی علی یساله التوسط مره اخری.وتکررت الوساطات، ومن المعلوم ان الوساطات حینما تتکرر تفقد بریقها، ویفقد الوسیط تاثیره.کان عثمان تاره یطلب من علی التوسط، وتاره اخری یطلب منه الخروج من المدینه وا لا یتدخل، لذا نجده یجیب ابن عباس حینما جاءه برساله من عثمان، وهو محاصر فی بیته، یساله الخروج من المدینه: «یابن عباس، ما یرید عثمان الا ان یجعلنی جملا ناضحا بالغرب، اقبل وادبر! بعث الی ان اخرج، ثم بعث الی اقدم، ثم هو الآن یبعث الی ان اخرج! والله لقد دفعت عنه حتی خشیت ان اکون آثما» .

والعباره الاخیره تهمنا للغایه: «والله لقد دفعت عنه حتی خشیت ان اکون آثما» ، لانها توضح تماما حقیقه المازق.فمن ناحیه هو یدافع عن الخلیفه حتی لا تتورط الجماهیر بهتک منصب الخلافه، وحتی لا ینفتح علی الامه باب الفتن.لکنه من ناحیه ثانیه یخشی من المبالغه فی الدفاع عن الخلیفه، الامر الذی قد یعد دفاعا عن امام جائر.ورکونا الی ظالم، وخذلانا لامه مظلومه.فبدل ان یکون ماجورا فی وساطته، یصبح آثما.

وانصافا لعلی لابد ان نقول: لم یقف احد مدافعا عن عثمان کعلی ( علیه السلام)، حتی اولئک الذین طالبوا بدمه بعد مقتله، حتی طلحه والزبیر وعائشه، بل حتی مروان ومعاویه.لقد کان موقف الفریق الاول یتمثل فی استثاره الجماهیر وتهییجهم، فالاول والثانی والثالث، کل واحد منهم، حرض الجماهیر علی عثمان.والرابع والخامس کان یحرض عثمان علی عدم التنازل للجماهیر، لذا، بعد ان مرت تلک الحوادث المریره عندما سئل علی عن مغزی ما وقع، یقول: «لو امرت به (یعنی لو امرت الجماهیر وحرضهم علی قتله) لکنت قاتلا، او نهیت عنه لکنت ناصرا.غیر ان من نصره لا یستطیع ان یقول: خذله من انا خیر منه، ومن خذله لا یستطیع ان یقول: نصره من هو خیر منی » .ثم بعد ذلک یلخص تلک الفتنه بعباره موجزه بالغه الدقه فیقول: «وانا جامع لکم امره، استاثر فاساء الاثره، وجزعتم فاساتم الجزع، ولله حکم واقع فی المستاثر والجازع » ^(۶۷) .

والتعرض لفتنه مقتل عثمان، بالغ الاهمیه – لبحثنا هذا – لان الصوره لن تتضح اذا عرفنا بالضبط حقیقه موقف علی ( علیه السلام) من تلک الفتنه.فاکثر الفتن اللاحقه، کان سببها ما قام به اولئک من خلط للاوراق.لکن لماذا استطاعوا خلط الاوراق؟ ولماذا استطاعوا ارباک الساحه؟ والسؤال الاهم: هل کان علی ظالما ام مظلوما؟ هل سلب علی حق احد منهم؟ ام ان الآخرین سلبوا حقه؟

حال المسلمین فی تلک اللحظه:

۱.طاقه حراریه لا وعیا:

حینما نطالع تاریخ الصحابه فی صدر الاسلام، سوف تبهرنا انوارهم فی المجال الروحی والفکری والنفسی، فی مجال الجهاد والتضحیه.لقد قدمت هذه الامه من التضحیات – فی سبیل رسالتها – ما لم تقدم مثله ای امه من امم الانبیاء قبل الرسول (ص)، الایثار والتآخی اللذان شاعا بین المهاجرین والانصار، التسابق علی الشهاده، لقد تفاعلوا وانصهروا، فرسموا اروع صور التضحیه والفداء.

الا ان هذه الحالات کانت قائمه علی اساس الطاقه الحراریه التی کانت تمتلکها الامه من لقاء قائدها العظیم، ولم تکن قائمه علی اساس درجه کبیره من الوعی الحقیقی للرساله العقائدیه.نعم، کان الرسول ( صلی الله علیه و آله) یمارس عملیه توعیه الامه – هذه العملیه التی کانت مضغوطه – لکن ما انجز فی هذه العملیه هو اعطاء الامه طاقه حراریه فی الایمان بدرجه کبیره جدا، وکان یفترض ان تستکمل هذه العملیه، بعد وفاته ( صلی الله علیه و آله) مباشره، مع خلافه علی ( علیه السلام) ^(۶۸) .

هذه الامه التی عاشت مع اکمل قائد للبشریه، اکتسبت هذه الطاقه الهائله من اشعاع الرسول (ص)، فصنعت البطولات والتضحیات التی یقل نظیرها فی تاریخ الانسان.هذه النماذج الرفیعه انما هی نتاج هذه الطاقه الحراریه التی جعلت الامه الاسلامیه تعیش ایام الرسول (ص) محنه العقیده والصبر، وتتحمل مسؤولیه هذه العقیده بعد وفاته (ص)، هذه هی طاقه حراریه ولیست وعیا، لذا یجب ان نفرق بین الطاقه الحراریه وبین الوعی.

الوعی: عباره عن الفهم الفعال الایجابی الذی یتاصل، ویستاصل جذور المفاهیم الجاهلیه السابقه استئصالا کاملا.اما الطاقه الحراریه: فهی عباره عن توهج عاطفی حار، بشعور قد یبلغ فی مظاهره نفس ما یبلغه الوعی فی ظواهره، فیتحیر المراقب، حیث یصعب علیه التمییز بین الامه التی تحمل طاقه حراریه، وبین امه تتمتع بذلک الوعی، الا بعد التبصر.

الا ان الفرق بین الامه الواعیه، والامه التی تحمل طاقه حراریه کبیره، فالطاقه الحراریه – بطبیعتها – تتناقص بالتدریج بالابتعاد عن مرکز هذه الطاقه الحراریه.والمرکز الذی کان یمون الامه بهذه الطاقه الحراریه هو شخص الرسول ( صلی الله علیه و آله) القائد، فکان طبیعیا ان تصبح الطاقه من بعده فی تناقص مستمر، هکذا حال الشخص الذی یتزود من الطاقه الحراریه للشمس والنار، ثم یبتعد عنهما، فان هذه الحاله تتناقص عنده باستمرار.وتاریخ الاسلام یثبت ان الامه الاسلامیه کانت فی حاله تناقص مستمر من هذه الطاقه الحراریه التی خلفها الرسول ( صلی الله علیه و آله) فی امته حین وفاته.

وهناک فرق آخر، هو ان الوعی لا تهزه الانفعالات، یصمد امامها، اما الطاقه الحراریه فتهزها الانفعالات.الطاقه الحراریه تبرز علی سطح النفس البشریه، اما الوعی فهو شی ء یثبت فی اعماق هذه النفس.ففی حاله الانفعال، سواء کان الانفعال حزنا والما، او فرحا وانتصارا، فی کلا الحالتین سوف یتفجر ما وراء الستار، ویبرز ما کان کامنا وراء هذه الطاقه الحراریه فی الامه المزوده بهذه الطاقه فقط.اما الامه الواعیه، فوعیها یتقوی علی مر الزمن، فکلما مر بها انفعال جدید، اکدت شخصیتها الواعیه فی مقابل هذا الانفعال، وصبغته بما یتطلبه وعیها من موقف. ^(۶۹) .

والشواهد علی ان الامه الاسلامیه کانت تحمل طاقه حراریه، ولم تکن تحمل وعیا مستنیرا، مجتثا لاصول الجاهلیه فیها…کثیره، لا یسعنا المقام لاستعراضها.الا ان الحوادث التی وقعت للامه بعد وفاه الرسول ( صلی الله علیه و آله)، وابتداء من خلافه عثمان علی وجه الخصوص، تؤکد هذه المقوله.فمع ازدیاد الفاصل الزمنی عن وفاه الرسول ( صلی الله علیه و آله)، بدات الصوره الاسلامیه الناصعه تتغیر، وبدات ملامحها تتبدل، حیث اختلطت المعاییر فی اذهان عامه المسلمین، واختلط الحق بالباطل، واصبح المعروف منکرا والمنکر معروفا.

ویؤکد لنا علی ( علیه السلام)، هذه الحقیقه عندما یقول: «ایها الناس، انا قد اصبحنا فی دهر عنود، وزمن کنود، یعد فیه المحسن مسیئا، ویزداد الظالم فیه عتوا، لا ننتفع بما علمنا: ولا نسال عما جهلنا، ولا نتخوف فارعه حتی تحل بنا» ^(۷۰) .

۲.جیل جدید لم ینضج بعد:

هناک نقطه نقطه اخری لابد ان ناخذها بعین الاعتبار، وهی ان ثمه جیل جدید بدا یبرز علی الساحه فی عهد عثمان الطویل.هذا الجیل کثیر منهم لم یوفق لرؤیه الرسول ( صلی الله علیه و آله) وصحبته – اما لصغر سنه، او لکونه لم یولد بعد، فبات یعد من التابعین، او لدخوله فی الاسلام بعد وفاه الرسول ( صلی الله علیه و آله)، وهؤلاء – بمجموعهم – اصبحوا یمثلون اکثریه الامه.

هذا الجیل لم یعاصر الاسلام فی بدایاته، ولم یتعرف علی الادوار التی لعبها رموز الجیل الطلیعی، ولم یتشرف بالتزود حتی بالطاقه الحراریه من الرسول ( صلی الله علیه و آله.) کل ما عاصره، هو جیل الصحابه، یحکی له قصص ماض مجید، ویفتخر بصحبته للرسول ( صلی الله علیه و آله)، لکن هذا الجیل – جیل الصحابه – کان یفقد بریقه ووهجه بالتدریج، بعدما تحلل من حیاه الزهد، بعد فتح فارس والروم.

کان الجیل الجدید هو وقود الفتوحات الکبیره، والجمهور المحتج علی عثمان هو من هذا الجل الجدید، الذی شارک فی الفتوحات، وقدم التضحیات، لکن کان آخرون من الصحابه وابنائهم «یاخذون العطایا ولا یغزون فی سبیل الله » ^(۷۱) .

انه جمهور مظلوم، مضطهد، مستضعف.لکن من ناحیه اخری، لم یتلق هذا الجیل تربیه اسلامیه سلیمه، ولم یفتح عینیه علی الصور الرائعه التی دشن من خلالها المسلمون عهدهم، ولم یتنفس هواء نقیا، وانما هو جیل تم اهماله لفتره طویله من الزمن – تبلغ ما یقرب من عقدین – وفتح عینیه علی تطبیق معاییر مزدوجه، وعلی مجتمع من الصحابه کل یدعی الفضیله لنفسه، فاستوی لدیه الصحابی المضحی، الذی کانت له سابقه استثنائیه فی الاسلام، بالصحابی الذی لم یسلم الا فی وقت متاخر جدا، وهو ممن شارک فی حروب ضد الاسلام، ولم یدخل فی الدین الا بعد ان قویت شوکته، واصبح امرا واقعا، لا یمکنه تجاهله.

هذه الامه لم تترب علی الائتمام بامام، یشبع حاجاتها الروحیه والفکریه والنفسیه، وانما وجدت امامها خلیفه متحیزا لابناء عمومته، «یخضمون مال الله خضمه الابل نبته الربیع » ^(۷۲) – علی حد تعبیر علی ( علیه السلام) – فکانت النتیجه ان اصبح کل واحد امام نفسه!

یقول علی ( علیه السلام) : «وما لی لا اعجب من خطا هذه الفرق علی اختلاف حججها فی دینها! لا یقتصون اثر نبی، ولا یقتدون بعمل وصی، ولا یؤمنون بغیب، ولا یعفون عن عیب، یعملون فی الشبهات، ویسیرون فی الشهوات، المعروف فیهم ما عرفوا، والمنکر عندهم ما انکروا، مفزعهم فی المعضلات انفسهم، وتعویلهم فی المهمات علی آرائهم، کان کل امرئ منهم امام نفسه، قد اخذ فیما یری بعری ثقات، واسباب محکمات » !

۳.التشتت والاختلاف:

الصوره التی رسمناها للجیل الجدید، قد تنطبق علی اکثر دیار الدوله الاسلامیه، الا ان الشام تختص بامر اضافی.فبسبب ضعف الحکومه المرکزیه فی عصر عثمان، استطاع معاویه فی الشام ان ینشئ مظاهر ملکیه مستقله فی الشام، لا تشبه الوضع السیاسی فی باقی الاقالیم، مما رسخ نوعا من الانفصالیه فی الشام عن باقی اجزاء کیان الدوله الاسلامیه.فالشام لم تعرف حاکما مسلما قبل معاویه بن ابی سفیان، وقبل اخیه یزید، وقد اعطی صلاحیات استثنائیه من قبل الخلیفه الثانی، بدعوی ان هذا یکون مظهر عز وجلال للاسلام فی مقابل دوله القیاصره. ^(۷۳)

الجیل الجدید فی الشام لم یکن غیر متلق لتربیه اسلامیه صحیحه فحسب، وانما تلقی تربیه مشوهه علی ید معاویه.ولم یکن لعلی – ولا غیره من کبار الصحابه – ای رصید او قاعده شعبیه فی ذلک الاقلیم علی الاطلاق، لان هذا الاقلیم عاش الاسلام من منظار آل ابی سفیان، ولم یسمع بعلی. ^(۷۴)

هذا الامر یؤکده معاویه نفسه حینما قال لعمار بالمدینه: «ان بالشام مئه الف فارس، کل یاخذ العطاء، مع مثلهم من ابنائهم وعبدانهم، لا یعرفون علیا ولا قرابته، ولا عمارا ولا سابقته، ولا الزبیر ولا صحابته، ولا طلحه ولا هجرته، ولا یهابون ابن عوف ولا ماله، ولا یتقون سعدا ولا دعوته » ^(۷۵)

علی یستلم الخلافه:

فی المدینه کانت عائشه تحرض الجمهور علی الثوره من جهه، وطلحه والزبیر یحرضانه من جهه اخری، وعبدالرحمن بن عوف یبدی اسفه وندمه، علی ترجیحه عثمان، ومروان ومعاویه وعمرو بن العاص یحرضون عثمان علی العناد والتمسک بمواقفه.

والجمهور الهائج المحتج علی عثمان، القادم من الکوفه ومصر، لم یکن یعرف علیا حق المعرفه.لم یکن ینظر لعلی الا بوصفه ابن عم للرسول ( صلی الله علیه و آله)، واقرب الناس الیه، صحابی جلیل، لم تلوثه الدنیا بزخارفها – کما لوثت کثیر من الصحابه – کانوا ینظرون الیه علی انه بدیلا ملائما لعثمان، متفهما لمشاعرهم، ومتحسسا لآلامهم ومظلومیتهم.لم یکن ینظر الیه علی انه المنصوب من قبل الله ورسوله ( صلی الله علیه و آله)، بل لم ینظر الیه حتی کمرشح منافس للخلیفه الاول، فضلا عن الثانی.لقد کانت مشکلتهم مع عثمان، والزمره الملتفه حوله، ولم یکن همهم الا ازاحه هذا الکابوس الذی جثم علی صدورهم.

بمجرد ان انتهوا من تصفیه عثمان، هجموا علی دار علی یطالبونه قبول البیعه.ویصف علی هذا الموقف بقوله: «فتداکوا علی تداک الابل الهیم یوم ورودها، وقد ارسلها راعیها، وخلعت مثانیها، حتی ظننت انهم قاتلی، او بعضهم قاتل بعض لدی » ^(۷۶) .انه لموقف مخیف حقا: جمهور هائج، یموج غضبا، یتطایر شررا، الی درجه ان علیا ظن ان الشرر قد یطاله شخصیا.ویصف الموقف فی خطبته الشقشقیه: «فما راعنی الا والناس – کعرف الضبع – یناثلون علی من کل جانب، حتی لقد وطئ الحسنان، وشق عطفای، مجتمعین حولی کربیضه الغنم » ^(۷۷) .

ماذا کان موقف علی؟ لقد رفض البیعه، وقال لهم: «دعونی والتمسوا غیری، فانا مستقبلون امرا له وجوه والوان، لا تقوم له القلوب، ولا تثبت علیه العقول.وان الآفاق قد اغامت، والمحجه قد تنکرت، واعلموا انی ان اجبتکم رکبت بکم ما اعلم، ولم اصغ الی قول القائل وعتب العاتب، وان ترکتمونی فانا کاحدکم، ولعلی اسمعکم واطوعکم لمن ولیتموه امرکم، وانا لکم وزیرا، خیر لکم منی امیرا» ^(۷۸) .

لاحظ…انه یؤکد علی ان قبول البیعه – ان تم – فهو مشروط بان یقرر ما یملیه علیه ضمیره، وما یراه صوابا، ولن یتاخر فی اتخاذ القرارات المصیریه عند رای هذا او ذاک، لان الوضع لم یعد یتحمل ای تاخیر، ولن تکن تلک القرارات الا بمثابه انقاذ ما یمکن انقاذه. فان قبلتم الشرط فهو، والا اترکونی، فقد اکون اطوعکم لمن ولیتموه امرکم.

وینقل ابن قتیبه ان علیا رفض بیعه الجماهیر الغاضبه، علی اساس انهم لیسوا من اهل الحل والعقد، قائلا لهم: «لیس ذلک لکم، انما هو لاهل الشوری واهل بدر، فمن رضی به اهل الشوری واهل بدر فهو الخلیفه، فنجتمع وننظر.

فیسمعون بقتله، ولا یسمعون انه بویع لاحد بعده، فیثور کل رجل منهم فی ناحیه، فلا نامن ان یکون فی ذلک الفساد، فارجعوا الی علی، فلا تترکوه حتی یبایع. ^(۷۹)

وبعد اصرار شدید من الجماهیر، وبعد ان اجتمع کبار الصحابه فی المسجد، بایع الناس علیا، «وکان اول من صعد المنبر طلحه، فبایعه، وکانت اصابعه شلاء، فتطیر منها علی، فقال: ما اخلقها ان تنکث، ثم بایعه الزبیر وسعد، واصحاب النبی – صلی الله علیه وسلم – جمیعا» ^(۸۰) .

ما ارید التاکید علیه ان صحه بیعه علی ( علیه السلام) لم تشبها ای شائبه، بل لعلها اکثر البیعات شعبیه، حیث اجمع علیها الصحابه وعامه الناس علی السواء، باستثناء مروان ونفرا من بنی امیه وابن ابی معیط، الذین هربوا من المدینه، اما معاویه وعمرو بن العاص فلم یکونا بالمدینه اصلا.

عند هذه اللحظه نبدا بالتعرف علی علی، باعتباره حاکما شرعیا، منتخبا من الصحابه وعامه الناس.عند هذه اللحظه تبدا الاستحقاقات، وتبدا سلسله من الواجبات والحقوق بین الحاکم والمحکوم.

لکن قبل ان ندرس ما اذا التزم الطرفان بواجباتهما، لابد ان نؤکد علی ان علیا باشر علی الفور اجراء تحقیق فی مقتل عثمان; فقد جاء علی بنفسه الی امراه عثمان، وسالها عما اذا کانت تعرف قتله عثمان، فقالت له: لا ادری، دخل علیه رجال لا اعرفهم، الا ان اری وجوههم، وکان معهم محمد بن ابی بکر، فدعا علی محمدا، فساله عما ذکرت امراه عثمان، فقال محمد: صدقت، والله قد دخلت علیه، فذکر لی ابی، فقمت عنه، وانا تائب الی الله، والله ما قتلته، ولا امسکته، فقالت: صدق. ^(۸۱)

نذکر هذا حتی یتضح ان علیا لم یتوان فی البحث عن قتله عثمان، لکن من الواضح ان من طبیعه حالات الهیجان الشیعی – خصوصا اذا کانت تعبر عن حاله من الانفجار العفوی – ان یقوم البعض بتصرفات لا واعیه، فتجدهم بعد ان یتفرقون، کل یلقی المسؤولیه علی غیره، ولا یعرف الجانی الحقیقی.لا نقول هذا لتبریر تصرف الجماهیر الغاضبه، وانما نصف حاله نفسیه تعیشها الجماهیر الغاضبه عاده، حاله اشبه ما تکون بالغوغاء، الذین یصفهم علی: «هم الذین اذا اجتمعوا غلبوا، واذا تفرقوا لم یعرفوا» ^(۸۲) .

مضافا الی ذلک ان هدیر الجماهیر لم یکن یسمح لعاقل ان یستعجل فی مواجهته، وهم علی ما هم علیه من الانفعال والغضب، فکان لابد ان تهدا الامور قلیلا حتی یتسنی للخلیفه الجدید التعرف علی القتله، وانزال القصاص العادل بهم.اذن فعلی استعجل اجراء التحقیق، لکن لم یستعجل القصاص.وحینما طلب بعض الصحابه علیا بمعاقبه قتله عثمان اجابهم قائلا: «یا اخوتاه، انی لست اجهل ما تعلمون، ولکن کیف لی بقوه والقوم المجلبون علی حد شوکتهم، یملکوننا ولا نملکهم! ها هم هؤلاء قد ثارت معهم عبدانکم، والتفت الیهم اعرابکم، وهم خلالکم یسومونکم ما شاؤوا، وهل ترون موضعا لقدره علی شی ء تریدونه؟ ان هذا امر جاهلیه…فاصبروا حتی یهدا الناس، وتقع القلوب مواقعها..» . ^(۸۳) .

هذه الحاله الغوغائیه – للاسف الشدید – لم تهدا مع خلافه علی ( علیه السلام)، الا بعد حرب الجمل والنهروان، بعد ان تصدی لها علی تصدیا مباشرا، حیث قال: «ایها الناس، فانی فقات عین الفتنه، ولم یکن لیجترئ علیها احد غیری، بعد ان ماج غیهبها، واشتد کلبها…ان الفتن ان اقبلت شبهت، واذا ادبرت نبهت، ینکرن مقبلات، ویعرفن مدبرات (ای ان انساق البعض – فی وقت من الاوقات – الی تلک الفتن، واشتبهت علیه الامور، فلا یفوتنه اخذ الدروس والعبر منها…) الا وان اخوف الفتن عندی علیکم فتنه بنی امیه، فانها فتنه عمیاء مظلمه، عمت خطتها، وخصت بلیتها..» . ^(۸۴) .

بعد ان شرحنا الاجواء العامه، التی جاء من خلالها علی الی الخلافه، علینا ان ندرس موقف المسلمین – بوصفهم محکومین – من حاکمهم; هل ادوا حقه؟ هل قاموا بواجبهم تجاهه؟ ثم بعد ذلک علینا ان ندرس موقف علی – بوصفه حاکما – من المسلمین، هل ادی حق المسلمین؟ وهل قام بواجبه تجاههم؟ حینما نقارن بین هذا وذاک، سنعرف ای الطرفین کان عادلا؟ وایهما کان ظائما؟

واجبات المحکوم:

۱.الوفاء بالبیعه:

نتناول هنا موقف القاسطین، والناکثین، والمارقین، بالاضافه لاولئک الذین اعتزلوا المعارک بحجه التحرز عن التورط فی سفک دماء المسلمین.

علی والقاسطون: لنبدا من معاویه، ومن التف حوله من بنی امیه.لقد کانت اکثر الصعاب التی واجهها علی بعد بیعته، هو انشقاق معاویه، وتخلف الشام بکامله، عن الانضمام الی بیعته.هذا التناقض، شق المجتمع الاسلامی فی الدوله الاسلامیه الی شقین، ووجد فی کل منهما جهاز سیاسی واداری لا یعترف بالآخر. ^(۸۵) فمعاویه لم یعص علیا لانه عزل عن الولایه، وانما کان ذلک فی اکبر الظن جزءا من مخطط لمؤامره طویله الامد للامویه علی الاسلام. ^(۸۶)

لکن قد یقال بان معاویه لم یکن فی المدینه اصلا، ولم یبایع علیا، حتی نقول بوجوب الوفاء بالبیعه.وعلی هذا فمعاویه – وغیره ممن لم یشهد البیعه – لم یلتزم بعقد البیعه، حتی نلزمه بما الزم نفسه.مضافا الی ذلک ان معاویه اتهم علیا بالتورط فی دم عثمان، ومعاویه بوصفه ابن عم لعثمان، یعتبر نفسه ولی الدم، فلابد ان نتفهم موقف معاویه!

لقد اجاب علی عن افکار من هذا القبیل، کان یروج لها معاویه، فی کتاب بعثه له، یقول فیه: «انه بایعنی القوم الذین بایعوا ابا بکر وعمر وعثمان علی ما بایعوهم علیه، فلم یکن للشاهد ان یختار، ولا للغائب ان یرد، وانما الشوری للمهاجرین والانصار، فان اجتمعوا علی رجل وسموه اماما، کان ذلک لله رضی، فان خرج عن امرهم خارج بطعن او بدعه، ردوه الی ما خرج منه، فان ابی، قاتلوه علی اتباعه غیر سبیل المؤمنین، وولاه الله ما تولی.ولعمری، یا معاویه، لئن نظرت بعقلک دون هواک، لتجدنی ابرا الناس من دم عثمان، ولتعلمن انی کنت فی عزله عنه، الا ان تتجنی، فتجن ما بدا لک! والسلام » ^(۸۷) .

موقف علی واضح، فمعیار شرعیه الحاکم فی الاسلام ان کان هو النصب الالهی، فهذا ینطبق علی علی لحظه وفاه الرسول ( صلی الله علیه و آله.) وان کان معیار شرعیه الحاکم شوری اهل الحل والعقد، فهذا قد تحقق بعد مقتل عثمان.فعلی هو الحاکم الشرعی بکل المقاییس، ولا یحل لای مسلم ان یتجاهل النصب الالهی – ان کان هو المعیار المعتمد – او اختیار اهل الحل والعقد – الذی جرت علیه سیره المسلمین فعد وفاه الرسول (ص) – بدعوی انه لم یکن حاضرا لحظه الاختیار، لان الشوری ان کانت لاهل الحل والعقد، فمعاویه لیس منهم اصلا، حتی یقال انه تم تجاوز رایه.اذن فعلی ای اساس یستند معاویه فی رفضه لبیعه علی؟ !

کان جواب معاویه هو التالی: «سلام علیک، اما بعد، فلعمری لو بایعک الذین ذکرت وانت بری ء من دم عثمان، لکنت کابی بکر وعمر وعثمان، ولکنک اغریت بدم عثمان، وخذلت الانصار، فاطاعک الجاهل، وقوی بک الضعیف.وقد ابی اهل الشام الا قتالک، حتی تدفع الیهم قتله عثمان! فان فعلت کانت شوری بین المسلمین.وانما کان الحجازیون هم الحکام علی الناس، والحق فیهم، فلما فارقوه کان الحکام علی الناس اهل الشام! ! ولعمری ما حجتک علی اهل الشام کحجتک علی طلحه والزبیر، ان کانا بایعا، فلم ابایعک انا.فاما فضلک فی الاسلام وقرابتک من رسول الله – صلی الله علیه وسلم – فلست ادفعه » .

یقول العقاد: «من رد معاویه هذا، تبدو النیه الواضحه فی فتح ابواب الخلاف واحدا بعد آخر.کلما اغلق باب منها بقی من ورائه باب مفتوح.فتسلیم قتله عثمان لا یکفی، لان علیا نفسه متهم بالاغراء والتخذیل.

وبراءه علی من هذه التهمه لا تکفی، لان المرجع بعد ذلک الی الشوری والنظر فی البیعه من جدید.وشوری الحجازیین والعراقیین لا تکفی، لان الحق قد خرج منهم الی اهل الشام، وهم الحکام علی الناس، لانهم یحکمون لمعاویه ولا یحکمون لغیره.

ومن ثم بطلت الحجج والرسائل، کما تبطل کل حجه وکل رساله، عندما یقال باللسان غیر ما یجول فی الصدور» ^(۸۸) .

اما اتهامه بالتورط فی التساهل مع قتله عثمان، فیقول: «طالبوه بالقود (القصاص)، ولم یبایعوه، مع ان القود لا یکون الا من ولی الامر المعترف له باقامه الحدود» ^(۸۹) .فان کانوا ممن اعترف بشرعیه ولایته، فعلیهم ان یمهلوه حتی تستقر له الامور، ثم یسالوه القصاص.وان لم یعترفوا بشرعیه ولایته، فلماذا یطالبونه بالقصاص اذن؟

خلاصه القول: ان معاویه لم یظلم علیا فحسب – بحیث یکون تحفظه علی البیعه، مجرد موقف شخصی – بل ارتکب خیانه عظمی بحق المسلمین، حین شق عصا وحدتهم، فی وقت هم احوج ما یکونوا الی وحده الکلمه، ورص الصفوف، حتی یندمل جرح مقتل عثمان، وتهدا النفوس، وتعود الامور الی نصابها.

علی والناکثون:

لننتقل الآن الی موقف طلحه والزبیر; لقد راینا ان طلحه والزبیر بایعا علیا بشکل واضح لا لبس فیه، اذن علام نکثا البیعه اذن؟

لقد کان یامل طلحه والزبیر ان یستعملهما علی علی الیمن والعراق، وحینما تبین لهما انه لن یفعل، نکثا البیعه.ولم یکتفیا بذلک، بل ا لبا الناس علیه، وهاجرا بصحبه عائشه الی البصره، وحرضوا اهلها علی قتاله.

ینقل ابن قتیبه: «ان الزبیر وطلحه اتیا علیا بعد فراغ البیعه، فقالا: هل تدری علی ما بایعناک؟ …بایعناک علی انا شریکاک فی الامر، فقال علی: لا، ولکنکما شریکان فی القول والاستقامه، والعون علی العجز والاود…وکان الزبیر لا یشک فی ولایه العراق، وطلحه فی الیمن، فلما استبان لهما ان علیا غیر مولیهما شیئا، اظهرا الشکاه، فتکلم الزبیر فی ملا من قریش، فقال: هذا جزاؤنا من علی، قمنا له فی امر عثمان، حتی اثبتنا علیه الذنب، وسببنا له القتل، وهو جالس فی بیته وکفی الامر، فلما نال بنا ما اراد، جعل دوننا غیرنا.فقال طلحه: ما اللوم الا انا کنا ثلاثه من اهل الشوری، کرهه احدنا وبایعناه، واعطیناه ما فی ایدینا، ومنعنا ما فی یده، فاصبحنا قد اخطانا ما رجونا» ^(۹۰) .

ویبدو انهما بادئ الامر لم ینکثا البیعه علنا، وانما عتبا علی علی ( علیه السلام) من ترک مشورتهما، والاستعانه فی الامور بغیرهما، وکان جوابه لهم: «لقد نقمتما یسیرا، وارجاتما کثیرا، الا تخبرانی ای شی ء کان لکما فیه حق دفعتکما عنه؟ ام ای قسم استاثرت علیکما به؟ ام ای حق رفعه الی احد من المسلمین ضعفت عنه، ام جهلته، ام اخطات بابه؟ والله ما کانت لی فی الخلافه رغبه، ولا فی الولایه اربه، ولکنکم دعوتمونی الیها، وحملتمونی علیها..» . ^(۹۱) .

وعندما نصح ابن عباس علیا، فی ان یستعملهما علی البصره والکوفه، لاسترضائهما، اجابه علی: «لولا ما ظهر لی فی حرصهما علی الولایه، لکان لی فیهما رای » ^(۹۲) .

لقد فکر طلحه والزبیر بمبرر لخروجهما من المدینه، لیهیئا نفسیهما للخطوه التالیه، فاتیا علیا فقالا: یا امیرالمؤمنین، ائذن لنا فی العمره، فان تقم الی انقضائها رجعنا الیک، وان تسر تبعناک، فنظر الیهما علی، وقال: نعم، والله ما العمره تریدان، وانما تریدان ان تمضیا الی شانکما، فامضیا ^(۹۳) .بعد ذلک خرجا الی البصره، یحرضان اهلها علیه، ویعدان العده للحرب، تحت مبرر الطلب بدم عثمان، واعانتهما علی ذلک عائشه.وقد اشرنا من قبل الی انهما – بالاضافه الی عائشه – کانا من اشد الناس تحریضا علی قتل عثمان! !

حاول علی توضیح الحقیقه للناس، حتی لا یلتبس علیهم الامر، فقال والالم یعتصر قلبه: «والله ما انکروا علی منکرا، ولا جعلوا بینی وبینهم نصفا، وانهم لیطلبون حقا هم ترکوه، ودما هم سفکوه، فان کنت لهم شریکا فیه، فان لهم نصیبهم منه.وان کانوا ولوه دونی، فما الطلبه الا قبلهم…ان معی لبصیرتی، ما لبست وما لبس علی.