فایل پاورپوینت کامل «الولی» و«الولایه» فی اصطلاح اهل العرفان

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل «الولی» و«الولایه» فی اصطلاح اهل العرفان :

الولی اسم باق للّه تعالی، فهو لعبیده تخلقاً وتحقّقاً وتعلّقاً.^(۱)

یقول القشیریّ:

«فان قیل: فما معنی الولی؟ قیل یحتمل الامرین، احدهما ان یکون فعیلاً، مبالغه من الفاعل کالعلیم والقدیر وغیره فیکون معناه: من توالت طاعته من غیر تخلل معصیه.

ویجوز ان یکون فعیلاً بمعنی مفعول، کقتیل بمعنی مقتول، وجریح بمعنی مجروح وهو الذی یتولی الحق سبحانه، حفظه وحراسته علی الادامه والتوالی فلا یخلق له الخذلان الذی هو قدره العصیان، وانما یدیم توفیقه الذی هو قدره الطاعه، قال اللّه تعالی: «وَهُوَ یَتَولَّی الصَّالحین »^(۲)،^(۳).

وجاء نظیر هذا المعنی فی کتاب «حیاه القلوب فی کیفیه الوصول»:

«الولی» هو من توالت طاعته للّه تعالی من غیر تخلّل معصیه.

وقیل الولی: هو تولی الحق سبحانه وتعالی حفظه وحراسته عن المعاصی قال اللّه تعالی: «وهو یتولَّی الصّالحین » وعلی هذین التفسیرین، فالولی محفوظ من المعاصی لا علی سبیل الوجوب لان الحفظ منها سبیل الوجوب عصمه وذلک مخصوص بالانبیاء (والاولیاء) علیهم السلام ^(۴) وکما ورد فی مفاتیح الاعجاز:

«الولی هو العارف باللّه وصفاته حسب ما یمکن والمواظب علی الطاعات والمجتنب من المعاصی، المعرض عن الانهماک فی اللذات والشهوات».^(۵)

وفیه أیضاً: الولی فی الاصطلاح هو القرب من الحق سبحانه وتعالی^(۶).

وفی نوادر الاصول:

«الولی من کتب اللّه له الولایه وجعل له حظاً، فبحظّه من اللّه تعالی یقدر ان یتولاه، کما أنَّ النبوه، لمن کتب له النبوه وجعل له حظاً، فبحظِّهِ من اللّه تعالی قامت له النبوه.. وکتب اللّه لاهل الولایه ولایتهم وأیَّدهم بروح منه.. قال ابن عباس رضی الله عنه : لا ینال الرجل ولایه اللّه وان کثرت صلاته وصیامه، حتی یحب فی اللّه ویبغض فی اللّه ویعادی فی اللّه ».^(۷)

ویقول الحکیم الترمذی أیضاً:

«وقد یکون من الأولیاء من هو أرفع درجه، وذلک عبد قد ولی اللّه استعماله، فهو فی قبضته یتقلب، به ینطق، وبه یسمع، وبه یبصر، وبه یبطش، وبه یعقل، شَهَرَهُ فی أرضه، وجعله أمام خلقه وصاحب لواء الأولیاء وأمان أهل الارض ومنظر أهل السماء، وریحانه الجنان وخاصه اللّه وموضع نظره ومعدن سرّه، وسوط اللّه فی أرضه یؤدّب به خلقه، ویحیی القلوب المیته برؤیته، ویرد الخلق إلی طریقه، وینعش به حقوقه، مفتاح الهدی، وسراج الأرض، وأمین صحیفه الأولیاء وقائدهم، والقائم بالثناء علی ربّه بین یدی رسوله صلی الله علیه و آله وسلم یباهی به الرسول صلی الله علیه و آله وسلم فی ذلک الموقف، وینوه اللّه باسمه فی ذلک المقام، وتُقَرُّ عَیْنُ الرسولِ بهِ، قد أخذ اللّه بقلبه أیام الدنیا ونحلهُ حکمتَهُ العُلیا، وأهدی الیه توحیده ونزّه طریقه عن رؤیه النفس، وظِلّ الهوی، وائتمنه علی صحیفه الأولیاء وعرّفه مقاماتهم، واطلعه علی منازلهم، فهو سید النجباءِ، وصالح الحکماء، وشفاء الأدواء وامام الاطباءِ، کلامه قید القلوب ورؤیته شفاء النفوس، وإقباله قهر الأهواء وقربه طهر الأدناس، فهو ربیع یزهر نَوره أبداً، وخریف یجتنی ثماره دأباً، وکهف یلجأ الیه، ومعدن یؤمل ما لدیه، وفصل بین الحق والباطل، وهو الصدیق والفاروق، والولی والعارف والمحدث، واحد اللّه فی أرضه».^(۸)

وقال السید حیدر الآملی أیضاً: الولی هو المحبوب تاره والمحب تاره فاذا کان فی المقام المحبوبیّ، فلا تکون ولایته کسبیه ولا موقوفه علی شیء، بل تکون أزلیه، ذاتیه، وَهَبیّه، إلهیّه کما کانت لخاتم الأولیاء وأتباعه الخصیصین الذی قال: «کنت ولیاً وآدم بین الماء والطین». واما اذا کان الولی فی المقام المحبّی فلابد له من الاتصاف بصفات اللّه والتخلّق باخلاقه لیصدق علیه انه ولیٌّ وإلا فلا. ومن هذا قالوا: «الولایه هی قیام العبد بالحقِّ عند الفناء عن نفسه وذلک بتولّی الحقّ إیاهُ حتی یبلغه مقام القرب والتمکین».^(۹)

وقال أیضاً: الولایه عباره عن قیام العبد باللّه وتبدیل أخلاقه باخلاقه، وتحقیق أوصفاه باوصافه کما قال صلی الله علیه و آله وسلم : «تخلقوا باخلاق اللّه » بحیث یکون علمُه علمَه وقدرتُه قدرتَه وفعلُه فعلَه…»^(۱۰)

وفی مفاتیح الغیب:

«إعْلَمْ، أنَّ الولایهَ مأخوذهٌ من الولیِّ وهو القرب ولذلک یسمی الحبیب ولیاً لکونه قریباً من محبّه، وفی الاصطلاح هو القرب من الحقِّ سبحانه، وهی عامه وخاصه، والعامه حاصله لکلّ من آمن باللّه وعمل صالحاً قال اللّه تعالی: «اللّه ُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إلی النُّورِ »^(۱۱).

والخاصه: هو الفناء فی اللّه ذاتاً وصفهً وفعلاً: فالولی هو الفانی فی اللّه ، القائم به، والمتخلق باسمائه وصفاته تعالی وهی: قد تکون عطائیه وقد تکون کسبیه، والعطائیه، ما تحصل بقوه الانجذاب الیها بعد المجاهده، ومن سبقت جذبته علی مجاهدته یسمی بالمحبوب، لان الحقّ بسحانه یجذبه الیه. ومن سبقت مجاهدتُه جذبتَه یسمی بالمحب، التقرب الیه أولاً، ثم یحصل له الانجذاب ثانیاً. کما قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم ناقلاً عن ربِّهِ: «لا یزال العبد یتقرب إلیَّ بالنوافل حتی أُحبّه، الحدیث. فجذبته موقوفه علی المحبه الناتجه من تقرّبه ولذلک سمّی کسبیاً. وقیل علامه الولایه ثلاث: شغله «باللّه » وفراره إلی «اللّه » وهمّه «اللّه ». واعلم أنَّ الولی هو العارف باللّه والیوم الآخر، والمواظب علی الطاعات ونفل العبادات، المجتنب عن المعاصی واللذات، المعرض عن الدنیا وما فیها، المعصوم عن الجری والخطأ…».^(۱۲)

شؤون الولایه ومقاماتها :

الولایه فی کل مقام وشأن لها معان مختلفه اتناول بعضها بالبحث:

۱ الولایه هی مقام الفناء فی اللّه :

فی اصطلاح أهل العرفان الولی هو الفانی فی اللّه والباقی باللّه یعنی هو الذی تخلق باخلاق اللّه أی تبدل اخلاقه باخلاقه.

والفناء: سقوط الأوصاف المذمومه. والبقاء قیام الأوصاف المحموده. فمن أفنی أوصافَهُ المذمومهَ، ظهرت علیه الصفاتُ المحمودهُ…^(۱۳).

یقول العراق القیصری:

«فالولی اسم لمن فنی عن صفاته وأخلاقه وتخلق باخلاق اللّه ، ولمن فقد ذاته فیه، وتسترت فی العین الأحدیه، وتحققت بها، ولمن رجع إلی البقاء وتوجه ثانیاً، وتعلق بعالم الخلق والفناء»^(۱۴).

وهو فی بیان آخر یؤکد علی ان الفناء هنا لیس بمعنی انعدام عین العبد مطلقاً:^(۱۵)

«فالولی هو الفانی فیه (أی فی اللّه ) الباقی به، ولیس المراد بالفناء هنا، انعدام عین العبد مطلقاً، بل المراد فناء جهه بشریته فی الجهه الربانیه، إذ لکل عبد جهه من الحضره الالهیه، هی المشار الیها بقوله: ولکل وجهه هو مولیها… الآیه.^(۱۶)

وکما جاء فی المقدمات من کتاب نص النصوص فی شرح فصوص الحکم:

«الولایه، عباره عن قیام العبد للّه ، وتبدیل أخلاقه باخلاقه وتحقیق أوصافه باوصافه، کما قال صلی الله علیه و آله وسلم و«تخلّقوا باخلاق اللّه » بحیث یکون علْمُه علمَه وقدرتُه قدرتَه وفعلُه فعلَه کما ورد فی الحدیث القدسی:

«لا یزالُ یتقربُ إلیَّ عبدی بالنوافلِ حتّی أحبّهَ، فاذا احْبَبته، کنت سمعَه وبصرهُ ولسانَه ویدهُ ورجله، فبی یُسمع وبی یُبصر وبی ینطِق وبی یُبطِشُ».

وورد فیه أیضاً: مَنْ تقربَ الیَّ شِبْراً تَقَربْتَ الیه ذِراعاً ومَنْ تقَّرب الیَّ ذراعاً تقرّبتُ الیه باعاً، ومن تقرب باعاً مَشیتُ الیهِ هروله».^(۱۷)

فبهذا المعنی، الولی هو المظهر لاسماء اللّه ، وصفاته کما یقول عبدالرحمن الجامی:

«فالولی هو الفانی فی اللّه سبحانه وتعالی والباقی به والظاهر باسمائه وصفاته».^(۱۸)

ومَثَل اتصاف العبد (الولی) بصفات اللّه وتخلقه باخلاقه والنهایه، فناء جهه البشریه کما ذکر فی الحدیث القدسی المذکور، کمثل قطعه من الفحم المجاوره للنار، فانها لسبب المجاوره والاستعداد لقبول الناریه والقابلیه المختفیه فیها یشتعل قلیلاً قلیلاً، إلی ان تصیر ناراً، فیحصل منها ما یحصل من النار من الاحراق والانضاج والإضاءه وغیرها.

وفی مصباح الهدایه ومفتاح الکفایه:

«فنا عبارتست از نهایت سیر الی اللّه ، و بقاء عبارت است از بدایت سیر فی اللّه …. بعضی گفته اند که فنا زوال حظوظ دنیوی و اخروی است و بقاء، بقای رغبت به حق تعالی. و فنا دو نوع است: فنای ظاهر و فنای باطن.

فنای ظاهر، فنای افعال است و این نتیجه تجلی افعال الهی است، و صاحب این فنا چنان مستغرق در افعال الهی شود که نه خود را و نه غیر را از مکونات هیچ فعل و ارادت و اختیار نبیند و اثبات نکند الا فعل و ارادت و اختیار حق سبحانه… و اما فنای باطن، فنای صفات است و فنای ذات… و چنان وجود حق بر او (صاحب فناء) مستولی شود که باطن او از جمله وساوس و هواجس فانی گردد».^(۱۹)

یعنی: الفناء عباره عن نهایه سیر السالک إلی اللّه ، والبقاء عباره عن بدایه السیر فی اللّه . وقیل: الفناء زوال الحظوظ الدنیویه والاخرویه والبقاء، بقاء الرغبه إلی الحق تعالی والفناء علی قسمین: فناء الظاهر وفناء الباطن فناء الظاهر، هو فناء الأفعال، ولیس للفانی أیّ اراده أو اختیار فعل الا اراده اللّه واختیاره سبحانه، وفناء الباطن، هو فناء الصفات والذات، ویغلبُ الحقّ علی أفعاله حیث فنی باطنُه من جمیع الوساوس والهواجس.

وکما قال عبدالرزاق الکاشانی:

«فأول منزل من منازل أودیه الفناء، محو الأفعال فی فعل الحقّ، ثم منزل محو الصفات ثم منزل محو الذات».^(۲۰)

۲ الولایه هی مقام التصرف فی الخلق :

فلما ظهر ان الولایه هی مقام الفناء فی اللّه ، ای فناء جهه البشریه (ای الخلقیه) فی الجهه الربانیه (ای الحقیه)، یعنی تبدیل اخلاق العبد وصفاته باخلاق اللّه وصفاته، إلی أن یصیر اللّه سمعه وبصره ولسانه ویده ورجله، فالعبد (الولی) فی هذه المرحله، یتصرف به (باللّه ای باذن اللّه ) العالم التکوینی والعالم یصیر مطیعاً له.

کما یشیر ابن الفارض إلی هذا المعنی فی شعره:

وفی سکرهٍ منها، ولو عُمْرَ ساعهٍ

تری الدهرَ عبداً طائعاً ولک الحُکْمُ

یعنی؛ فی مرحله الفناء أی فی سکر الفناء ولو کان بقدر ساعه، تقدر أنْ تتصرفَ فی الخلق (أی فی عالم الخلق) اذاًتری العالم مطیعاً لک کالعبد وانت تصییر کالحاکم للعالم.

وفی هذا المعنی یقول عبد الرحمن الجامی شعراً بالفارسیه:

چون مست شوی ز قید هستی برهی

یابی همه روزگار را بنده خویش(۲۱)

یعنی؛ اذا سکرت، سکره الفناء، تحررت من القیود المادیه فبذلک تجد العالم مطیعاً لک.

وجدیر بالذکر أنَّ العبدّ إذا وصل لهذا المقام، أعنی أحرز منصب الولایه، وصار مظهر اسم «الولی» فهو الخلیفه والحاکم باذن اللّه ونیابه عنه، فالخلافه هی حقیقه الولایه والولایه باطن الخلافه.

فالانسان متی أحرز منصب الولایه، أحرز منصب الخلافه ویحکم نیابه عن اللّه ، والعالم یطیعه وهذا المقام یسمی بمقام «کن».

یقول الشیخ الأکبر فی الفتوحات المکیه:

«ولم یردْ نصٌّ عن اللّه ِ ولا عن رسولِهِ فی مخلوقٍ أنَّهُ أعطی (کن) سوی الإنسان، خاصه.

وذلک فی وقت فی النبی صلی الله علیه و آله وسلم فی غزوه تبوک فقال کن أباذر، فکان أبوذر.

وورد الخبر فی أهل الجنه أنَّ الملک یأتی الیهم فیقول لهم بعد أنْ یستأذن فی الدخول علیهم فاذا دخل ناولهم کتاباً من عند اللّه بعد أنْ یسلم علیهم من اللّه فاذا فی الکتاب لکلِّ انسان یخاطب به «من الحی القیوم الذی لا یموت إلی الحی القیوم الذی لا یموت، أما بعد فانی أقول للشیء کن فیکون، وقد جعلتک تقول للشیء کن فیکون، فقال صلی الله علیه و آله وسلم فلا یقول أحد من أهل الجنه للشیء کن إلا ویکون…»^(۲۲).

وهو یصرح أیضاً بأنَّ العالم مسخرٌ للانسان الکامل حیث یقول:

«فکما أنَّه لیس شیء من العالم الا وهو یسبح بحمده، کذلک لیس شیء من العالم الا وهو مسخر لهذا الانسان لما تعطیه حقیقه صورته فقال تعالی «وسخر لکم ما فی السموات وما فی الارض جمیعاً » فکلّ ما فی العالم تحت تسخیر الانسان، وعلم ذلک من علمه وهو الانسان الکامل وجهل ذلک من جهله، وهو الانسان الحیوان»^(۲۳).

کما یقول سماحه الامام روح اللّه الخمینی رحمهم الله :

«هذه الخلافه التی سمعت مقامها وقدرها ومنزلها، هی حقیقه الولایه، فان الولایه هی القرب أو المحبوبیّه أو التصرف أو الربوبیّه أو النیابه…»^(۲۴).

وکما قیل فی مفتاح الاعجاز:

«و چون حقیقت انسانی مشتمل بر جهتین الهیت و عبودیت است، وتصرف انسان کامل در عالم بواسطه قدرت و بقیه صفات الهیه می تواند بود، پس تصرف انسان به تبعیت باشد نه به اصالت، و خلافت، عبارت از این تصرف انسان کامل است در عالم به حق، نه به خود. و خلافت حقیقی وقتی میسر می گردد که انسان از هستی مجازی محو و فانی گشته و به بقای الهی متحقق گردد و صفات جزویه وی بحکم «کنت سمعه وبصره ویده ورجله ولسانه» صفات کلی حق گردد… و این مقام خلافت، بحقیقت، حقیقت حضرت ختم محمدی راست علیه الصلوه والسلام و تابعان حقیقی ایشان را…^(۲۵)

یعنی: بما أنَّ حقیقه الانسانیه تشمل الجهتین الإلهیه والعبودیه، وتصرف الانسان الکامل فی العالم، یتحقق بواسطه القدره، وسایر الصفات الإلهیه اذاً یتحقق تصرف الانسان بالتبعیه لا بالاصاله، والخلافه هی تصرف الانسان الکامل فی العالم بالحق لا بنفسه، والانسان لا یحرز منصب الخلافه الحقیقیه الا بعد فنائه عن الوجود المجازی وبقائه باللّه وتبدل صفاته بصفات الحقّ الکلی… وهذا المقام، فی الحقیقه، الحقیقه المحمدیه صلی الله علیه و آله وسلم لتابعیه الحقیقیین…».

۳ الولایه هی مقام باطن النبوه :

یتفق جمیع المحققین من العرفاء علی هذه الحقیقه وهی أنَّ الولایه هی باطن النبوه وفی ما یلی ننقل آراء بعضهم:

یقول القیصری فی شرحه علی فصوص الحکم لابن عربی: «فباطن النبوه الولایه، وهی تنقسم بالخاصه والعامّه.

فالاولی تشمل کلّ مَنْ آمن باللّه وعملَ صالحاً علی حسب مراتبهم، قال اللّه تعالی: «اللّه ُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنُوا »^(۲۶).

والثانیه تشمل الواصلین من السالکین فقط عند فنائهم فیه وبقائهم به… وعند انقطاع النبوه أعنی نبوه التشریع باتمام دائرتها وظهور الولایه من الباطن، انتقلت القطبیه الی الأولیاء مطلقاً، فلایزال فی هذه المرتبه واحد منهم قائم فی هذا المقام لینحفظ به هذا الترتیب والنظام، قال سبحانه : «ولِکُلِ قومٍ هادٍ »^(۲۷) وقال تعالی: «وانْ مِنْ أمّه الا خلا فیها نذیر »^(۲۸)، إلی ان یختتم بظهور خاتم الأولیاء، وهو الخاتم للولایه المطلقه…»^(۲۹).

وکما یقول عزیز الدین النسفی ببیان آخر:

«بدان که نبی دو رو دارد، یک روی به طرف خدای، و یک روی بطرف بندگان خدا از آن، جهت که از خدای فیض می گیرد و به بندگان خدا می رساند. آن روی که به طرف خدای است که از خدا فیض قبول می کند ولایت نام دارد، که ولایت نزدیکی است، و این روی که به طرف بندگان خدای است نبوت نام دارد که نبوت آگاه کردن است.»^(۳۰)

یعنی: إعلم أنَّ للنبیّ وجْهتان، وجهه إلی اللّه ووجهه إلی الخلق، یعنی یأخذ الفیض من اللّه ویبلغه الی عباده فالاولی بما أنّه یأخذ الفیض من اللّه تسمّی الولایه والولایه هی القرب، والثانیه بما أنّه یبلّغ کلام الحقّ إلی الخلق تسمّی النبوه وهی الانباء.

وتشیر ماریجان موله Mole Mari Jan. بقولها أیضاً إلی رأی النسفی حول هذا الموضوع مقدمتها علی کتاب «مجموعه رسائل، المشهور ب «الانسان الکامل» بانه یعتقد أنَّ الولایه هی باطن النبوه والنبوه ظاهرها، وهما من صفات محمد صلی الله علیه و آله وسلم .

ثم هی تنقل، رأی النسفی الذی یوافق علی رأی أستاذه الشیخ سعد الدین الحمویه (۵۸۷ ۶۵۰ه) أنَّ خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله وسلم هو مظهر وِجهَه النبوه فی العالم، وأما مَجْلی الوجهه الثانیه التی تسمی بالولایه، هو صاحب الزمان (الذی له اسماء مختلفه)…. وأنّ وجهه النبوه، هی الوجهه الظاهریه والوجهه الثانیه وهی الوجهه الباطینه التی تظهر فی وجود الولی وهو صاحب الزمان…»^(۳۱).

ویقول الملاصدرا: ان للنبوه باطناً وهو الولایه وظاهراً وهو الشریعه^(۳۲).

إنَّ «هنری کوربان» Henry Corbin یقول أیضاً بان الولایه هی حقیقه النبوه وباطنها وإنَّ نسبه الظاهر إلی الباطن کنسبه الشریعه إلی الحقیقه ونسبه النبوه إلی الولایه^(۳۳).

وورد فی کتاب «الاسفار عن نتائج الاسفار»:

«… فالقرآن المنزّل حقٌ، کما سمّاه اللّه حقاً، ولکلِ حقٍّ حقیقهٌ، وحقیقهُ القرآنِ «الإنسان الکامل» کما سئلت عایشه(رض) عن خُلق النبی صلی الله علیه و آله وسلم فقالت: «کان خلقه القرآن» قال العلماء ارادت قوله تعالی فیه «وَاِنَّکَ لَعَلی خُلِقٍ عَظیم»^(۳۴)(۳۵).

وورد فی نصوص الخصوص فی ترجمه الفصوص:

«در حدیث است که «ان القرآن یرفع إلی السماء» و گفته اند که: قرآن را از بهر آن به آسمان برند که قرآن، خُلق انسان کامل است و هر جایی که او باشد خلق او با او باشد، ودلیل بر اینکه قرآن خلق انسان کامل است آن حدیث است که چون از عایشه پرسیدند از خلق رسول صلعم او گفت: که: «کان خلقه القرآن» وامیر المؤمنین علی علیه السلام در این معنا فرموده است:

وانتَ الکتابُ المبینُ الذی

باحرفِهِ یظهرُ المضمرُ

وشیخ قدس سره در این معنا گفته است:

انا القرآنُ والسبعُ المثانی	وروحُ الروحِ لا روح الأوانی
فؤادی عندَ مشهودِی مُقیمٌ	یشاهدُهُ وعندکُمُ لِسَانِی»(۳۶)

یعنی:…رُوی أنَّ القرآنَ یرفعُ الی السماءِ وقیلَ: من حیث انَّ القرآن، هو خلق الإنسان الکامل یرفع الی السماء واینما کان موجوداً فخلقه کان معه والدلیل علی أنَّ القرآن خُلق الإنسان الکامل، الروایه التی سُئِلت فیها عایشه عن خُلق رسول صلی الله علیه و آله وسلم فأجابت بان کان خلقه القرآن: وفی هذا المعنی قال أمیر المؤمنین علی علیه السلام :

«وانتَ الکتابُ المبینُ الذی

باحرفِهِ یظهرُ المضمرُ»

وقال الشیخ (ابن عربی) فی هذا المعنی فی شعره:

أنا القرآنُ والسبعُ المثانی	وروحُ الروحِ لا روح الأوانی
فؤادی عندَ مشهودِی مقیمٌ	یشاهدُهُ وعندکُمُ لسانی

کما یقول الملاصدرا:

«إنَّ الشیخ العارف الکامل عبدالرزاق الکاشانی، حمل «أم الکتاب» علی مرتبه روحانیه مقام الولایه الکلیه الولویه، ویقول: «یری أهل المعرفه أنَّ القرآنَ هو ترجمه الإنسانِ الکاملِ»^(۳۷).

فبما أنَّ المعنی الاصلی للولایه بل اهمُّه کما ذکرنا سابقاً، هو القرب، والتقرب إلی اللّه یحصل من العمل بتعالیم الشریعه، بناء علی هذا وکما ان الإنسان کان له نصیبٌ من الخلافه، فلکل عبد سالک نصیب من الولایه. یعنی من وجهه نظر القرآن، ان الإنسان بمنزله مسافر إلی اللّه ونهایه سفره لقاء اللّه کما قال اللّه تعالی: «یا أیُّها الإنسانُ إنَّک کادِحٌ إلی ربِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ »^(۳۸).

بعباره أخری، کل عبد سالک بالعمل بظواهر الشرع واتباع الاوامر الالهیه ونواهیها یسیر صراط التوبه إلی اللّه وهذا الصراط هو درجات القرب ومقامات الولایه.

یعنی کلما التزم بالتعالیم الشریعه اکثر فأکثر، کان تخلّقه بالاخلاق الالهیه اکثر، وکذا کان نصیبه من الولایه أکثر.

کما یقول العلامه الطباطبائی فی هذا المعنی:

«ان النبوه هی أحکام الشریعه والنوامیس الالهیه، والولایه فی الحقیقه تحصل بالعمل بهذه الاحکام والنوامیس الالهیه. وبعباره أخری انَّ النسبه بین النبوه والولایه، هی النسبه بین الظاهر والباطن.

والدین الذی هو متاع النبوه، هو ظاهر الولایه والولایه باطنها».^(۳۹)

کما یقول الشیخ شمس الدین اللاهیجی: «الولایه باطن النبوه، وهی الحقیقه، نسبهً إلی الشریعه»^(۴۰).

وهو یقول فی بیان آخر:

«نتیجه السیر علی صراط الولایه یحظی الإنسان السالک بالحیاه الباطینه (او المعنویه)، التی تنشأ من أعماله، وهذه هی التی سماها القرآن الکریم بالحیاه الطیّبه» وهو یضیف فی بیان تفصیلی:

«کلُّ عمل من الأعمال التی یرتکبها الإنسان، تبقی أثراً فی وجوده بحیث تکون حیاته فی المستقبل مرهونه به وان الإنسان، سواء یفهم أم لم یفهم، کصبی بین یدی مربّیه وهو یطیع أوامر المربی دون علمه بما تکون له من الحسنات فی ذلک. ولکن بعد ما بلغ أشده، یحظی بحیاه اجتماعیه سعیده، فاذاً استنکف عن أوامر مربیه الخیره، لا یحظی الا بمعیشه ضَنْکَاً.

أو کالذی یدیم تناول الدواء والطعام بنظر الطبیب بدقه، فینال الصحه.

وکذا للانسان فی باطن حیاته الظاهریه، حیاه أخری (المعنویه) وهی تنشأ من أعماله وتعود سعادته وشقاوته فی الآخره الیها. والقرآن الکریم یؤکد أیضاً علی هذا البیان العقلی ویثبت فی آیات کثیره للمحسنین والمؤمنین حیاه وروحاً أخری، أعلی من هذه الحیوه ومن هذه الروح ویؤکد علی أنَّ نتایج الباطینه من اعمال الإنسان تلازمه دائماً… واخیراً ننقل بعض الآیات التی تدل علی هذا المعنی:

۱ «وَجَاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَشَهِیدٌ* لقدْ کُنتَ فی غَفْلَهٍ مِنْ هذا فکشفنا عنک غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الیومَ حدیدٌ»^(۴۱).

۲ «مَنْ عَمِلَ صَالِحاً من ذَکَرٍ أوْ أُنثَی وهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْییَنَّهُ حَیَاهً طیِّبهً »^(۴۲).

۳ «واسْتَجیبوا للّه ِ ولِلرَّسُولِ إذا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ »^(۴۳).

۴ «یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وما عَمِلَتْ من سُوءٍ تَوَدُّ لو أنَّ بیْنَها وبیْنَهُ أمَداً بَعِیداً ویُحَذِّرُکُمُ اللّه ُ نَفْسَهُ واللّه ُ رَؤُوفٌ بِالعِبَادِ »^(۴۴).

۵ «إنَّا نَحْنُ نُحْی الموْتَی وَنکْتُبُ ما قَدَّمُوا وآثَارَهُمْ وَکُلَّ شَیءٍ أحْصَیْنَاهُ فی إمَامٍ مُبِینٍ »^(۴۵).

وهناک بعض الروایات أیضاً تفید هذا المعنی منها:

قال اللّه تعالی فی حدیث المعراج:

«فمن عمل برضائی الزمه ثلاث خصال:

اعرضه شکراً لا یخالطه الجهل وذکراً لا یخالطه النسیان ومحبه لا یؤثر علی محبتی محبه المخلوقین، فاذا احبّنی، احببته وافتح عین قلبه إلی جلالی ولا أخفی علیه خاصه خلقی، وأناجیه فی ظلم اللیل ونور النهار حتی ینقطع حدیثه مع المخلوقین ومجالسته معهم، واسمعه کلامی وکلام ملائکتی وأعرفه السِرَّ الذی سترته عن خلقی والبسه الحیاء حتی یستحیی منه الخلق ویمشی علی الارض مغفوراً له، واجعل قلبه واعیاً وبصیراً ولا أخفی علیه شیئاً من جنه ولا نار واعرفه ما یمرّ علی الناس القیامه من الهولِ والشدَّهِ».

عن أبی عبداللّه علیه السلام : استقبل رسول اللّه صلی الله علیه و