فایل پاورپوینت کامل امام حسین(ع) مصداق آیه مودت از منظر روایات تفسیری اهل سنت

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل امام حسین(ع) مصداق آیه مودت از منظر روایات تفسیری اهل سنت :

مقدمه

در این مقاله با بررسی آیه مودت از منابع تفسیر روایی اهل سنت روشن شد که از منظر برخی مفسران اهل سنت، اهل بیت پیامبر(ص) فقط چهار نفر هستند؛ حضرت علی(ع)، فاطمه زهرا(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) که پیامبر(ص) دوستی این شخصیت های ممتاز را مزد رسالت خویش قرارداده است و دوستی آنها را بر امت اسلامی واجب کرده است. در آیه مودت لغت شناسان واژه «قربی» را به معنای خویشاوند رحمی معنا کرده اند و با توجه به روایاتی که ذیل آیه آمده ثابت خواهد شد، منظور از ذوی القربی اهل بیت پیامبر(ص) یعنی حضرت علی(ع)، فاطمه زهرا(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) است. با بررسی اعتبار سنجی سندی و محتوای روایات ذیل آیه، صحت و اعتبار این روایات مکشوف خواهد شد.

شأن نزول

آیه ۲۳ سوره شوری که به آیه مودت معروف است، اشاره به مزد رسالت پیامبر گرامی اسلام (ص) دارد که در قبال رسالت خویش از امتش جز دوستی خویشاوندانش هیچ نخواست. آنجا که خداوند در قرآن می فرمایید: ذَلِک الَّذِی یُبَشِّرُ اللهُ عِبَادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبَی وَمَن یَقْتَرِفْ حَسَنَهً نزِدْ لَه فیهَا حُسْنًا إِنَّ اللهَ غَفُورٌ شَکُورٌ (شوری: ۲۳). این همان [پاداشی] است که خدا بندگان خود را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند [بدان] مژده داده است. بگو به ازای آن [رسالت]، پاداشی از شما خواستار نیستم مگر دوستی درباره خویشاوندان و هر کس نیکی به جای آورد [و طاعتی اندوزد] برای او در ثواب آن خواهیم افزود قطعاً خدا آمرزنده و قدرشناس است.

در مورد شأن نزول این آیه برخی از مفسران می گوید، آیه خطاب به انصار ‎است و روایاتی از ابن عباس می آورد که انصار نسبت به مهاجران فخر فروشی کردند؛ پیامبر(ص) از این ماجرا با خبر شدند و آنها را سرزنش کردند، انصار هم گفتند اموالمان و آنچه در اختیار داریم برای خدا و رسولش می‎بخشیم، این آیه در پاسخ به آنان نازل شد (طبری، ۱۴۱۲: ۲۵ / ۱۶؛ ابن عطیه اندلسی، ۱۴۲۲: ۵/ ۳۴؛ قرطبی، ۱۳۶۴: ۱۶/ ۲۴).

روایت دیگری هم از ابن عباس نقل می کند که بیشتر مفسران شیعه و اهل سنت خطاب آیه را انصار، همان مؤمنانی که به شرط ایمان و عمل صالح به باغ های بهشتی وعده داده شده اند نه ظالمانی که از اعمالی که انجام داده اند، می‎ترسند؛ می دانند (شوری: ۲۲)؛ بنابراین، درخواست مزد رسالت از منکران رسالت، امکان پذیر و عاقلانه نیست (صادقی تهرانی، ۱۳۶۵: ۲۶/ ۱۷۵). امام باقر(ع) نیز در شأن نزول آیه می فرماید: این آیه بعد از آنکه مؤمنان انصار مالی را به نزد پیامبر آوردند، نازل شده است (مجلسی، ۱۴۰۳: ۲۳/ ۲۳۸). بنابراین با توجه به شأن نزول، آیه دلالت دارد بر اینکه مزد رسالت پیامبر(ص) مودت ذوی القربای پیامبر(ص) است. حال سؤال اینجاست که مودت چیست و ذوی القربی کیست؟

معنای «مودت» و «قربی»

«المودّه» را برخی از لغت شناسان، مصدر (فراهیدی، ۱۳۰۵: ۸/ ۹۹) و برخی اسم مصدر می داند (فیّومی، بی تا: ۶۵۳؛ ابن منظور، بی تا: ۳/ ۴۵۳). و به معنای «محبت» و «دوست داشتن » (ابن فارس، ۱۴۰۴: ۶/ ۷۵) آمده است. برخی «وداده» را هم خانواده آن دانسته و فعلی که از آن اشتقاق می شود، معنای تمنّی و آرزوی چیزی را داشتن نیز ذکر کرده اند (راغب اصفهانی، ۱۳۷۴: ۵۱۶). در متعلّق این آیه، «فئ» است، پس«المودّه» اسم مصدر و به معنای محبت و دوستی؛ و الف و لام آن نیز الف و لام جنس است زیرا اصل در الف و لام، جنس بودن است، مگر این که قرینه ای بر خلاف آن باشد که در این جا قرینه وجود ندارد. پس «مودّت » یعنی ابراز محبت و دوست داشتن کسی که در لسان العرب هم آمده است (ابن منظور، بی تا: ذیل واژه «ودد»). این ابراز محبت علاقه و پیوستگی را به وجود می آورد و باعث می شود که فرد در غم و شادی شخصی که دوستش دارد شریک شود و حتی از اعمال و رفتار و کردار او اثر پذیرد و اگر مقامش از او بالاتر باشد اوامرش را اطاعت کند و بالاتر از آن، او را الگوی زندگی خویش قرار دهد.

اما واژه «قربی» را لغت شناسان از ریشه قرب و باب «قرُبَ یقْرُبُ» که در مقابل بعد و دوری است می دانند (فراهیدی، ۱۴۰۹: ۵/ ۱۵۳؛ ابن فارس، ۱۴۰۴: ۵/۸۰؛ راغب اصفهانی، ۱۳۷۴: ۳/ ۱۵۸؛ ابن منظور، ۱۴۱۴: ۲/ ۶۶۲). مصادیق لفظ قرب عبارتند از: ۱. نزدیکی مکانی ۲. نزدیکی زمانی ۳. نسبت خویشاوندی ۴. بهره مندی ۵. پاس و حرمت داشتن از سوی خدا ۶. قدرت (راغب اصفهانی، ۱۳۷۴: ۳/ ۱۵۹؛ مصطفوی، ۱۴۳۰: ۹/ ۲۴۹). برخی واژه «قربی» را مصدر می دانند که به معنای نزدیکی از حیث خویشاوندی، نسب و رحم می‎باشد (ابن درید، ۱۹۸۸: ۱/ ۳۲۴؛ ابن فارس، ۱۴۰۴: ۵/ ۸۰؛ راغب اصفهانی، ۱۳۷۴: ۳/ ۱۵۹؛ ابن سیده، ۱۴۲۱: ۶/ ۳۸۹). قربی در قرآن به معنای نزدیکان رسول اکرم(ص) آمده است (طریحی، ۱۳۷۵: ۲/۱۴۰).

زمخشری معنای «قربی» را نزدیکان و اهل بیت پیامبر(ص) می داند و می نویسد در آیه مودت عبارت «إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی » آمده، نه «الا الموده للقربی» و یا «الا موده القربی». به دلیل اینکه عرب برای مودت ظرفی قائل هستند و متعلق «فی القربی» کلمه «مودت» نیست؛ بلکه متعلق آن محذوف است و تقدیر آن چنین است «الا الموده الثابته فی القربی»؛ یعنی مودتی که در «قربی» ثابت می باشد. پیامبر(ص) در جواب سؤالی که پرسیده شد یا رسول الله نزدیکان تو که مودت آنها بر ما واجب است، چه کسانی هستند؟ ایشان فرمودند: علی و فاطمه و دو پسر آنها و برخی قربی را به معنای خویشاوندان دانسته و می گوید: الف و لام در «القربی» عوض از مضاف الیه است و تقدیر آن «قربای» می‎باشد (زمخشری، ۱۴۰۷: ۴/ ۲۱۹).

از میان معانی لغوی فوق که پیرامون واژه «قربی» بیان شد، معنای خویشاوند و نسب رحمی بیشتر دلالت دارد و مراد از مودت به قربی در این آیه دوستی خویشاوندان رسول خدا(ص)، یعنی اهل بیت پیامبر(ص) است.

الف و لام در «القربی» الف و لام جنس است، ولی با توجه به روایاتی که «القربی» را به افراد خاصّی مخصوص می کند، می توان گفت الف و لام آن عهد است و اشاره به افراد خاصی دارد که روایات تأیید می کند «القربی»، اهل بیت پیامبر(ص) است.

شأن نزول و ظاهر آیه دلالت بر دوستی اهل بیت پیامبر(ص) دارد به طوری که معنای اهل بیت(ع)، بین خدای متعال و پیامبر(ص) معهود و شناخته شده بوده اند و پیامبر(ص) دوستی آنها را به عنوان مزد رسالت خویش قرارداده بود؛ از این رو برای شناختن آن افراد وارسته باید به روایات رسیده از پیامبر اکرم(ص) مراجعه نماییم.

در این زمینه از طریق اهل سنت و شیعه روایاتی ذیل آیه نقل شده است که آیه را به مودت اهل بیت و دوستی با آنها تفسیر کرده اند. اخبار متواتری هم که ازطریق این دو مذهب بر وجوب دوستی اهل بیت و محبت آنها وجود داردکه این تفسیر را تأیید می کند (طبرسی، : ۹ /). لذا ذوی القربی یعنی خویشاوندان و اهل بیت پیامبر(ص) که دوست داشتن آنها مزد رسالت دانسته شده است و پیامبر(ص) از تمام امت خویش و مسلمانان خواستند و واجب شمردند که اهل بیتش را دوست بدارند؛ اینکه اهل بیت پیامبر(ص) چه کسانی هستند و مصادیق آنها چه اشخاصی است؛ طبق روایات رسیده از پیامبر، صحابه و ائمه طاهرین که در منابع معتبر حدیثی شیعه و اهل سنت ذکر شده و تعداد این گونه روایات فراوان و مشهود است و غالب اهل سنت و تمام شیعیان به آن معتقدند که اهل بیت پیامبر(ص) افراد خاصی هستند، به طوری که در روایات نام آنها نیز ذکر شده است.

امام حسین مصداق قربی (اهل بیت(ع))

همانطور که گذشت قربی یعنی اهل بیت پیامبر(ص) که دوستی آنها مزد رسالت پیامبر(ص) دانسته شد و بر تمام مسلمین فرض و واجب گردیده که اهل بیت(ع) ایشان را دوست بدارند تا از این طریق بتوانند دِین خویش را نسبت به پیامبر(ص) ادا کنند؛ اما اینکه اهل بیت پیامبر(ص) چه کسانی هستند و مصادیق آنها چه افرادی می تواند باشد روایات رسیده از پیامبر(ص) و صحابه، به این سؤال پاسخ داده است. طبق آنچه در روایات تفسیری شیعه و برخی اهل سنت بیان شده است، مصداق بارز و معین اهل بیت، علی(ع)، فاطمه(ع)، حسن(ع) و حسین(ع) هستند. در ذیل روایات تفسیری از اهل سنت را مورد بررسی قرار می دهیم که ذوی القربی را خویشاوندان و اهل بیت تفسیر می کنند و به طور خاص اهل بیت(ع) را درحدیث خود نام می برد که اهل بیت فقط چهار نفر یعنی حضرت علی، فاطمه، حسن و حسین(ع) هستند.

گروهی از علما و بزرگان اهل سنّت (احمد بن حنبل، بی تا: ۱/ ۲۲۹؛ ابونعیم حافظ، بی تا: ۳/۲۰۱؛ ثعلبی، ۱۴۲۲: ۸/۳۱۰؛ طبرانی، بی تا: ۳/۴۷، ۱۱ /۳۵۱؛ حاکم نیشابوری، ۱۴۲۰: ۲/۴۴۴؛ فخررازی، بی تا، ۲۷/۱۶۶؛ شبراوی، ۱۴۲۳: ۴۳؛ ابن حجر هیتمی، بی تا: ۱۷۰؛ زمخشری، ۱۴۰۷: ۳/۴۶۷؛ ابن ابی حاتم، بی تا:۱۰/۳۲۷۶؛ ابن مردویه اصفهانی، ۱۴۲۴: ۳۱۶؛ سیوطی، ۱۴۲۱: ۲۰) از ابن عبّاس روایت کرده‎اند: آنگاه که آیه (قُلْ لَا أَسْئَلُکمْ …، شوری: ۲۳) نازل شد، گفتند: ای پیامبرخدا این خویشاوندان تو کیستند، که مودّت و دوستی آنان بر ما واجب گردیده است؟ حضرت فرمودند: «علی، فاطمه و دو پسر آنها» (سیوطی، ۱۴۰۴: /۱۹۱؛ امینی،۱۳۶۶: ۲/۳۰۷).

حاکم حسکانی نیز از علمای اهل سنت، هفت روایت را در ذیل آیه مودت جمع آوری کرده که منظور از «القربی» را حضرت علی (ع)، حضرت فاطمه(ع)، امام حسن (ع) و امام حسین(ع) می داند (حاکم حسکانی، ۱۴۱۱: ۲/ -). بخاری نیز در کتاب صحیح خود روایتی را از ابن عباس نقل می کند: إنَّهُ سُئِلَ عَن قولِه إلا الموَدَهَ فی القُربی فَقال سَعیدُ بن جُبیر: قُربی آلِ مُحَمَّد صلی الله علیه وسلم (بخاری، بی تا: ۶/۳۸؛ ابن حنبل، بی تا: ۱/۲۸۷؛ ترمذی، بی تا: ۵/۵۴؛ نسایی، ۱۴۱۱: ۶/۴۵۳؛ جریر طبری، ۱۴۱۲: ۲۵/۳۱). از سعید بن جبیر (صحابی) سؤال شد که منظور خداوند از مودت در قربی چیست؟ پاسخ داد: آنها نزدیکان آل محمد هستند» و احمد بن حنبل، از فقهای چهارگانه اهل سنت و پیشوای مذهب حنبلی، نیز این روایت را از ابن عباس نقل کرده است (ابن حنبل، ۱۴۳۳: ).

علامه حلی نیز ذیل آیه مودت، روایتی از ابن عباس نقل می کند که در کتب صحیحین و مسند احمد بن حنبل آمده است که هنگامی که آیه «قل لاّ اسئلکم…» نازل شد، اصحاب به پیامبر(ص) عرض کردند: ای رسول خدا! خویشاوندان تو که مودت آنها بر ما واجب است، چه کسانی هستند؟ فرمود: علی و فاطمه و دو فرزندانشان حسن و حسین و این سخن را سه بار تکرار فرمود (علامه حلی، بی تا: ). آیت الله مرعشی نجفی در شرحی که بر احقاق الحق نوشته است، قریب به پنجاه نفر از علمای بزرگ اهل سنت را نام می برد که روایات مربوط به آیه مودت را با سندهای متعدد در کتاب های خود آورده است (شوشتری، : /-). سید هاشم بحرانی، نیز در کتاب غایه المرام، روایت از اهل سنت و روایت از شیعه درباره این آیه نقل کرده است (بحرانی، بی تا: /-).

بنابراین با توجه به روایات رسیده و طبق عقیده غالب اهل سنت که اهل بیت پیامبر(ص)، حضرت علی(ع)، فاطمه زهرا(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) هستند، معلوم می شود که مراد از اهل بیت پیامبر(ص) در آن زمان همین چهار نفر بوده اند چون بجز از آن چهار نفر اگر کسانی دیگری که در خانه و اطراف پیامبر(ص) بودند و در زمره اهل بیت بود، حتما نامی از آنها برده می شد. پس این مقام اهل بیتی رسول خدا(ص) بر همین چهار نفر که در زمان حضرت حضور داشتند صدق می کند و مصداق واقعی و بارز اهل بیت پیامبر(ص)، حضرت علی(ع)، فاطمه زهرا(ع)، امام حسن (ع) و امام حسین(ع) می باشد.

این انتخاب و گزینش نشان از مقام شامخ آنهاست که رسول خدا(ص) از بین خاندان و اطرافیانش این چهار نفر را انتخاب کرده است و دوست و محبت به آنها را مزد رسالت خویش قرار داده است. البته عقلا مسلم و روشن است که این انتخاب رسول خدا هوسانه و به میل و اراده خویش نبوده، به طور حتم دست خداوند و اراده او درکار بوده چرا که رسول خوبی ها هرگز کاری را بدون اذن و اراده خداوند انجام نمی داد و در این انتخاب حکمت و مصلحت خداوند دخیل است. مسلما این انتخاب و گزینش بی حکمت نبوده و از طرفی دوست داشتن و محبت به آنها نیز یک دوستی ساده از نوع دوستی همنوع و نزدیکان نیست. این نوع دیگری از دوستی است که می تواند نتایج و ثمرات زیادی را به ارمغان آورد. ثمرات ارزشمندی که به خود انسان بر می گردد و به آن سخت محتاج است و نیز به امت اسلامی که به دوستی و محبت چنین انسان های وارسته امر شده است، این ثمرات قابل تأمل است به طوری که ابن عربی در این زمینه می گوید: دوستی اهل بیت(ع) باعث نزدیک شدن به خداوند می شود.

بنابراین می توان از آیه شریفه مودت، چنین نتیجه گرفت که یکی از مصادیق اهل بیت، امام حسین(ع) است که این آیه بر عظمت و مقام شامخ امام حسین(ع) دلالت دارد. کسی که امام حسین(ع) را شناخته باشد و تاریخ زندگی او را مطالعه کرده باشد و از اهداف رشادت ها و جان نثاری هایش در واقعه کربلا به خوبی با خبر باشد، خواهد دانست که امام حسین(ع) با رشادت ها و حماسه آفرینی خود در واقعه عاشورا ثابت کرد که به عنوان یک انسان آزادی خواه در مقابل ظلم سر خم نمی کند و تن به ذلت نمی دهد. او با قیام عاشورا و شهادت خود و عزیزانش، درخت اسلام را آبیاری کرد و اسلام را از نابودی نجات داد و درس آزادگی و سرافرازی را به بشریت آموخت که تا قیام قیامت این الگو سر مشق انسان های آزادی خواه خواهد بود. امام حسین(ع) انسان کاملی است که سرتاسر زندگیش، برای بشریت درس و الگوی کاملی است، به طوری که خط و مشی زندگی انسان را نشان می دهد؛ مسیر سعادت و به سر رسیدن منزل مقصود را راهنما و مایه هدایت است و وسیله قرب و نزدیکی به خداوند محسوب می شود. آری دوستی با این خاندان و به طور خاص دوستی با امام حسین(ع) باعث نجات از گرداب زندگی دنیاست. چه نیکو گفته است پیامبر(ص) که امام حسین(ع) کشتی نجات است.

ابن العربی دوستی اهل بیت(ع) را به نظم در آورده است (ابن حجر هیتمی، بی تا: ۱۷۰) و چنین می گوید:

محبّت خود را نسبت به آل طه (اهل بیت پیغمبر) فریضه و واجب می دانم برخلاف کسانی که از اهل بیت دورند، این عمل مرا به خدا نزدیک می‎کند؛ پس آن پیامبر(ص) فرستاده شده برای هدایت مردم، جهت تبلیغ خود اجری نخواست جز دوستی خاندانش. ایشان در این شعر دوستی اهل بیت را باعث نزدیکی به خداوند می داند که نشان دهنده این است که ابن عربی مسئله مودت را به خوبی درک کرده و به فضایل اهل بیت به خوبی آگاه شده که اهل بیت(ع) را وسیله قرب به خدا می داند.

شافعی هم گفته است:

یَا أَهلَ بَیتِ رَسُولِ اللهِ حبُّکُمُ

کَفاکُمُ مِن عَظِیمِ القَدرِ أَنَّکُمُ

فَرضٌ مِنَ اللهِ فِی القُرآنِ أَنزَلَهُ

مَن لَم یُصَلِّ عَلَیکُم لَا صَلاهَ لَهُ

(زرندی، بی تا: ۱۸؛ ابن حجر هیتمی، بی تا: ۲۲۸؛ شبراوی، ۱۴۲۳: ۸۳).

ای خاندان پیامبر! محبّت شما فریضه‎ای است که خداوند در قرآن، آن را نازل کرده است. همین قدر در عظمت مقام و ارزش شما بس که اگر کسی (در نماز) بر شما صلوات نفرستد، نمازش باطل است. امام شافعی نیز از محبت به اهل بیت به این نتیجه رسیده که در مقام و فضیلت اهل بیت(ع) همین بس که سلام و صلوات به آنها باعث قبولی نماز شده است.

بررسی و اعتبار سنجی روایات تفسیری ذیل آیه مودت

حدیث، از دو بخش سند و متن، تشکیل شده و اعتبارسنجی حدیث، به نقد سند و متن آن وابسته است که جهت اعتبار سنجی سند و متن حدیث، ضوابط و معیارهایی وجود دارد؛ مثلا در مورد سند، منبع و مأخذ حدیث از طریق رجال شناسان، راویان و محدّثان بدست می آید. وجود راوی کذّاب و وضّاع در سند، نامعتبر بودن منبع حدیث، وجود فاصله و گسست در حلقه های نقل، اقرار راوی به جعل و قضاوت محدّثان درباره بی اصل بودن روایت و نیافتن آن، از نشانه های ضعف حدیث هستند. این موارد قرینه هایی هستند که حدیث را به صورت کلّی از اعتبار ساقط نمی کند بلکه اینها قرینه و زمینه ای می شود تا با هوشیاری بیشتری حدیث، مورد بررسی قرارگیرد. برای اعتبارسنجی متن و محتوای حدیث، ضوابط و معیاری وجود دارد. به میزان سازگاری محتوا با معیارها، قوّت و ضعف حدیث مشخص می شود؛ هر چه محتوا با معیارها، سازگاری بیشتری داشته باشد حدیث نیز اعتبار بیشتری دارد. از مهمترین معیارها، عدم مخالفت حدیث با کتاب، سنّت، عقل و علم تجربی قطعی است که علمای قدیم بیشتر بر کتاب و سنّت تأکید می کردند، اما متأخّران شیعه بر مباحث عقلی زیاد تأکید دارند و برخی از اهل سنّت علم تجربی و حس (یعنی محسوسات و بدیهیات حسی) را مد نظر دارند و می گویند: حدیث نباید با بدیهیات حسی و تجربی مخالف باشد.

از لحاظ سند

حسکانی در شواهد التنزیل روایاتی را مستند نقل می کند که مصداق ذوی القربی اهل بیت و مشخصا علی، فاطمه و پسران آنها (حسن و حسین) می باشد که مودت آنها مزد رسالت پیامبر(ص) اسلام مشخص شده است. وی سلسله سند حدیث را اینگونه ذکر می کند: «حدثنی القاضی أبو بکر الحیری أخبرنا أبو العباس الصبغی حدثنا الحسن بن علی بن زیاد السری حدثنا یحیی بن عبد الحمید الحمانی حدثنا حسین الأشقر، [قال:] حدثنا قیس، عن الأعمش، عن سعید بن جبیر عن ابن عباس قال لما نزلت قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجراً إِلَّا الْموَدَّهَ فی الْقُرْبی قالوا: یا رسول الله من هؤلاء الذین أمرنا الله بمودتهم قال: علی و فاطمه و ولدهما» (حسکانی، ۱۴۱۱: ۲/ ۱۸۹).

همچنین حسکانی این روایت را به طریق دیگری از یحیی بن عبد الحمید الحمانی اینگونه نقل می کند: «أخبرنیه الحاکم الوالد، عن ابن شاهین [قال:] حدثنا أحمد بن محمد بن سعید، حدثنا عبید بن الحسن بن قنفذ البزاز (در کتاب لسان المیزان، عبید بن قنفذ ضبط شده است) (ابن حجر عسقلانی، ۱۴۰۷: ۴/ ۱۲۲) حدثنا الحمانی…» (حاکم حسکانی،۱۴۱۱: ۲/ ۱۹۰).

گروه دیگری نیز این روایت را از طرق مختلف از یحیی بن عبد الحمید الحمانی نقل کرده اند؛ از جمله یحیی أبونعیم، در کتاب خودش ما نزل من القرآن فی علیّ آورده است: «قال: حدّثنا أبو محمد بن حیّان، قال: حدّثنا أبو الجارود، قال: حدّثنا إسماعیل بن عبد اللَّه، قال: حدّثنا یحیی قال: حدّثنی حسین بن الحسن، عن قیس عن الأعمش، عن سعید بن جبیر: عن ابن عبّاس قال: لمّا أنزلت: (قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی) قالوا: یا رسول اللَّه من هؤلاء الذین أمرنا اللَّه بمودّتهم قال: علیّ و فاطمه و ابناهما» (حاکم حسکانی،۱۴۱۱: ۲/۱۹۰). محمّد بن سلیمان الکوفی نیز در کتاب المناقب باب «ذکر ما أنزل فی علیّ من القرآن» (الکوفی، بی تا: ۲۹) این روایت را از طریق خضر بن أبان و یحیی بن عبد الحمید الحمّانی، نقل نموده است.

حسکانی از طریق دیگری نیز این روایت را نقل کرده است: «أخبرنیه أبو بکر السکری أخبرنا أبوعمرو الحیری أخبرنا الحسن بن سفیان، حدثنا یعقوب بن سفیان، حدثنا یحیی بن عبد الحمید حدثنا حسین، حدثنا قیس، حدثنا الأعمش، عن سعید عن ابن عباس قال لما نزلت هذه الآیه: قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجراً قالوا: یا رسول الله من قرابتک التی افترض الله علینا مودتهم قال: علی و فاطمه و ولدها» (حاکم حسکانی،۱۴۱۱: ۲/ ۱۹۱).

همین روایت را با سند فوق، طبری و قاضی نعمان مصری نیز نقل نموده است (القاضی ابن حیون، ۱۴۰۹: حدیث ۷۳). حافظ بن مردویه در کتاب مناقب علیّ(ع) به سند خودش از سعید بن جبیر، از ابن عبّاس و الإربلی در کتاب کشف الغمه، با عنوان: «ما نزل من القرآن فی شأن علیّ علیه السلام» با همین سند، حدیث فوق را ذکر کرده اند (الإربلی، : ۱/ ۳۲۴).

السیّد الأجلّ یحیی بن الموفق باللَّه در امالی خودش در باب فضائل علیّ(ع)، این روایت را با سلسله سند ذیل نقل نموده است: «قال: أخبرنا أبو الحسین أحمد بن علیّ التوزی القاضی بقراءتی علیه ببغداد، قال: أخبرنا أبو عبید اللَّه محمد بن عبید اللَّه المرزبانی قال: حدّثنا أبو حفص عمر بن داود بن عنبسه المعروف بابن بیان العمانی قال: حدّثنا محمّد بن عیسی الواسطی أبو بکر، قال: حدّثنا یحیی بن عبد الحمید الحمانی قال: حدّثنا الحسین بن الحسن الأشقر، عن قیس بن الربیع عن الأعمش عن سعید بن جبیر: عن ابن عباس رضی اللَّه عنه قال: لما نزلت (قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی) قالوا: یا رسول اللَّه من هؤلاء الذین أمرنا اللَّه بمودتهم قال: فاطمه و ولدها» (مرشد باللَّه، ۱۴۲۲: ۱۴۴؛ حاکم حسکانی،۱۴۱۱: ۲/۱۹۱).

طریقه دیگری را که حسکانی از یحیی حمانی نقل می کند به شرح ذیل است: «أخبرناه أبو عبد الله الشیرازی أخبرنا أبو بکر الجرجرائی حدثنا أبو أحمد البصری حدثنا محمد بن عیسی الواسطی، و أحمد بن عمار، قالا: حدثنا یحیی الحمانی قال: حدثنا حسین الأشقر عن قیس بن الربیع عن الأعمش، عن سعید عن ابن عباس قال لما نزلت قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی قالوا: یا رسول الله و من هؤلاء الذین أمرنا الله بمودتهم قال: علی و فاطمه و ولدهما» (حاکم حسکانی، : ۲/ ۱۹۱). همین روایت را ابن أبی حاتم چنانکه ابن کثیر در تفسیر خودش آورده، روایت نموده است: «قال: حدّثنا علیّ بن الحسین حدّثنا رجل سمّاه حدّثنا حسین الأشقر عن قیس عن الأعمش عن سعید بن جبیر عن ابن عباس رضی اللَّه عنه قال: لمّا نزلت هذه الآیه: (قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی قالوا: یا رسول اللَّه من هؤلاء الذین أمر اللَّه بمودّتهم قال: فاطمه و ولدها» (ابن کثیر، ۱۴۲۰: ۴ / ۱۱۲).

حسکانی در سند دیگری این روایت را اینگونه نقل نموده است: «أخبرنا أبو نصر المفسر، و أبو منصور عبد القاهر البغدادی قالا: حدثنا أبو الحسن محمد بن الحسن السراج، حدثنا محمد بن عبد الله بن سلیمان الحضرمی و أخبرنا محمد بن عبد الله الرزجاهی حدثنا أبو بکر الإسماعیلی [قال:] أخبرنی الحضرمی و حدثنی أبو عبد الله الدینوری حدثنا برهان بن علی الصوفی حدثنا محمد بن عبد الله الحضرمی (الطبرانی، بی تا: ۱ / ۱۲۵). حدثنا حرب بن الحسن الطحان حدثنا حسین الأشقر، عن قیس، عن الأعمش، عن سعید بن جبیر عن ابن عباس قال لما نزلت قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقرْبی قالوا: یا رسول الله من قرابتک الذین وجبت علینا مودتهم قال: علی و فاطمه و ابناهما. و قال: الإسماعیلی: و ابناها » (حاکم حسکانی، ۱۴۱۱: ۲/ ۱۹۳ -۱۹۴).

نگارنده مجمع الزوائد آورده است که در سلسله سند این حدیث گروهی از ضعفا وجود دارد و البته توثیق هم شده است: «و فیه جماعه ضعفاء و قد وثّقوا » (هیثمی، ۱۴۰۸: ۹/ ۱۶۸). أخرجه أحمد، و الطبرانی و ابن أبی حاتم و الحاکم عن أبن عبّاس (حاکم حسکانی، ۱۴۱۱: ۲/ ۱۹۳-۱۹۴). السیّد عبد اللَّه بن حمزه در کتاب الشافی نیز این روایت را با این سند ذکر نموده است (المنصور بالله، ۱۴۲۲: ۱/ ۷۲، ۱۵۸).

سیوطی نیز این روایت را با سلسله سند مذکور در کتاب إحیاء المیت بفضائل أهل البیت و نیز در تفسیر الآیه الکریمه در تفسیر الدرّ المنثور، نقل نموده است و سند آن را ضعیف می شمارد. «و أخرج ابن المنذر و ابن أبی حاتم و الطبرانی و ابن مردویه بسند ضعیف من طریق سعید بن جبیر عن ابن عباس قال لما نزلت هذه الآیه قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی قالوا یا رسول الله من قرابتک هؤلاء الذین وجبت مودتهم قال علی و فاطمه و ولداها» (سیوطی، ۱۴۰۴: ۶/۷). ثعلبی نیز در تفسیر آیه کریمه می نویسد: «أخبرنی الحسین بن محمد الثقفی العدل حدثنا برهان بن علی الصوفی، حدّثنا محمد بن عبد اللَّه الحضرمی…» (ثعلبی، ۱۴۲۲: ۸/ ۳۱۰).

حسکانی در سند دیگری این حدیث را اینگونه نقل می کند: «حدثنا الحاکم أبو عبد الله الحافظ و هو بخطه عندی قال: أخبرنی مخلد بن جعفر الدقاق، قال: حدثنا محمد بن جریر الطبری قال: حدثنی القاسم بن إسماعیل أبو المنذر، حدثنا حسین بن حسن الأشقر، عن قیس بن الربیع عن الأعمش، عن سعید بن جبیر عن ابن عباس فی قوله عز و جل: قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی قال: علی و فاطمه و الحسن و الحسین» (حاکم حسکانی، ۱۴۱۱: ۲/ ۱۹۶). این روایت را ابن المغازلی در کتاب مناقب خود (کلابی، بی تا: ۳۰۷) از طریق دیگری از قیس بن ربیع نقل کرده است. «قال: أخبرنا أبو طالب محمد بن أحمد بن عثمان، حدّثنا أبو محمد عبد العزیز بن أبی صابر إذناً، حدّثنا إبراهیم بن إسحاق بن هاشم بدمشق، حدّثنا عبد اللَّه بن جعفر العسکری بالرقه، حدّثنا یحیی بن عبد الحمید، حدثنا حسین الأشقر [عن قیس ] عن الأعمش، عن سعید بن جبیر، عن ابن عباس قال: لما نزلت (قُلْ لا أَسْئَلُکمْ علَیْهِ أَجراً إِلَّا الْموَدَّهَ فِی الْقُرْبی) قالوا: یا رسول اللَّه من هؤلاء القربی الذین أمر اللَّه بمودتهم قال: علی و فاطمه و ولداهما» (حاکم حسکانی،۱۴۱۱: ۲/ ۱۹۶). این حدیث اخیر را بحرانی نیز در غایت المرام روایت نموده است (بحرانی، بی تا: ۳۰۷).

حسکانی با سلسله سند دیگری این روایت را اینگونه نقل نموده است: «أبو الیقظان [عثمان بن عمیر البجلی ] عن سعید أخبرنا أبو سعد بن علی أخبرنا أبو الحسین الکهیلی حدثنا الحضرمی حدثنا محمد بن مرزوق، قال: حدثنی حسین الأشقر قال: حدثنا نضیر بن زیاد، عن عثمان أبی الیقظان، عن سعید بن جبیر عن ابن عباس قال قالت الأنصار فیما بینهم: لو جمعنا لرسول الله مالا یبسط فیه یده [و] لا یحول بینه و بینه أحد فقالوا: یا رسول الله إنا أردنا أن نجمع لک من أموالنا شیئا تبسط فیه یدک لا یحول بینک و بینه أحد. فأنزل الله قُلْ لا أَسْئَلُکمْ علَیْهِ أَجراً إِلَّا الْموَدَّهَ فِی الْقُرْبی » (حاکم حسکانی،۱۴۱۱: ۲/۱۹۷).

طبرانی با سندی دیگری حدیث مذکور را اینطور نقل نموده است: «قال: حدّثنا محمد بن عبد اللَّه، حدثنا حرب بن حسن الطحان، حدّثنا حسین الأشقر، عن قیس بن الربیع، عن الأعمش، عن سعید بن جبیر: عن ابن عباس رضی اللَّه عنه قال: لمّا نزلت (قلْ لا أَسئَلُکمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی) قالوا: یا رسول اللَّه و من قرابتک هؤلاء الذین وجبت علینا مودّتهم قال: علی و فاطمه و ابناهما» (طبرانی، بی تا: ۱/ ۱۲۵).

حسکانی روایتی دیگری را با سلسله سند متفاوت تر ذکر می کند که در آن با عبارت دیگری امام حسین(ع) جزء مصداق ذوی القربی شمرده شده است. «و فی الباب عن أبی أمامه الباهلی حدثنی أبو بکر أحمد بن محمد بن إبراهیم المروزی قدم حاجا أن أبا الحسن ثمل بن عبد الله الطرسوسی حدثهم ببخارا، أخبرنا أبو إسحاق إبراهیم بن الحسن «بجندی سابور، حدثنا الحسین بن إدریس التستری حدثنا أبو عثمان الجحدری طالوت بن عباد، عن فضال بن جبیر عن أبی أمامه الباهلی قال: قال رسول الله ص إن الله خلق الأنبیاء من أشجار شتی و خلقت أنا و علی من شجره واحده، فأنا أصلها و علی فرعها، و الحسن و الحسین ثمارها، و أشیاعنا أوراقها، فمن تعلق بغصن من أغصانها نجا، و من زاغ هوی و لو أن عبدا عبد الله بین الصفا و المروه ألف عام ثم ألف عام ثم أل