فایل پاورپوینت کامل امام خمینی رحمه الله و روند ایجاد بحران مشروعیّت سیاسی و مذهبی رژیم پهلوی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل امام خمینی رحمه الله و روند ایجاد بحران مشروعیّت سیاسی و مذهبی رژیم پهلوی :

تبیین مسئله

تکوین مشروعیت پایدار سیاسی در سد معاصر، از مسألی بوده که رژیم های حاکم همراه با آن به مثابه یک معضل اساسی، دست به گریبان بوده اند و اگر در سال هایی محدود، این امر به صورت نسبی تحقق می یافت، با گذر ایام دوباره به مثابه امری پرمسأله و گاه بحرانی پدیدار می گردید. بدین سان، بررسی روند تحقق مشروعیت نسبی و سپس زوال مشروعیت سیاسی و فروپاشی ساختار سیاسی در عصر پهلوی دوم، و نقش انقلاب اسلامی در ایجاد بحران مشروعیت رژیم پهلوی، موضوعی حائز اهمیت است.

«مشروعیت» مفهومی عام است که از منظر مختلف قابل ارزیابی و تحلیل است. در مطالعات سیاسی نوعاً «مشروعیت» را برگردان فارسی واژه«Legitimacy» لحاظ می کنند که با واژگانی چون «Legislator» (میراث قانونی) و «Legislation,Legal» (قانون گذاری) متجانس است و می توان از آن به «مقبولیت»، «قانونی بودن» و یا «حقانیّت» نیز تعبیر کرد. البته کاربست این مفهوم به نحو تقلیدی در ادبیات سیاسی داخلی، چندان موجه نیست زیرا در ادبیات سیاسی غرب، شمولیت مفهومی «قانون»، قوانین نانوشته اعم از سنت ها، رویه ها و عرف را نیز دربر می گیرد و از این رو مشروعیت ناشی از سنت و عرف نیز به همین مفهوم بازمی گردد. مشروعیت یک نظام سیاسی، به معنای آن است که آن نظام برآمده از اراده عمومی است و همچنان این ذهنیت عمومی در مورد آن وجود دارد که نهادهای سیاسی مختلف نظام موجود، مناسب ترین نهادها برای اداره جامعه هستند. مراد از «مشروعیت» در نوشتار حاضر صرفاً «مشروعیت قانونی» و «مشروعیت سیاسی» نیست.[۱]

وقتی از مسئله «بحران مشروعیت» در حکومت پهلوی سخن به میان می آوریم، معنایی اعم از «مشروعیت سیاسی» و «مشروعیت مذهبی» ملحوظ است؛ چه اینکه گفتمان سیاسی امام در پیشبرد انقلاب اسلامی، صرفاً مبتنی بر ادبیات حقوقی و قانونی نبوده، به طور موازی، از ادبیات دینی نیز برای تبیین غیرشرعی بودن، غاصبانه و جائرانه و طاغوتی بودن حکومت پهلوی نیز سخن به میان آمده است و این شاخص مهم، به نحو تصاعدی، بر تزلزل مشروعیت ذهن ساخته سیاسی پهلوی نیز اثرگذاشته است.

پیش از آغاز تحولات نهضت امام خمینی(ره)، رژیم پهلوی با تکیه بر پروپاگاندای رسانه ای و سرکوب کردن حداکثری احزاب و جریان های سیاسی و نیز استفاده ابزاری از «انتخابات فرمایشی» توانسته بود در عرصه داخلی و بین المللی، «مشروعیت سیاسی نسبی» برای خود دست و پا کند اما با آغاز انقلاب اسلامی، ماهیت واقعی رژیم در نوع مواجهه با حقوق سیاسی ملت و نیز میزان توانمندی در اداره امور، عیان گردید و رژیم از یک سو در عرصه مردم مداری و از دیگر سو در عرصه کارآمدی سیاسی و سویی دیگر در جهت گفتمان سیاسی، به شدت دچار سردرگمی و ضعف و تزلزل گردید و نهایتاً ابتدا با حذف هویدا و نخست وزیری شریف امام و دست زدن به اصلاحات سیاسی نمایشی فریبکارانه، و پس از آن با روی کار آوردن دولت نظامی ازهاری، آخرین تلاش ها را برای تثبیت موقعیت خود انجام داد و بعد از گفتمان سازی فراگیر امام(ره) و تبیین عدم مشروعیت سیاسی و مذهبی رژیم، عملاً راهی جز تمسک به نیروهای به اصطلاح ملی گرا مانند سران جبهه ملی و نهضت آزادی برایش باقی نماند که بعد از ردکردن پیشنهاد نخست وزیری توسط صدیقی و سنجابی و بازرگان، نهایتاً به بختیار رسید. تأثیر بحران مشروعیت بر سقوط رژیم پهلوی دوم، گاه از منظر برخی روش های معمول از جمله «تئوری بحران» مورد ارزیابی قرار گرفته است.[۲] که به دلیل ناکارآمدی این روش در بررسی همه جانبه اندیشه و سیره امام(ره) در مسئله بحران مشروعیت و خصوصاً عدم توجه ویژه به بُعد «مشروعیت مذهبی»، همچنین عدم توجه کافی به جایگاه امام(ره) به عنوان یک رهبر سیاسی گفتمان ساز، نیازمند تتمیم و تکمیل است.

با توجه به نکات پیش گفته این سؤال مطرح است که به رغم برخورداری حداکثری رژیم از تمام ابزارهای سیاسی-امنیتی و رسانه ای، چگونه نتوانست در مقام مواجهه گفتمانی با امام(ره)،از بحران مشروعیت خود پیشگیری نماید؟ نوشتار حاضر به منظور بررسی نقش «بحران مشروعیت» در پیشبرد مبارزات و پیروزی انقلاب اسلامی، به مرور مواضع سیاسی امام(ره) در این باب خواهد پرداخت.

ملزومات فهم اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)

انقلاب اسلامی که حاصل اجتهاد دینی امام خمینی(ره) است، در روزگاری به پیروزی رسید که دست ردزدن بشر به سین دین به صورت حداکثری در جوامع مدرن شایع شده بود و آنان تمام همّ خود را برای بریدن پای دین از ساحت اجتماع و سیاست به کار بسته بودند. معنایی که مقام معظم رهبری(حفظه الله) نیز در بیانیه گام دوم بدان اذعان دارند. در چنین فضایی، امام(ره) با تفسیر حداکثری از دین، مسئله ادار تمام شؤون زندگی انسانی توسط دین را مطرح کرد و با نگاهی جامع نگر به آموزه های اسلامی، توازن و انسجام و عینیت دین و سیاست را در دو سطح مفهومی و نهادی، تبیین فرمود و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، این تئوری نجات بخش و ممتاز را در ساحت عمل متجلی ساخت که تأسیس نظام جمهوری اسلامی نتیجه آن است.[۳]

امام(ره) با تکیه به تاریخ حرکت های انبیای الهی، به بازطراحی الگوی رسالت و امامت در دوران جدید پرداخت و از این رو، سیره و تاریخ انبیاء و تاریخ صدر اسلام به عنوان یکی از منابع اصلی تولید اندیشه و سیر سیاسی ایشان بوده است. از این نظر شاید نتوان رهبران سیاسی زیادی را پیدا کرد که تا این حد از منبع مزبور بهره برده باشند. نوآوری های امام(ره) نیز در چارچوب های اصلی و اصیل شیعی بود و همواره به دنبال یک ارتباط جدید میان مسائل نوپدید و ضوابط و متغیرهای پیشین بود و برخلاف برخی تربیت یافتگان مدرنیته، صرف کُهن بودن برخی اسالیب و گزاره های علمی را به معنای کهنگی نمی پنداشت.[۴]

آثار امام خمینی(ره)، خصوصاً آثاری که مستقیما در حوز اندیشه سیاسی تولید شده، در موقعیت های سیاسی-اجتماعی یکسانی بیان نشده است؛ امام خمینی(ره) پیش از دهه ۱۳۲۰ در قالب ادبیات عرفانی برخی اظهارنظرهای سیاسی را بیان کرده، در ابتدای دهه ۲۰ متن تاریخی قیام لله و کتاب کشف اسرار را نگاشته است، در ابتدای دهه ۴۰ و در بدو مبارزات سیاسی و در تبعید، کتاب تحریرالوسیله را نگاشته و در پایان دهه چهل و ابتدای دهه پنجاه، دروس ولایت فقیه و حکومت اسلامی و کتاب البیع را از ایشان می بینیم. نهایتاً در دهه شصت و در قامت رهبر یک نظام سیاسی اسلامی، آثاری مانند نامه به گوباچف، نامه به آقای قدیری و برخی متن های دیگر را می بینیم که تعریفی تفصیلی و تازه از برخی مباحث سیاسی ارائه داده اند.

این روند تولید و عرضه اندیشه سیاسی توسط امام(ره) ناظر به موقعیت های مختلف انجام شده و منطبق بر سیره اهل بیت( بوده است لذا اولاً با لحاظ عنصر موقعیت، نمی توان برخورد یکسانی با این بیانات داشت لذا کنارهم گذاردن برخی متون و برکشیدن تعابیر تناقض نما و نهایتاً پناه بردن به نظری تطور اندیشه سیاسی امام(ره) یا احیاناً تغییر اندیشه های بنیادین ایشان بر پایه تحولات اجتماعی، از منظر روش شناختی اصلا قابل توجیه نیست و خطایی فاحش است که مع الاسف در خیل زیادی از تولیدات اندیشمندان داخلی به چشم می خورد.

توجه به قرائن حالیه و مقالیه که در سنت معارف اسلامی خصوصاً در مطالعه سخن و سیره اهل بیت(ع) سابقه دارد، عیناً در مطالعه آثار امام(ره) نیز باید مورد توجه قرار گیرد. از این رو در اغلب موارد با سیر اجمال به تفصیل و سطح و عمق بخشی به معارف و تولیدات فکری امام مواجهیم. البته ملاحظه شرایط خفقان و ضرورت تقیه یا حکمت مبارزات سیاسی، نیز اقتضای آن دارد که گاه مطالب به نحو ایهام و ابهام بیان شده باشد یا بخشی از معارف تبیین و برخی دیگر مسکوت گذارده شود. لذا با لحاظ موقعیت تولید اندیشه و آثار امام، با یک خط سیر ممتد مواجهیم که به اقتضای شرایط گاه روشن و پررنگ تر و گاه کم فروغ تر ظاهر شده است اما هرگز دو خط موازی یا دو خط متقاطع در اندیش سیاسی ایشان مشاهده نمی شود تا بتوان برداشت تطور، تغییر، تناقض و از این قبیل امور را در اندیشه های بنیادین، به امام نسبت داد. لذا نمی توان عبارات و نظرات مختلف امام(ره) را بدون لحاظ موقعیت بیان آنها، به جای هم و در کنار هم مورد بررسی قرار داد.

امام خمینی(ره)، رهبر سیاسی گفتمان ساز

جایگاه ویژه امام خمینی(ره) به عنوان یک رهبر سیاسی از ابعاد مختلف قابل تحلیل و ارزیابی است اما توانایی ویژه در تولید ادبیات سیاسی و قدرت شبکه سازی سیاسی برای بسط اندیشه انقلابی و تبدیل آن به گفتمان سیاسی همه گیر و نهایتاً مشروعیت زدایی از رژیم پهلوی در سطح ملی، امری است که در پژوهش های مرتبط با انقلاب اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. فراست و هوشمندی سیاسی امام(ره) در شناخت راهبردهای دشمن و برهم زدن محاسبات سیاسی آنان، در کنار استفاده حداکثری از ظرفیت تشکیلات فراگیر روحانیت و محافل مذهبی، و قدرت پیش بینی تحولات آینده، مجموعاً امام را در جایگاه رهبری بی بدیل قرار داده است.

طراحی آنتی تز انقلاب اسلامی در محافل فکری رژیم و حامیان غربی آن، در ماه های پایانی عمر رژیم به طور همزمان در دو محور سیاسی و نظامی به پیش می رفت. آنان از یک سو با نخست وزیری بختیار با هدف سوء استفاده از گفتمان ملی گرایی به راه های سیاسی در مواجهه با انقلاب اسلامی فکر می کردند که در آن دوران سولیوان (سفیر آمریکا) و پارسونز (سفیر انگلیس) بیشتر به پیشبرد این سناریو مبادرت داشتند. بخش تکمیلی این سناریو، تشکیل «شورای سلطنت» بود که عملاً در غیاب شاه قرار بود مأمور حفظ ساختار رژیم باشد.

در کنار راهبرد سیاسی، مسئله کودتای نظامی نیز همچنان در محافل داخلی و خارجی، خصوصاً آمریکایی، مطرح بود و بدین منظور ژنرال هایزر، مأموریت داشت سران ارتش را برای طراحی و اجرای آن مدیریت کند. امام خمینی(ره) اما با شناخت دقیق عرص مبارزات سیاسی، از یک سو با طرح احتمال اعلان جهاد، محاسبات رژیم و آمریکا در طراحی کودتای خونین را برهم زد و از دیگر سو با جذب بدن ارتش به انقلاب، زمینه بازگشت آنان به آغوش ملت و پیش گیری از درگیری ارتش با مردم را از بین برد. از دیگر سو با تشکیل «شورای انقلاب»، نسخه ایجابی انقلاب اسلامی برای دور انتقالی را مشخص کرد و هم زمان، ایجاد گفتمان سیاسی برای تزلزل در مشروعیت سیاسی رژیم را پیش برد و در مدت کوتاهی رژیم را با خلأ مشروعیت مردمی(مقبولیت)، مشروعیت سیاسی و مشروعیت مذهبی مواجه ساخت و زمین پیروزی انقلاب اسلامی را فراهم کرد.

امام خمینی(ره) در به چالش کشیدن مشروعیت رژیم، محورهای مختلفی چون «نفی مشروعیت سلطنت محمدرضا پهلوی»، «نفی مشروعیت سلسله پهلوی»، «ابطال فلسفه مشروعیت شاهنشاهی»، «نفی مشروعیت مجلس» را به طور همزمان مورد توجه قرار داد.[۵]

رژیم پهلوی در مقام مواجهه گفتمانی با امام(ره)،تلاش می کرد تا با تکیه بر بعضی ابزارهای تولید مشروعیت مانند سنّت پادشاهی در ایران و اندیش باستان گرایی، قانون اساسی، ارتش و توان نظامی، سوء استفاد از نهادها و نمادها و باورهای مذهبی، حاکمیت خود را بر جامعه ایرانی، مشروع و قانونی جلوه دهد و به استمرار مشروعیت سیاسی رو به افول خود امیدوار بود. این درحالی بود که ساختار استبدادی رژیم پهلوی از یک سو، و مبارزه با فرهنگ دینی و سنت های ایرانی، عدم استقلال و دخالت قدرت های خارجی، تکیه بر زور و کاربست ابزار سرکوب، ایجاد محدودیت در مشارکت های سیاسی و آزادی های مدنی و رانتیر [۶]بودن حکومت، زوال مشروعیت سیاسی نسبی رژیم را تشدید می کرد. ناتوانی رژیم پهلوی در حل بحران مشروعیت از یک سو و عملکرد غلط در تشدید آن، نهایتاً زمینه را برای فروپاشی این رژیم فراهم نمود.[۷]

به رغم اینکه اغلب انقلاب های بزرگ جهانی از جمله فرانسه، روسیه و چین، معمولاً در شرایط ضعف