فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اندیش? سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی :

مقدمه

تحقیق و مطالعه در مورد اندیشه و سیر علمای اسلام به عنوان حجت های امام عصر(عج) بر مردم در عصر غیبت، دارای اهمیت شایانی است؛ این کار موجب تنقیح و ارائ ملاک هایی در زمینه های مطالعاتی برای محققین می شود و برای رفتار امت نیز در زمینه های مختلف الگوسازی می کند. در این میان شناخت اندیش سیاسی فقهای اسلام اهمیت ویژه ای دارد؛ چراکه این امر در دنیای اسلام چالش برانگیز بوده و بر دیگر ابعاد دین اسلام تأثیر قابل توجهی گذاشته است. آیت الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی از شخصیت های تأثیرگذار و قابل توجهی است که رفتار ایشان در هم زمینه ها و به خصوص در حوز سیاست همواره منشأ بحث و تضارب آرا بوده است. ایشان باتوجه به شرایط و الزامات و اقتضائات، رویه ای در امر سیاست داشته اند که پی بردن به آن موجب پویایی فقه سیاسی شیعه خواهد شد و افق های تازه ای از رفتارسیاسی، نظری حکومت داری و تعامل و تأثیرگذاری در این عرصه را منقح خواهد ساخت.

در بررسی شاخص های یک اندیش سیاسی، شناخت شرایط زمانی و مکانی، سیر علمی و عملی و آگاهی به اقتضائات متعدد ضروری است. شیخ عبدالکریم حائری یزدی از شخصیت هایی است که مستقیم یا غیرمستقیم، و خواسته یا ناخواسته بر روند قدرت گرفتن جریان های اسلامی و ضداستکباری تأثیر داشته است. مطالع اندیش سیاسی شیخ از چندین جهت حائز اهمیت است: اول این که ایشان مؤسس حوز علمیه ای بودند که مبدأ تمامی تحولات سیاسی اجتماعی واقع شده است. دوم این که شرایط پیچیده ای بر جامع دوران ایشان حاکم بود که فهم منطق عکس العمل های شیخ می تواند مفید باشد. از منظری دیگر، کنکاش در متون و آثار علمی ایشان در تنقیح نظریات وی در زمین حکومت، حکومت داری و ولایت فقیه حائز اهمیت است. این نوشتار با رویکردی تحلیلی با مدنظر قراردادن عملکرد سیاسی شیخ، مطالعه و تحلیل پیرامون نظرات فقهی ایشان، با لحاظ اقتضائات و هم چنین رجوع به منابع اسلامی در صدد تبیین اندیش سیاسی این عالم جلیل القدر می باشد. البته ناگفته نماند که باید بین اندیش سیاسی و عملکرد سیاسی تفاوت قائل شد؛ زیرا اگرچه معمولاً عملکرد سیاسی از اندیشه نشأت می گیرد، اما شرایط همیشه فرصت نمودارکردن اندیشه را در قالب عملکرد فراهم نمی کند. لذا در فهم اندیش سیاسی باید دید عمیقی بر رویکرد مطالعاتی محققین حاکم باشد.

شرایط حاکم بر دوران شیخ

اکثر دوران حیات شیخ در فضاهایی گذشت که آبستن تشنج، ابهام، دودستگی، نفوذ بیگانگان و انحطاط فرهنگی و مذهبی بود. بنابر دلایل مذکور، همواره محیط علمی طلاب در خطر و ناامنی قرار داشت. آفت دیگر، مهم جلوه کردن و تقدم رفتارهای سیاسی بر امور علمی بود که البته هرگز قابل ملاحظه نشد. نهضت مشروطیت با دوران حیات شیخ عبدالکریم هم زمان بود و اقشار و گروه های مختلف با افق های فکر گوناگونی مشارکت داشتند. روشنفکران اصلاح طلب و انقلابی، بازرگانان ترقی خواه و روحانیون، عناصر اصلی سازند آن نهضت بودند. روشنفکران نمایند تعقل سیاسی غربی و خواهان تغییر اصول سیاست و مروج نظام پارلمانی بودند (آدمیت، ۱۳۶۳: ۳). در این شرایط رضاخان هم با انواع شیوه های تزویر و ریا به کسب قدرت می پرداخت؛ البته پس از مدتی نیز موفق شد؛ چراکه به قدرت مذهب در کشورهای اسلامی پی برد. (قاضی، ۱۳۷۷: ۴۲ و بهار، ۱۳۷۱، ج۲: ۹۳)

پس از کسب قدرت، سلطنت رضاشاه که توأم با استبداد و خفقان و زندان و اعدام و سرکوب مذهب و دین بود و شاه تنها با تکیه بر سلاح زور بر مردم حکومت می کرد به دلیل اوضاع بحرانی جهان به حال خود رها شده و بسیار مستحکم به نظر می رسید (معتضد، ۱۳۷۶: ۱۱۸) در ضمن نفوذ بی حد و حصر دول غربی و دسیسه های آنان در امور سیاسی و حکومتی و فرهنگی کشور نیز فضا را در جامعه هرچه بیش تر تیره و نگران کننده نموده بود (کاتم، ۱۳۷۱: ۱۶۸)؛ با وجود چنین شرایطی بارها شیخ به مهاجرت و نقل مکان تمسک جست تا از این فضاها دور بماند.

حائری پس از درگذشت استادش مرحوم فشارکی در سال ۱۳۱۶ از عراق به ایران بازگشت و در سلطان آباد (اراک کنونی) حوز درس پررونقی دایر کرد (حائری یزدی، ۱۴۰۸: ۲۰) ایشان در سال ۱۳۲۴ق، همزمان با آغاز نهضت مشروطه، مجددا به نجف بازگشت (بامداد، ۱۳۴۷، ج۲: ۲۷۵). احساس استقلال نداشتن در اداره کردن حوز اراک و هم چنین برهم خوردن آرامش آن جا به سبب نهضت مشروطه از عوامل مهاجرت دوبار وی در سال ۱۳۳۱ ق بوده است (حائری، ۱۳۶۴: ۱۷۹) البته چندی بعد به منظور دور ماندن از نزاع شدید میان موافقان و مخالفان مشروطه که در حوز نجف در میان علمای طراز اول پدید آمده بود، به کربلا رفت (مدرس تبریزی، ۱۳۷۴، ج۱: ۶۷) و پس از چندی دوباره به اراک بازگشت.

مدتی بعد در سال ۱۳۰۱ش به قم مشرف شد و با ورود وی، حوزه ای بزرگ در آن شهر تأسیس گردید و حائری، «آیت اللّه مؤسس» لقب گرفت (سپهری اردکانی، ۱۳۶۴: ). قم در آن دوران فضای سیاسی منحصربه فرد و خاصی نداشت، به این دلیل که اثرات مشروطه موجب انزوای علما گشته بود. از عوامل مهم ورود شیخ به قم هم این بود که علما و شیخ معتقد بودند شهری که روزی آواز علم در جهان تشیع داشته است، نباید فقط جنب زیارتی داشته باشد و مدارس علمی آن به خرابه های تاریخی تبدیل شوند (رازی، ۱۳۵۲، ج۱: ۲۸۸). هدف از ذکر این مهاجرت ها این است که روشن گردد، حاج شیخ برای نیل به هدفش یعنی حفظ، ارتقا و تقویت حوزه های علمیه چه مرارت هایی را در راه خود داشته است.

دغدغه های شیخ

شیخ عبدالکریم در فضایی که توضیح داده شد چند مورد را بر خود فرض می دانست و از اصول مشی خود قرار داده بود. اولین مورد، حفظ عقاید مذهبی در جامع اسلامی بود که در آن دوران با تهاجم فرهنگی غرب، به مقوله ای نگران کننده تبدیل شده بود. او در پاسخ به نام استادش، میرزا محمدتقی شیرازی، (پس از فوت سید محمدکاظم یزدی) که از او خواسته بود به عتبات برگردد و خود را برای مرجعیت شیعه مهیا سازد، اقامت در ایران را وظیف خود خواند و از قرارگرفتن ایران و ایرانیان در مسیر تباهی و انحطاط فکری اظهار نگرانی کرد (رازی، بی تا: ۱۵) دومین مورد، تلاش برای بقای مسیر فقاهت و علم آموزی بود که می بایست اهم اهداف هر عالمی باشد که شیخ عبدالکریم نیز به آن اهتمام ویژه ای داشت. او بیش از هر چیز به برنامه ریزی برای تثبیت حوزه و پیشرفت و بالندگی آن می اندیشید. تحول در روش های آموزش حوزه، تخصصی شدن ابواب فقه، توسع دامن معلومات دانش پژوهان حوزه حتی آموزش زبان های خارجی، و به طور خلاصه تربیت محقق و مجتهد از برنامه ها یا آرزوهای او بود (سید کباری، ۱۳۷۸: ۳۸۴). آیت الله خامنه ای مدّظله العالی در این باره می فرمایند:

ببینید چه قدر این ثمر (نهضت امام خمینی و انقلاب اسلامی) به اصل نزدیک است… آن بند صالح، آن بند راهروی راه پیامبران، با اخلاص خود چه کرد که این نهال (حوز علمیه) تا امروز این همه ثمرات بخشیده است که شما آن را در سراسر عالم می بینید! یکی از ثمرات آن تلاش در کشور ایران، تشکیل جمهوری اسلامی با هم برکاتش است و در جاهای مختلف دیگر، بیداری و بقی قضایاست که می دانید» (۱/۱۲/۱۳۷۰).

اندیش سیاسی شیخ

۱- مواجهه با حاکمان جور و دخالت در امور سیاسی

همان گونه که ذکر شد، دوران حیات شیخ از نظر مقطع زمانی با دور پرحادثه ای عجین شده بود؛ لذا برخلاف اکثر فقها که در قبال این حوادث اجتماعی سیاسی جهت گیری خود را مشخص می نمودند و به فعالیت می پرداختند، شیخ عبدالکریم ذره ای جهت گیری و یا دخالت از خود نشان نداد. به منظور فهم اندیش مبنایی وی در مواجهه با حکام جائر (که البته بارزترین آن ها رضاخان پهلوی است) باید علاوه بر عملکرد ایشان، به نظرات فقهی و شرایط آن دوران نیز عنایت داشت. در مورد عوامل رویکرد آن مرجع عالی مقام به امور و حوادث سیاسی و مواجهه با حاکم جائر، برداشت ها و نظرات مختلفی وجود دارد که به ترتیب زیر بیان می گردد:

۱-۱- تقیه، سازش و پذیرش شاه

برخی اعتقاد دارند که روابط شیخ عبدالکریم با رضاخان از باب سازش و دوستی بوده است. دلایل این استنباط عبارتند از: تمایلات دینی و مذهبی رضاخان یا دست کم تظاهر به آن تا آن زمان (اعظام قدسی، ۱۳۴۹، ج۲: ۵۱-۵۲)، وعده های رضاخان مبنی بر تقویت اسلام و جلوگیری از افکار ضد دینی (هدایت، ۱۳۶۳: ۳۶۸) و اقتدار وی و در نتیجه ایجاد امنیت و ثبات نسبی در کشور (محقق داماد، ۱۳۸۳: ۷۰-۷۳). مؤید دیگر چنین نگاهی این است که ایشان سلطان شیعه ای را که ظلم اش مطلق نیست و حکومت اش با خیر نیز همراه است، مصداق جائر نمی داند؛ فلذا تضعیف او را نامطلوب می پندارد: «… اذا انقسمت اعمال الانسان المتعدیه الی الغیر الی قسمین من الاساءه والاحسان و کان القسمان مستمرین لایصدق علیه الظالم بقول مطلق…». بنابراین، سازش شیخ توجیه فقهی دارد (اراکی، ۱۴۱۳ق: ۷۹).

اما این نظر از این جهت قابل نقد است که اولاً رضاخان بر خلاف تصور، اساس اسلام را هدف گرفته بود و این با انتظارات شیخ از سلطان مشروع که “حفظ بیض اسلام” را از او انتظار دارد، سازگاری ندارد، ولو این که او شیعه باشد.[۱] البته باید توجه داشت که پس از سلطنت رضاخان این روابط به سردی گرایید (حائری یزدی، ۱۳۸۱: ۶۴) و بعد از برخی اتفاقات، به ویژه، اعلام کشف حجاب توسط وی این روابط کاملاً تیره شد (حائری یزدی، ۱۳۷۷: ۲۰۵). در حادث ضرب و شتم آیت الله محمدتقی بافقی در پی حرکت شنیع رضاخان و خانواده اش، ایشان موضعی این چنین گرفتند: «صحبت و مذاکره در اطراف قضی اتفاقیه مربوط به شیخ محمدتقی برخلاف شرع انور و مطلقاً حرام است» (مکی، ۱۳۶۲، ج۴: ۲۸۲). این موضع جایی برای تردید نمی گذارد که سازش با رضاخان از روی تقیه بوده است؛ زیرا یا عمل رضاخان مورد تأیید شیخ و شرع مقدس بوده! و یا این حکم از روی مصلحتی بالاتر صادر شده است.

در واقع اعلام حرمت صحبت پیرامون قضی شیخ محمدتقی، باطنی دارد و آن حرمت اقدامی است که در جهت نابودی اسلام و نابودی حوز علمیه صورت گرفته است. حال اگر اشکال شود که تقیه در حکومت سلطان مشروع معنایی ندارد، باید گفت به عقید شیخ عبدالکریم، رضاخان و یا هر کس اگر به جای وی بر کرسی سلطنت بود، در واقع بازیچ سیاست های انگلیس بوده و تقیه در برابر حکومت رضاخان، تقیه در برابر دشمنان اسلام و بیگانگان بوده است. شیخ عبدالکریم در جواب کسی که می گوید: «می دانید پهلوی می خواهد ایران را نَصرانی کند؟» گفته بود: «می دانم؛ ولی شما می خواهید من کاری کنم که او زودتر چنین کند؟» (گرامی، ۱۳۸۱: ۹۹) چراکه رضاخان بارها خطرناک بودن خود را اظهار کرده بود؛ از جمله این که گفته بود:

اگر حاج شیخ عبدالکریم نفس می کشید، یک کلمه ای می گفت، فوری ماشین در خانه اش حاضر می کردم و می فرستادمش آن جا که عرب نی می انداخت» (شکوری، ۱۳۶۸: ۱۴۶).

رضاخان هم چنین در پاسخ به نام مؤدبانه و محترمان شیخ که به کشف حجاب انتقاد نموده بود، می گوید:

رفتارتان را عوض کنید وگرنه حوز قم را با خاک یکسان می کنم. کشور مجاور ما (ترکیه) کشف حجاب کرده و به اروپا ملحق شده است، ما نیز باید این کار را بکنیم و این تصمیم هرگز لغو نمی شود (حضور، ۱۳۸۵: ۱۷۶).

بعد از این اقدام، امر متحدالشکل شدن به سرعت در قم اجرا شد و آیت الله حائری فرمود: «دیدید که اگر تلگراف نمی کردم، یک عده گرفتار نمی شدند و هم این قدر تسریع در متحدالشکل شدن قم نمی شد» (منظورالاجداد، ۱۳۹۳: ۳۲۹ و ۳۲۸). ایشان در تقریرات فقهی خود بعد از آوردن اخبار وارده در این زمینه و دسته بندی آن ها بر می آید که بر این عقیده اند که نحو مواجهه با حکام جور تابع مصالح و مفاسد است؛ بنابر اقتضاء می تواند هر یک از احکام چهارگان واجب، مستحب، مکروه و حرام را به خود بگیرد. در واقع بحث در مصداق اکراه از سوی جائر و اهم و مهم نمودن میان مفاسد و مصالح و مفاسد با مفاسد، اساس نظری فقهی شیخ در این زمینه است (اراکی، ۱۴۱۳ق: ۶۳-۹۲) که البته این جا و در مورد رضاشاه، خارج از موضوع است؛ به عللی که در باب سلطان مشروع خواهد آمد.

با توجه به این تقریرات فقهی از ایشان و تغییرات در نحو رفتار شیخ با رضاخان، بعید است بتوان رابط او با رضاخان را از روی دوستی دانست؛ چراکه با مبانی نظری فقهی ایشان کاملاً در تضاد است. لذا نظری سازش و پذیرش کاملاً مردود است.

۱-۲- امر به معروف و نهی از منکر

در سیر سیاسی- فقهی شیخ، امر به معروف و نهی از منکر از واجباتی است که تأکید خاصی روی آن دارد؛ بر این اساس آن را مستقلاً در این بخش آورده ایم. قرآن کریم می فرماید:

کنتم خیر امه اخرجت للنّاس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تؤمنون بالله؛ شما مسلمانان بهترین امتی هستید (باید باشید) که خدا برای مردم دنیا نمایان فرمود؛ زیرا امر به معروف و نهی از منکر می کنید و ایمان به خدا دارید (آل عمران، ۱۰۳).

هرچند امر به معروف و نهی از منکر از واجبات مؤکده است، ولیکن، وجوب امر به معروف و نهی از منکر نیز شرایطی دارد. امر به معروف و نهی از منکر با وجود چهار شرط بر انسان واجب می شود: ۱) علم و آگاهی به معروف و منکر، ۲) احتمال اثر کردن امر یا نهی، ۳) اصرار داشتن بر ارتکاب معصیت و استمرار گناه، ۴) ضرر و مفسده ای متوجه مال، آبرو و جان آمر و ناهی و یا یکی از مؤمنان نشود (مطهری، ۱۳۸۱، ج۱۷: ۲۶۷).

بر اساس شروط بالا، که تقریباً همگان برآن صحه می گذارند، یکی از عوامل احتمال اثر، داشتنِ قدرت است. امام صادق(ع) فرمودند:

انما هو علی القوی المطاع العالم بالمعروف من المنکر، لا علی الضعفه الذین لا یهتدون سبیلا؛ این کار بر شخصی واجب است که مورد احترام و اطاعت دیگران باشد و نسبت به تشخیص معروف از منکر عالم باشد، نه بر ضعیفی که خود در انتخاب راه متحیرند (کلینی، ۱۴۰۷ ق، ج۵: ۵۹).

از تقریرات فقهی شیخ در باب معونه الظالمین به دست می آید که اهمیت امر به معروف و نهی از منکر به قدری است که اگر حصول قدرت (به عنوان یکی از شروط امر به معروف و نهی از منکر) متوقف بر قبول ولایت از سوی جائر باشد، باید ولایت از طرف جائر به عنوان اولویت پذیرفته شود؛ چرا که به تعبیر ایشان، امتثال این واجب در گروی آن است: «… فمن الواضح وجوب القبول لکونه مما لایتم الواجب الا به…» (اراکی، ۱۴۱۳ق: ۸۶). با این اوصاف، از دیدگاه شیخ در حکومتی که جائر پنداشته نمی شود و حصول قدرت سیاسی نیز خارج از دسترس است، مصداق قدرت، قدرتی از جنس هیبت و قداست معنوی و علمی است که وی به آن اهتمام داشته است؛ شرط اصرار بر معصیت نیز که در حکومت وقت بارز بوده است. اما در شرط عدم اضرار به مؤمنین است که خط مشی شیخ پیچیده می گردد و بین سازش، مدارا، تذکرات لیّن و نصیحت های با احترام مخیر می گردد؛ البته این مورد را نیز به تشخیص درست رعایت می کند. تمامی نامه ها و تذکرات شیخ به رضاخان با لحاظ این شروط بوده است.

البته شاید خدشه شود که با توجه به آن که امام حسین(ع) آن گاه که خطر انحراف و زوال، اصل دین را تهدید می نمود، از جان و مال گذشت و همه را فدا نمود؛ این جا نیز که رضاخان اصل دین را نشانه گرفته بود، شیخ ملزم به قیام بوده و سکوتش به جا نبوده است.

در پاسخ باید گفت سکوت شیخ و یا قیام وی دائر بین دو امر بوده است: اولی توهین و انحراف بخشی از دین، و دومی حذف و نابودی حوز علمیه، علما و اصل دین؛ منطقی است که باید برای حفظ دومی بکوشد. هر زمان و مکانی وضعیت و ظرفیت خاص خود را دارد و شیوه های مختلف این گونه اتخاذ می شوند. اگر شیو امام حسن(ع) در مقابل معاویه، امام رضا(ع) در مقابل مأمون و امام حسین(ع) در مقابل یزید را مقایسه کنیم، تفاوت ها و تعارض های ظاهری شیوه ها را به جز به تفاوت و تعارض شرایط و گوناگونی زمانی و مکانی نمی توانیم حمل کنیم (راشد، ۱۳۷۲: ۵۴؛ به نقل از نیکوبرش، ۱۳۸۱: ۲۲۹). بنابراین، شیخ، هم امر به معروف و نهی از منکر را تعطیل نکرده و هم مصلحت را در هنگام عمل به این واجب مورد توجه قرار داده بوده اند.

۱-۳- عزلت سیاسی مصلحت آمیز

برخی اهتمام او به حفظ حوز قم را مهم ترین دلیل اجتناب شیخ از ورود به بسیاری از رویدادهای سیاسی و رویارویی با حکومت دانسته اند. به نظر اینان، حائری آگاهانه و هوشمندانه به مسائل مرتبط با حکومت وارد نمی شد؛ زیرا بر این باور است که موضع گیری در برابر رضا شاه پهلوی در آن اوضاع و احوال، نتیجه ای جز برچیده شدن حوزه علمیه نخواهد داشت؛ بنابراین، با دوراندیشی و درایت و بردباری، حیات حوزه و بلکه حیات دین و مذهب را در ایران استمرار بخشید (شریف رازی، بی تا: ۲۹-۳۰). هم چنین بر اساس بیانات شیخ می توان فهمید که مبارزه و یا موضع گیری در برابر جریان های سیاسی و یا حکومت جائر را بیهوده می پنداشت؛ چرا که این ها را بازیچه ای تحت نفوذ سیاست های انگلیس و روس می دید و مقابله و جهت گیری در برابر آن را بی ثمر می دانست و به تعبیر خودش، حلقوم اسلام و مسلمین زیر دستان انگلیس بوده است (صدر، ۱۳۶۴: ۲۹۳). پیامبر اکرم در نصایح خود به ابوذر غفاری می فرمایند:

یَا اباذر! دَع ما لَسْتَ مِنْهُ فِی شَیْ ءٍ وَ لَا تَنْطِقْ فِیمَا لَا یَعْنِیکَ، وَ اخْزُنْ لِسَانَکَ کَمَا تَخْزُنُ وَرِقَکَ… ؛ ای اباذر! کاری را که به تو هیچ ارتباطی ندارد رها کن و جز به آن چه تو را سود بخشد سخن مگو و زبانت را نگه دار چنان که زر و سیمت را حفاظت می کنی (فیض کاشانی، ۱۴۰۶ق، ج۲۶: ۱۸۷).

این رویکرد از این جا ناشی می شد که سیاست های کشورهای سلطه گر را مبهم و غیرشفاف می پنداشت و در شرایط غیرشفاف، عقل حکم به بی طرفی می دهد؛ زیرا به دلیل نمایان نبودن حق، چه بسا هر نوع جهت گیری، بازی در ساحت برنامه های آنان باشد. اگر بتوان بر این اساس، آن دوران را دورانی آکنده از فتنه نامید، حفظ حوز علمیه به عنوان کانون حفظ و نشر آموزه های وحیانی قطعاً از اولویت های اساسی خواهد بود. همان گونه که امام علی (ع) برای محفوظ ماندن از فتنه ها می فرمایند:

پس باید بر سنت پیامبر(ص) باقی مانید که برپاست؛ و بر آثار رسالت تکیه نمایید که آشکار است؛ به عهد نزدیکی که بسته اید وفادار مانید که یادگار پیامبر بر آن تکیه دارد… (نهج البلاغه، ۱۳۷۹، خطب ۱۳۸).

این بی طرفی و پرهیز از امور سیاسی را این گونه نیز می توان تفسیر کرد که امام علی(ع) می فرمایند: «در فتنه ها چونان شتر دو ساله باش؛ نه پشتی دارد که سواری دهد و نه پستانی تا او را بدوشند» (نهج البلاغه، ۱۳۷۹، حکمت ۱). برخی نیز نقل کرده اند که شیخ به منظور حفظ بی طرفی خود در صف آرایی های مشروطه، کتابی از آخوند خراسانی و کتابی از طباطبائی یزدی را درس می داده است (فیاضی، ۱۳۷۸: ۷۸). رفتار شیخ این گونه منطقی تر به نظر می رسد که هدف او القا و حفظ وحدت در میان فضای روحانیت بوده باشد؛ آن چنان که امیرمومنان می فرمایند: «ای مردم! امواج فتنه ها را با کشتی های نجات در هم بشکنید و از راه اختلاف و پراکندگی بپرهیزید» (همان، ۱۳۷۹، خطب ۵۰).

علت دیگری نیز در اتخاذ تقیه قابل تأمل است و آن این که رشد سیاسی مردم در آن زمان چندان بالا نبود که بتوان مبارزه را سامان دهی کرد؛ حتی وضع فرهنگی و معیشتی مردم قم به گونه ای بود که گویا برخی مردم نمی توانستند وضع جدید را بپذیرند و وجود طلبه ها را تحمل کنند. به همین دلیل آیت الله حائری به طلبه ها سفارش کرده بود که در برابر هرگونه بدرفتاری دیگران گذشت کنند، تا حادثه ای پیش نیاید. برای نمونه، درقضی مرحوم بافقی که معاون برجست ایشان در ادار حوزه بود، نیز واکنشی نشان دادند که دیگرگونه بود. آیت الله حائری بین دو موضوع اهم و مهم درگیر بود؛ موضوع اول این بود که با رضاخان درافتد که در این صورت قتل عامی نظیر مسجد گوهرشاد رخمی داد و در نتیجه، باقی ماند مردم نیز صحنه را رها می کردند و روحانیت شیعه شکست می خورد و سازمان حوز علمی قم برچیده می شد.

موضوع دوم این بود که کج دار و مریز با رضاخان رفتار شود، تا با ادام کار حوز علمی قم، مردان دانشمند و کارایی برای آیند ایران و دنیای اسلام پرورش یابند (شعبانی، ۱۳۸۰: ۲۶- ۲۷). آیت الله مؤسس در اعتراض مردم که «چرا قیام نمی کنید، می فرمود:

کسی که می خواهد قیام کند باید طرف دار داشته باشد، باید همه قیام کنند و از خودگذشتگی داشته باشند، من با وکیل و وزیری که حاضر نیست از ماهی دویست تومان، پانصد تومان بگذرد و یا تاجری که حاضر نیست از منافع خود دست بکشد، چه کار می توانم بکنم (م‍ن‍ظورالاج‍داد، ۱۳۹۳: ۳۲۸ و ۳۲۷).

بر این اساس کاملاً قابل درک است که قیام، جهت گیری و مقابل قهرآمیز که رکن اصلی آن متکی به مردم است، در آن دوران فراهم نبوده؛ فلذا شیخ از روی شمّ سیاسی خود تشخیصی به جا داده و بستر را برای آیندگان آماده نموده است.

۱-۴-