فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع)

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع)؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع) انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع):

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع) آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع) با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع) از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع)، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی در دعای عرفه: شناخت ابعاد جسمی و روحی انسان در پرتو کلام امام حسین(ع) :

مقدمه

دعا رابطه مخلوق با خالق است. دعا روح انسان را با حقیقت هستی پیوند می بخشد و وسیله ای است به هنگام شکسته شدن وسایل، و کلیدی است به هنگام ناکارآمد بودن کلیدهای دیگر. حقیقت دعا، توجه به کمال مطلق و احساس نیاز و فقر و وابستگی به اوست.

دعاهای اسلامی با محتوای غنی و اثربخش آن، در همه ابعاد زندگی از دعاهای دیگر ادیان متمایز می گردد. در اسلام، دعا بیان دیگری از آموزه های فردساز و جامعه پرداز توسط وحی است؛ یعنی درس های قرآنی که خداوند مهربان برای تربیت انسان با آیات آسمانی فرستاده است. ادعیه، به گونه ای تفسیر قرآن کریم و شرح معارف آسمانی اند (اخوان مقدم و حبیب پور، ۱۳۹۶ش، در: حوزه نت https://hawzah.net، به نقل از: محمد سبحانی نیا، ۱۳۹۰، صص۷۱-۴۴).

ادعیه مأثور از پیامبر و خاندان مکرّمش:، میراث مسلمانان است که هم راه طلب و هم ادبِ مناجات و دعا را به ما می آموزد و ما را با معارف بلند دین آشنا می سازد. از افتخارات علمای شیعه، حفظ این میراث ارزشمند و انتقال آن به نسل های بعد بوده است. آنان همان گونه که حفظ این مجموعه ها را بر خود لازم می دانسته اند، از دخل و تصرف و افزودن به آن، جلوگیری کرده اند (ترابی، ۱۳۸۴ش، http://miqat.hajj. ir).

یکی از زیباترین دعاها، مناجات امام حسین(ع) در روز عرفه است. ایشان در این دعای پر محتوا – که در عصر روز عرفه عرضه شده – عالی ترین مضامین توحیدی را در قالب کلماتی دلنشین بیان کرده اند. روح عرفان و معرفت در عرصه توحید، در تمام بخش های این دعا موج می زند و سالکان راه حقیقت را در طی مراحل سیر و سلوک استوارتر و مصمم تر می سازد (اخوان مقدم و حبیب پور، ۱۳۹۶، در: https://hawzah.net، به نقل از: عمرانی، ۱۳۹۰، صص۷۶-۶۲).

دعای عرفه – که به طور ویژه در روز عرفه خواندن آن سفارش شده – از چنان مضامین والایی برخوردار است که همچون کلاس درسی، عموم و خصوص می توانند در حد توان خود، برای خداشناسی از آن بهره مند شوند.

امام (ع) در این دعا، مضامین بلند عرفانی را با الفاظ فصیح و بلیغ درآمیخته است. این دعا می دان وسیعی از بلاغت – اعم از معانی، بیان و بدیع – را در برگرفته است.

مباحث مربوط به زیست شناسی، از جمله روییدن گیاهان و آفریدن جانوران و انسان ها شواهدی هستند که قرآن کریم برای یادآوری نظم در آفرینش، توحید و هدفمندی خلقت، آنها را ذکر کرده است. امام حسین(ع) به پیروی از این روش قرآن کریم، در دعای پرفیض عرفه، وقتی به ناتوانی خود و همه شمارش کنندگان نعمت های الهی اعتراف می کند، گوشه هایی از مواهب الهی در آفرینش انسان را به یاد می آورد که از موضوع بحث علم ژنتیک، جنین شناسی و زیست شناسی است.

فرازهای مربوط به زیست شناسی در این دعا، علاوه برآنکه می تواند رهنمود و بابی در جهت نگرش عرفانی به علم زیست شناسی و ارائه روش های آموزشی و مطالعات دینی با بهره گیری از علوم تجربی باشد، اهمیت توجه به حراست از ذخایر ژنتیکی برای حفظ سلامت نسل های آینده و مراقبت های بهداشتی در دوران جنینی را متذکر می شود. همچنین توجه ایشان به اندام ها و اعضای گوناگون بدن در این دعا، بیانگر این حقیقت است که هر یک از اعضای بدن، هرچند به ظاهر کوچک و کم اهمیت، نعمتی باارزش پ و موهبتی خداوندی به شمار می آید و رسم شکرگزاری، حفظ این امانت های الهی و بهره گرفتن از آنها در راه مطلوب و مرضی خالق آنهاست (ملایری، در: http://arafeh2a.blog.ir).

روز عرفه، از اعیاد بزرگ است؛ – گرچه به اسم عید نامیده نشده – و روزی است که خدا بندگانش را به عبادت و طاعت خویش دعوت کرده و سفره های جود و احسانش را برای آنان گسترده و شیطان نیز در این روز خوارتر و حقیرتر و رانده تر و خشمناک تر از روزهای دیگر است (قمی، ۱۳۴۴ ش، در: https://www.erfan.ir).

از روایات و احادیث اهل بیت: و دعاهای این روز برمی آید که خداوند متعال در روز عرفه برای بندگان خود عنایات ویژه ای منظور کرده است (معاونت تحریریه خبر پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکارم شیرازی، ۱۳۹۴ش، در: https://www.makarem.ir).

همان گونه که از نام عرفه پیداست، این روز، روز آشنایی و عرفان است. در روز عرفه، انسان باید خود را بشناسد، خدای خود را بشناسد و به هدف آفرینش، معرفت پیدا کند.

هدف اصلی از نگارش این مقاله، پاسخ به پرسش های ذیل است:

ابعاد معنوی – عرفانی دعای عرفه کدام هاست؟

ابعاد زیستی – انسانی دعای عرفه کدام هاست؟

نوشتار حاضر با روش تحلیل محتوا، مطالعه ای در دعای شریف عرفه است تا از این رهگذر، دریابد امام حسین(ع) در این دعای پرفضیلت به چه نکاتی اشاره کرده اند.

آنچه در این دعای عظیم الشأن آمده، از چنان محتوا و عمقی برخوردار است که بجاست – دست کم – برای هر عبارت آن کتابی نگاشته شود. صرف ترجمه و درجِ بندی در ذیل هر عبارت، حق مطلب ادا نمی شود؛ اما این مختصر را مجال تفصیل نیست.

پیشین تحقیق

در خصوص دعای عرفه، تحقیقات متعددی صورت گرفته و مقالات و کتاب های متعددی نگاشته شده است. بالغ بر شصت مقاله، که هر یک به نوعی درباره دعای عرفه نگاشته شده بود، احصا گردید که غالباً ناظر به معنای متن؛ آن هم در یک بعد شناختی انسان از منظر روحی بود. همچنین در می آن متون نگاشته شده، تنها یک وبلاگ به بررسی بُعد جسمی و زیستی پرداخته است؛ ولی این مقاله تحقیقی، هم به بررسی و شناخت بعد روحی انسان در این دعا و هم بُعد جسمی و زیستی او می پردازد و از این نظر، در نوع خود، منحصر به فرد است.

روش تحقیق

روش تحقیق، «توصیفی – تحلیلی» و «تحلیل محتوا» است. روش اول به توصیف و تفسیر شرایط و روابط موجود در یک پدیده می پردازد. روش دوم علاوه بر پژوهش های کمّی، در رویکردهای کیفی نیز به عنوان یکی از شیوه های تحلیل داده به کار می رود. این شیوه تحقیق، که در پی شناخت داده هاست، یک روش قابل قبول در بررسی های متنی، به ویژه در حیطه ارتباطات و رسانه های جمعی به شمار می رود. این متون ممکن است کتاب، مقاله، مباحثه، سرفصل روزنامه، سند تاریخی، سخنرانی، محاوره رسمی و غیر رسمی، تبلیغ یا هر رخداد ارتباطی باشد.

این پژوهش از نظر هدف، توسعه ای و کاربردی است. شیوه گردآوری اطلاعات نیز کتابخانه ای است.

مفاهیم نظری

۱. دعا

الف) دعا در لغت

دعا به معنای خواندن، حاجت خواستن، استمداد (قرشی، ۱۳۸۷ش، در: https://library.tebyan.net)، عبادت، استغاثه و درخواست عفو و رحمت از خداست (ابن منظور، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۲۵۷، در: http://lib.eshia.ir) ابن فارس در تبیین معنای ریشه این واژه می نویسد: «دعا متمایل کردن چیزی به سمت خود با صدا وگفته است» (ابن فارس، ۱۴۰۴ق، ج، ص ۲۷۸، در: https: //library.tebyan.net).

ب) دعا در اصطلاح

دعا در اصطلاح، اعلام نیاز بنده به معبود است و محدود به لغت یا الگوی خاصی نیست. دعا و نیایش، یکی از بنیادی ترین و مهم ترین مشخصات ادیان است؛ چنانکه می توان گفت دین بدون دعا، دین نیست. بخش وسیعی از ادبیات همه ادیان به دعا و مناجات اختصاص یافته است. دعا و مناجات، آیینه ای است که در آن احوال و احساسات و تجارب دینی و عرفانی مجال نمود و بروز می یابد (اخوان مقدم و حبیب پور، ۱۳۹۶ش، در: https://hawzah.net، به نقل از: اکرمی، ۱۳۸۷ش، ۲۷ – ۲۶، صص ۶۲ – ۵۸).

ج) دعا در قرآن

خداوند متعال در سوره فرقان در این باره می فرماید:

(قلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبّی لَوْلا دُعآؤُکُمْ فقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یَکُونُ لِزاماً) (فرقان: ۷۷).

بگو: اگر دعای شما نباشد پروردگار من به شما اعتنایی نمی کند. شما (پیامبر و آیات خدا را) تکذیب کردید، پس (کیفرتان) پیوسته و مدام خواهد بود.

از این آیه به دست می آید که جایگاه انسان در پیشگاه خداوند به قدر دعا و ارزش او به اندازه اهتمام به او به مناجات با خدا و عبادت اوست.

همچنین در سوره غافر می فرماید:

(وَ قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکمْ إِن الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عنْ عبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ) (غافر: ۶۰).

مرا بخوانید تا دعایتان را برای شما اجابت کنم. قطعاً کسانی که از پرستش و عبادت من سر باز می زنند، با حالت خواری و ذلت وارد جهنم خواهند شد.

خداوند متعال با این آیه شریفه، هشدار می دهد که ترک دعا، استکبار و گردن کشی از پرستش و عبادت او و نیز موجب داخل شدن در آتش جهنم و عذاب خوارکننده است.

۲. عرفه

«عرف»، که از خانواده «عرفان» و «معرفه» است، شناخت آثار اشیا همراه با تفکر و تدبّر است. تدبّر اخص از علم، و مخالف آن انکار است (راغب اصفهانی، ۱۳۹۳ ش، ص۴۳۱، در: http://lib.eshia.ir).

روز نهم ماه ذی حجه روز عرفه و آغاز مناسک حج است. حاجیان در این روز در صحرای عرفات حاضر می شوند و با دعا و استغفار، از توفیق در ادای فریضه مهم حج شکرگزاری می کنند. با توجه به اهمیت این روز، ادعیه و مناجاتی از معصومان و بزرگان دینی برای این روز نقل شده است.

۳. صحرای عرفات

در فاصله ۲۱ کیلومتری شهر مکه، سرزمینی مقدس با پیشینه تاریخی دیرینه قرار دارد که نامش «عرفات» است. حاجیان پس از پوشیدن لباس احرام، برای انجام حج تمتع، باید به آنجا بروند و از ظهر روز نهم ذی حجّه تا غروب آفتاب آن روز، در آنجا بمانند. آنان در این سرزمین، وقوف می کنند و به دعا و نیایش می پردازند تا خدای رحمان، بر آنها رحمت آورد و به آنان اجازه ورود به حرم عطا کند.

این منطقه وسیع، با مساحت حدود هیجده کیلومتر مربع، در شرق مکه و اندکی متمایل به جنوب، می آن راه طائف و مکه قرار دارد. محدوده این سرزمین با کوه هایی نیم دایره ای شکل، که در اطراف آن قرار دارد، مشخص شده است (پرسمان، ۱۳۹۳، در: https://www.porseman.com).

کلمه «عرفات»، اسمی مفرد است که به صورت جمع آمده؛ لیکن جمع بسته نمی شود. شاید علت آن، تفکیک ناپذیری اماکن است و با این استعمال، گویی هر جزئی از این سرزمین را «عرفه» دانسته اند ( قاضی عسکر، ۱۳۷۳ش، ص ۱۴۲).

در اینکه چرا این سرزمین را «عرفات» نامیده اند، سخنان بسیاری گفته شده؛ اما آنچه بیش از همه با واقع مطابق می نماید این است که امام صادق(ع) در روایتی پس از بیان ماجرای فرود آمدن حضرت آدم (ع) در عرفات و همراه بودن جبرئیل با ایشان، فرمودند:

«جبرئیل به آدم گفت: هنگامی که خورشید غروب کرد، هفت مرتبه به گناهت اعتراف کن و هفت مرتبه نیز توبه و طلب آمرزش نما. آدم اطاعت کرد. و آنجا عرفات نامیده شد؛ زیرا آدم در آن به گناه خود اعتراف کرد و برای فرزندان او نیز سنت شد که ]در این سرزمین[ گناهان خود اعتراف کرده، از خداوند آمرزش بخواهند؛ همان گونه که آدم چنان کرد. (دانشنامه اسلامی، ۱۳۷۴ش، در: http://wiki. ahlolbait.com، به نقل از: مستدرک الوسائل، ج۱۰، باب۱۴۹).

در انتها و شرق عرفات، کوه کوچکی واقع شده که «جبل الرحمه» نامیده می شود. این کوه از کوه های اطراف، مستقل و مجزاست و شاهد دعای امام حسین(ع) در روز عرفه بوده است (حوزه نمایندگی ولیّ فقیه در امور حج و زیارت، ۱۳۹۰، در: http://hajj.ir).

سند دعای عرفه

اصل دعای عرفه در کتب ادعیه بااهمیتی همچون البلد الامین، مصباح الزائر، اقبال الاعمال، زاد المعاد و مفاتیح الجنان آمده و در کتاب شریف بحار الانوار علامه مجلسی نیز منعکس شده است. سند دعای عرفه، متصل به امام معصوم نیست و فقط ذکر شده که پسران غالب اسدی به همراه امام حسین(ع) در صحرای عرفات این دعا را خوانده اند.

قابل توجه است که بزرگان ما، صاحبان کتب ادعیه یاد شده و دیگران، هیچ اشکال سندی به این قسمت دعا نمی گیرند و فصاحت و بلاغت ائمه را زیر سؤال نمی برند.

نکته دیگر – که نباید فراموش کنیم – این است که لحن دعا و مناجات اهل بیت(ع) با لحن دعا و مناجات مردم متفاوت است؛ اهل بیت با جمال مطلق و احسن مطلوبات به راز و نیاز می پردازند.

در اینکه آیا سند دعای عرفه – با وجود اینکه پسران غالب اسدی راوی آن هستند – اعتبار دارد یا نه و آیا امامان پس از امام حسین(ع) این دعا را تأیید کرده اند یا خیر، و اصلاً آیا خدشه ای در سند این دعا وارد نیست، توجه به چند نکته لازم است:

با توجه به آنچه در کتاب های رجالی آمده، غالب بن بشر اسدی – که ابن اثیر او را از صحابه دانسته (اندیشه قم، «سند دعای عرفه»، در: https: //www.andisheqom.com، به نقل از: عبدالله مامقانی، بی تا، ج۲، ص۳۶۵) دو پسر به نام های بشر و بشیر داشت که دعای عرفه را از امام حسین(ع) نقل کرده اند.

نام بشر بن غالب اسدی کوفی در کتاب های رجالی آمده است. برخی درباره او چیزی نگفته اند. عده ای هم او را مجهول دانسته اند (ر. ک. مامقانی، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۳۶۵ ؛ خوئی، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۳۲۰) درباره شخصیت او هم کتاب های رجالی به طور صریح و محکم سخنی نگفته اند.

در موسوعه رجالیه آمده است: «بشیر مشترک است بین رجال حدیث، ولی با این حال، هیچ کدام توثیق نشده اند.» همچنین آمده است: «از او روایتی از امام حسین(ع) گزارش شده که کتاب الکافی آن را روایت کرده است. او کسی است که دعای عرفه را از امام حسین (ع) روایت کرده است.» (اندیشه قم، «سند دعای عرفه»، در: https://www.andisheqom.com، به نقل از: ترابی، ۱۴۲۴ق، ص۶۲).

اما بر اساس قاعده دلالت شناسی، علامه محمدتقی جعفری در مقدمه تفسیر دعای بلند عرفه می نویسد:

مرحوم محدث قمی در مفاتیح الجنان آورده: بشر و بشیر، فرزندان غالب اسدی نقل کرده اند که در ساعات آخر روز عرفه در سرزمین عرفات در محضر امام حسین(ع) بودیم. آن حضرت با تعدادی از افراد خاندان و فرزندان خود و شیعیانشان از چادر به بیرون تشریف آوردند و در نهایت خضوع و فروتنی، در سمت چپ کوه (جبل الرحمه) ایستادند و روی مبارک خود را به سمت کعبه گردانیدند و دست خود را مقابل رو گرفتند و این دعای عرفه را خواندند. اگرچه بعضی از محدثان بزرگوار به سند این نیایش یقین ندارند، ولی طبق اصل معروف، «دلالته تغنی عن السند» در اینجا جاری است.

گاهی مفهوم و دلالت و محتوای حدیث به قدری با عظمت و مطابق اصول است که از سند بی نیاز است. روشن است که نظیر مضامین این نیایش را، که در عالی ترین درجه حکمت و عرفان اسلامی قرار دارد، جز انبیای عظام و ائمه معصوم: نمی توانند بیان کنند (اندیشه قم، www.andisheqom.com، به نقل از: جعفری، ۱۳۸۲، ص۲۹) بنابراین بیشتر دعاهای موجود، از باب بی نظیر بودن در مضامین و معنا، مورد وثوق قرار می گیرند.

آیت الله جوادی آملی هم منشوری را که از امام صادق(ع) روایت شده، نقل می کند که دستورالعمل بلند اخلاقی برای کارگزاران نظام اسلامی دانسته است. این منشور – که بسیار جالب توجه و از مضامین و معنای بلندی برخوردار است (اندیشه قم، https: //www. andisheqom.com، به نقل از: حر عاملی، بی تا، ج۱۲، باب ۴۹ و ج۱، ص۱۵۰ ۱۵۵) – از نظر سند، حدیث مرسل است. ایشان می گوید: «اشکالی ندارد که از مضامین و معنای بلند آن در عرصه های اجتماعی و اخلاقی استفاده ببریم» (اندیشه قم، https://www.andisheqom.com، به نقل از: جوادی آملی، ۱۳۸۰) و طبق اصل «دلالته تغنی عن السند» (محتوای بلند حدیث ما را از بررسی سند بی نیاز می کند) از آن بهره ببریم. احادیث شریف نبوی۹، نهج البلاغه شریف، صحیفه سجادیه و بسیاری از دعاها چنین سرنوشتی دارند و طبق این اصل «دلالت»، پذیرفته می شوند. بلی، در مسائل فقهی و بیان حکم شرعی، اثبات سند و سندشناسی بسیار مهم است؛ اگرچه در مسائل فقهی هم گاهی روایات مرسل و غیر معتبر، مؤید روایات دیگر هستند و از این حیث، مورد استناد و استفاده قرار می گیرند.

بنابراین اگرچه برخی از محدثان بزرگوار و اهل رجال، بر سند این نیایش یقین ندارند و بر راوی آن اشکال می کنند، ولی دلالت آن طوری است که بوی عصمت می دهد و یک مضمون و دلالت بی نظیر، آن هم در قالب نیایش، جز در توان معصوم(ع) و انبیای عظام نیست. از این گذشته، وقتی دلالت متنی اینچنین محکم، قوی و بلند باشد، هم مورد تأیید سایر معصومان(ع) قرار می گیرد و هم عقل برهانی آن را به معصوم (ع) مستند می کند و به معصوم (ع) نسبت می دهد.

علاوه بر این، اگر طبق اخبار عرض (اندیشه قم، www.andisheqom.com، به نقل از: حر عاملی، بی تا، ج ۱۸، باب ۹، از ابواب صفات قاضی، ص ۸۹)، متن دعای عرفه بر قرآن شریف عرضه شود، به یقین با روح قرآن همخوانی دارد. بنابراین، ضعف سندی آن، خدشه به دلالتش نمی زند و می توان از مضامین آن بهره برد.

گذشته از همه، انتساب این دعا به امام حسین(ع) دارای شهرت هست.

اگرچه ممکن است این دعا از نظر زنجیره سند در حد عالی نباشد، اما مضمون آن به گونه ای است که نمی توان احتمال داد از غیر معصوم است.

آیت الله محمد محمدی ری شهری می گوید:

عالم ربّانی آیت اللّه حاج شیخ علی سعادت پرور (پهلوانی)(ره) در تأیید صدور آن به دلیل قوّت متن، برای این جانب از علامه سید محمد حسین طباطبایی نقل کرد: کیست که بتواند این گونه حقایق را بیان کند؟ ما که عمری در مسائل فلسفی و عرفانی تلاش کرده ایم، نمی توانیم این طور حرف بزنیم! (حدیث نت، «اعتبار دعای عرفه»، http://hadith.net، به نقل از: دانشنامه امام حسین(ع)، ج ، ص ).

سند بخش آخر دعای عرفه

دعا و مناجات، نیاز فطریِ هر انسانی است و همین او را وامی دارد تا با هر زبانی با خدا مناجات کند، یا مناجات و دعای خود را به صورت مکتوب درآورده، می آن مردم انتشار دهد. نشر چنین مضمونی تا آنجاکه با مبانی دینی مخالفت نداشته باشد، اشکالی ندارد و از سوی پیشوایان دین نهی نشده است؛ مانند دعاهای مرحوم سیدبن طاووس که در کتاب های دعایی خود آورده و با صراحت، آنها را به خود نسبت داده است، یا مناجات های خواجه عبداللَّه انصاری، و یا الهی نامه استاد حسن زاده آملی در دوران معاصر.

اما نسبت دادن دعای دیگران به پیامبر یا یکی از معصومان(ع) به هیچ وجه درست نیست. در این می آن، از جمله دعاهایی که نیاز به بررسی دارد و پژوهش درباره آن ضروری است، ذیل دعای شریف عرفه، منسوب به حسین بن علی(ع) است. این دعا در کتاب الاقبال سیدبن طاووس و البلد الأمین کفعمی و بحارالأنوار و زاد المعاد علامه مجلسی و مفاتیح الجنان شیخ عباس قمی۴ نقل شده است (ترابی، ۱۳۸۴ش، http://miqat.hajj.ir).

در خصوص ذیل این دعا، دو اشکال مطرح شده:

۱. علامه مجلسی(ره) می گیرد و می گوید: «عبارات آخر دعا با سیاق بیان ائمه اطهار: سازگاری ندارد و مطابق مذاق صوفیان است.»

۲. اشکال دیگری که علامه طهرانی گرفته، می گوید: قسمت آخر این دعا از کتاب ابن عطا ءالله برداشته شده است.

در جواب این اشکال، باید گفت: ایشان هیچ دلیلی بر این امر اقامه نمی کند و با فرض وجود این ذیل در کتاب ابن عطاء الله، چرا نگوییم که او از بیان امام حسین(ع) گرفته است! بنابراین، نمی توان ذیل دعا را بدون استناد به وجود مقدس امام حسین (ع) دانست و خواندن این فقره از دعا بر اساس نظر فقهایی همچون حضرت آیت الله جوادی آملی، قطعاً مسلّم و با اجر است (میرلوحی، ۱۳۹۴، در: https://www.yjc.ir)

مرحوم حاج شیخ عباس قمی در کتاب مفاتیح الجنان اشاره می کند که این ذیل دعا در کتاب الاقبال سید بن طاووس نقل شده، ولی در کتاب بلدالامین کفعمی نیامده است.

مجلسی با وجود مقدّم بودن سیدبن طاووس و نزدیک بودن وی به زمان ائمه، نقل کفعمی را ترجیح داده و موافق روایت کفعمی (بدون ذیل دعا) دعای عرفه را ذکر کرده است (اندیشه قم، «سند بخش آخر دعای عرفه» https://www.andisheqom.com، به نقل از: مجلسی، بی تا، ج۹، ص۲۱۳).

با بررسی سخنان علامه مجلسی معلوم می شود که مرحوم سید در کتاب مصباح دعا را بدون ذیل آورده است.

آیت الله شبیری زنجانی نقل می کنند که استاد جلال الدین همایی در کتاب مولوی نامه، این بخش ذیل دعا را از ابن عطاءالله اسکندرانی دانسته است.

علامه سیدمحمدحسین حسینی طهرانیw ضمن تأیید سخن مرحوم علامه مجلسی – که آن را از سخنان صوفیان می داند – این قسمت از دعا را فقره نوزدهم و بیستم از ۳۵ فقره مناجات شیخ عطاءالله اسکندرانی دانسته است (همان، به نقل از: حسینی طهرانی، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۵۱).

مرحوم جلال الدین همایی در توضیح «إلهی أنا الفقیر» بیان می دارد که در تحقیقات خود، عین این بخش از دعا را در کتاب الحکم العطائیه دیده و مسلّم دانسته که در این باره تخلیطی شده است (همان، به نقل از: همائی، ۱۳۷۶، ج۲، ص۱۸، حاشیه).

الحکم العطائیه همراه با شروح آن، بارها در مصر چاپ شده و کتاب کم حجمی در زمینه اخلاق به روش عرفا، شامل دعوات و مقامات عرفانی مرحوم اسکندرانی است. (همان)

بررسی دعای امام حسین (ع) در روز عرفه

امام حسین(ع) در دعای عرفه به موضوعات متعددی اشاره کرده اند:

اول – مدح و ثنای پروردگار؛ زیرا چنین آغازی برای ایجاد رابطه میان او و خداوند بسیار مناسب است؛ به تعبیر دیگر کلید دعا مدح خداست. خداوند هم از این طریق، ادب و احترام و تذلّل و خداشناسی بنده اش را می ستاید.

دوم – اشاره به توحید و صفات باری تعالی؛

سوم – هدایت خواهی از خداوند؛

چهارم – خود شناسی و مراتب رحمت الهی؛ امام حسین (ع) در این بخش، به این دو مقوله پرداخته است: ابتدا به نحوه خلقت خود و سپس به نعمت های گوناگون خداوند. (هاشمی اقدم، ۱۳۸۵، در: http: //old. ido.ir، به نقل از: جعفری، ۱۳۸۰، ص۴۲۰)

پنجم – اعتراف به وجوب طاعت خداوند؛

ششم – واکنش خداوند به اعمال انسان؛ از نظر امام حسین(ع) خداوند موجودی است که نسبت به حرکات و سکنات بندگانش واکنش نشان می دهد. این واکنش عموماً مثبت است. اگر گاهی جنبه منفی به خود می گیرد، برای بیدار کردن بندگان است؛ وگرنه خداوند همیشه امیدبخش بوده است. البته هشدار خداوند نیز نعمت است؛ زیرا باعث بیداری می شود؛ ضمن اینکه خداوند گاه لطف خود را درون قهر پنهان می کند.

هفتم – طلب مرگ آسان؛

هشتم – خداوند، تنها پناهگاه انسان؛

نهم – اعتراف به گناه؛

دهم – طلب رستگاری؛

یازدهم – بازگشت به وصف خداوند؛

دوازدهم – تحقق عشق؛ تمام تلاش حضرت امام حسین(ع) این بود که در صحرای کربلا عشق ورزی او با خداوند محقق شود. عشق، عصاره هستی و هدف تمام حرکت امام حسین(ع) بود و دعای عرفه، نمادی کامل از این حرکت اوست. (همان)

امام در لابه لای فرازهای دعا، خواسته های خود را نیز ذکر می کند. نکته مهم آن است که عمده ترین خواسته های ایشان معنوی است و این نشان می دهد که نزد امام، معنویت در زندگی، اصل است.

بنابراین بهترین دعای انسان باید آن باشد که از خدا، خدا را بخواهد؛ ولی پیش از چنین درخواستی باید مقدمات آن را از خدا درخواست کند: بی نیازی روحانی، یقین قلبی، خلوص عمل، بینایی در دین. پس از تحصیل اینها، برای بنده عاشق، این امکان فراهم می شود که از خدا، خود خدا را بخواهد. چنین نعمتی – البته – وقتی حقیقتا درک می شود که موانع نیز از بین برود. از این رو، امام(ع) از خدا می خواهد تا آن موانع را نیز از بین ببرد.

مهم ترین مانع، وسوسه های شیطان است که اگر خدا لطف نکند، انسان به تنهایی نمی تواند از آن دام، رها شود.

در تحقیقی که زهره اخوان مقدم و زهرا حبیب پور انجام داده اند (اخوان مقدم و حبیب پور، ۱۳۹۶، ش ۸، در: https://hawzah.net)، متن دعای عرفه را به ۵۴۰ فراز تقسیم کرده و در نهایت، همه فرازها را ذیل چند محور خداشناسی، انسان شناسی، راهنماشناسی، هستی شناسی، معاد شناسی و ذکر «صلوات» قرار داده اند.

سپس با تحلیل محورهای مزبور، به این نتایج دست یافته اند که محور خداشناسی فراوانی ۵۵ درصد، محور انسان شناسی فراوانی ۳۶ درصد، محور راهنماشناسی فراوانی۶ درصد، محور هستی شناسی فراوانی ۱ درصد و محور معادشناسی فراوانی ۰۱/۰ درصد را به خود اختصاص داده است. همچنین «صلوات» به صورت یک مؤلفه مجزا فراوانی ۲ درصد داشته است. آن گاه هر یک از محورهای مزبور را تجزیه کرده و این نتایج را استخراج کرده اند:

الف) محورخداشناسی، خود به چند مؤلفه تقسیم بندی می شود: افعال خدا با ۴۲ درصد فراوانی، صفات خدا با ۵۵ درصد فراوانی، احکام خدا با ۷/۰درصد فراوانی، اسماء خدا با ۷/۰درصد فراوانی و شعائر الهی با ۱ درصد فراوانی.

ب) محور انسان شناسی پس از محور خداشناسی، بیشترین بخش را در دعای عرفه به خود اختصاص داده و شامل مؤلفه های ذیل است: نیازهای انسان، ویژگی های انسان، شناخت ابعاد ظاهری جسم انسان و شناخت ابعاد معنوی جسم انسان.

نیازهای انسان طی درخواست های امام از خداوند، به سه بخش تقسیم شده است: نیازهای معنوی، نیازهای مادی و نیازهای روانی.

ویژگی های انسان نیز حول این محورها ذکر شده است: صفات انسان، ویژگی های اخلاقی و غیر اخلاقی انسان، ویژگی های ذاتی انسان.

شناخت ابعاد ظاهری جسم انسان، به اعضا و جوارح انسان اشاره کرده است. در زمینه شناخت ابعاد روحانی انسان، به گواه بودن اعضا و جوارح در روز قیامت اشاره شده است.

ج) در محور راهنماشناسی، مؤلفه های پیامبرشناسی، امام شناسی و قرآن شناسی آمده که هر یک به زیرمؤلفه هایی تقسیم می شوند:

مؤلفه های پیامبرشناسی: ویژگی های پیامبر۹ مانند: «نبی، رسول و خاتم پیامبران» هریک ۲ بار، و مانند «عبد، بهترین خلق، امین وحی، بشیر، نذیر، سراج منیر، نعمت برای مسلمانان، رحمت برای جهانیان» هرکدام ۱ بار. از ویژگی پیامبران، نشانه های پیامبران و اسامی پیامبران نیز سخن گفته شده است.

مؤلفه های امام شناسی: صفاتی مانند «طیبین و طاهرین، مخلصین، منتجبین، مخبتین، ساده المیامین» در این مورد ذکر شده است.

مؤلفه های قرآن شناسی: جامعیت قرآن، نور، کتاب ناطق، نبأ عظیم، قرآن حکیم.

د) در محور هستی شناسی به ویژگی جهان هستی، ویژگی مخلوقات، اسامی فرشتگان، و در زمینه پدیده شناسی به حرکت بادها، پدیدار گشتن مخلوقات، پدیدار گشتن آسمان ها و زمین پرداخته شده است.

ه) در محور معادشناسی، تنها یک جا با عبارت «الیک مردی» سخن به میان آمده است.

و) «صلوات»، به علت آنکه شامل «خداشناسی، پیامبرشناسی، امام شناسی و درخواست درود» است، به صورت یک مؤلفه خاص در نظر گرفته شده و با فراوانی ۸ درصد، در این دعا مشاهده می شود.

در پایان، با توجه به محورهای موجود در دعا و فراوانی هریک از محورها، این نتایج به دست آمده است:

محور خداشناسی با فراوانی ۵۵ درصد – که بیشترین سهم را به خود اختصاص داده – بیانگر اهمیت مسئله خداشناسی است و نزد معصومان: همواره مطمح نظر بوده است. امام حسین(ع) با ذکر اوصاف خداوند متعال، به برطرف کردن عقاید منحرف و شرک آلود زمان خویش مبادرت ورزیده و عقاید صحیح را در باب توحید و به شکل دعا و به گونه ای شیوا بیان کرده اند.

محور انسان شناسی با فراوانی ۳۶ درصد پس از محور خداشناسی، با توجه به حدیث شریف پیامبر گرامی ۹ «من عرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّه» (ویکی شیعه، « حدیث مَنْ عَرَفَ نفْسَهُ»، در: https: //fa.wikishia.net به نقل از: جعفربن محمد (منسوب)، ، ص؛ ابن ابی جمهور، ق، ج، ص؛ فخررازی، ق، ج، ص، ج، ص و ج، ص)، ناظر به این مطلب است که لازمه خداشناسی، خودشناسی است و انسان برای اینکه به شناخت واقعی خداوند دست یابد، باید از خویشتن شروع، و مراحل خودشناسی را طی کند. یکی از مراحل خودشناسی این است که انسان در چگونگی خلقت خویش بیندیشد و در نظم موجود در اعضای بدن، حرکات آنها و نحوه ارتباطشان با یکدیگر تفکر کند تا به قدرت خالق خویش دست یابد.

در موضوع راهنماشناسی، به این ابعاد اشاره شده است: شناخت و اعتقاد به رسولان و خاتمیت پیامبر اکرم، شناخت و ایمان به ائمه معصوم: و شناخت آیات وکتاب خدا و اعتقاد به آن. قرار گرفتن این سه مؤلفه در این دعا بیانگر آن است که زمانی خداشناسی به کمال حقیقی خود می رسد که با اعتقاد به رسولان و امامان معصوم: و تمسک به کتاب خدا همراه باشد.

مؤلفه های قرآن شناسی و امام شناسی در این دعا، مؤید حدیث شریف ثقلین است. اعتقاد به قرآن باید با اعتقاد به اهل بیت عصمت و طهارت: همراه شود؛ وگرنه به گمراهی مبدّل خواهد شد.

ابعاد روان شناختی دعای عرفه در درمان بیماری های روان

الف) نقش دعا در سلامت روان

یکی از مباحث مهم در روانشناسی اسلامی؛ کارکرد دعاست. امروزه از این موضوع با عنوان «دعادرمانی» و «ایمان درمانی» یاد می شود.

در دنیای معاصر، این کارکرد دعا مورد اهتمام روانشناسی، به ویژه روانشناسی اسلامی، واقع شده است. علاوه بر روانشناسان، فیزیولوژیست ها نیز به این کارکرد دعا اذعان کرده، معتقدند: ارتباط با خداوند برای انسان، همانند آب و اکسیژن؛ ضروری است؛ زیرا