فایل پاورپوینت کامل ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن :

۱. مقدمه

پیشینه جریان سلفی تکفیری در حوزه عمل گرایی به سه قرن اخیر باز می گردد، ولی در این چند سال گذشته، رشد و گسترش سلفیه تکفیری، شتاب بیشتری به خود گرفته و در قالب گروه ها و شاخه های متعددی در سراسر جهان اسلام سر برآورده است. بررسی روند حوادث سال های اخیر نشان می دهد ایدئولوژی جریان سلفیه درمقایسه با دیگر جریان های مذهبی در جهان اهل سنت، همچون اخوان المسلمین، جریان سنتی فقهی و حتی سکولارهای غرب گرا، قوت و گسترش بیشتری یافته است. گرچه اخوانی ها به لحاظ تشکیلات، قوی تر و قدیم تر و به لحاظ ایدئولوژی، نوگراتر هستند، این جریان سلفی تکفیری است که هم پیروان بیشتری دارد و هم توانسته است با بهره مندی از توانمندی های دیگر گروه های سیاسی همچون حزب بعث در عراق به سازمان دهی پیچیده ای دست یابد.

فارغ از اینکه جریان سلفیه از درون به چند گروه تقسیم می شود، به نظر میرسد همه آنها از نظر مبانی به گونه ای واحد می اندیشند و تنها در کاربست روش ها و تاکتیک ها متمایز می شوند. شاید بتوان گفت کانونی ترین مفهومی که همه آنها را به هم پیوند میدهد، «اقامه نظم جدید دینی» یا همان «خلافت اسلامی» است که در اندیشه آنان ضرورت شرعی دارد. از نظر آنها، وضع کنونی مسلمانان به دلیل هژمونیک شدن ارزش های غربی، وضعیتی است شبیه جاهلیت اولی که تنها راه علاج آن بازگشت به مدنیت اسلامی در عصر سلف صالح است؛ عصری که در آن خلیفه، ریاست عامه بر دین و دنیای مردم داشت و توانسته بود از خلافت به عنوان ابزاری برای اجرای شریعت استفاده کند. ازاین رو، بنای خلافت اسلامی، آرمان همه گروه های سلفی است که به روش های متعددی پیگیری می شود.

داعش و القاعده از روش جهادی بهره می برند و به تمام اهداف دشمنان خود صدمه[۱] وارد می کنند تا آنان به وحشت بیفتند، ولی برخی دیگر همچون «حزب التحریر» در پی سلوک روشی همانند پیامبر در صدر اسلام هستند. حزب التحریر که امروزه در منطقه «دره فرغانه» در تلاقی میان کشورهای ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان فعالیت میکند، سه مرحله زمانی را برای اقامه خلافت اسلامی ترسیم کرده است که با تاکتیک های داعش و القاعده تفاوت دارد. این سه مرحله بنا به گفته تقی الدین نبهانی، مؤسس حزب التحریر در کتاب «الدوله الاسلامیه» (نبهانی، ۱۴۲۳، ص ۹) عبارت اند از:

۱- شکل گیری و تشکیل هسته دعوت که عضوگیری افراد مؤمن و پایبند به افکار حزب در این مرحله قرار می گیرد.

۲- مرحله دعوت امت به اسلام و گسترش احکام اسلامی به تمام ابعاد زندگی بشر که همراه با مقابله با افکار فاسد، نادرست و کفرآمیز است.

۳- تشکیل خلافت اسلامی و تبلیغ رسالت جهانی اسلام.

این در حالی است که سلفی های دیگری همچون داعش با استناد به «اصل اقدام و سبقت» می کوشند با تصرف نظامی بخشی از سرزمین های اسلامی و تشکیل قهری خلافت اسلامی، مسلمانان را به مقصدی روشن دعوت کنند و همگی را به حمایت از مجاهدان برانگیزند. این همان روشی است که عثمانی ها از درون خلافت سلاجقه به کار بستند و به تدریج امپراتوری عثمانی را برپا کردند. امروزه سازمان هایی چون القاعده و داعش با توجه به نظریه «شوکه النکایه و الإنهاک»[۲]که ابوبکر ناجی به تبیین و توجیه آن در کتاب «اداره التوحّش» [۳]پرداخته است، می کوشند با صدمه زدن به جامعه جاهلی که در آن به سر می برند، وضعیتی از توحش پدید آورند تا بتوانند آن را به سمت اهداف خلافت اسلامی مدیریت کنند. از کوبیدن عصا بر سر یک صلیبی گرفته تا عملیات های ریز و درشت انتحاری، از جمله روش هایی است که آنان برای رسیدن به آرمان خلافت استفاده می کنند[۴] (ناجی، بیتا، ص ۲۳). در واقع، خلافت برای آنان آرمانی است که باید بدان دست یافت و هر گروهی با هر روشی که بتواند آن را اقامه کند، باید مورد حمایت قرار گیرد.

۲. خلافت اسلامی، آرمانی آواره

خلافت، نظمی از سیاست است که در اندیشه اهل سنت ضرورتی واجب به شمار می آید؛ چراکه اقامه ابعاد اجتماعی شریعت جز با اقامه حکومت دینی میسر نمی شود. این نوع دولت که پس از رحلت نبی گرامی اسلام تأسیس شد، در طول تاریخ اسلام مسیر پر فراز و نشیبی داشته است. آخرین حکومتی که در جهان اسلام از عنوان خلافت استفاده کرد، امپراتوری عثمانی بود که خلافت آنان پس از پنج قرن حکومت بر بخش بزرگی از جهان اسلام، از اواخر قرن نوزدهم رو به ضعف گذاشت و در نهایت در سال ۱۹۲۴ با رأی مردم ترکیه برای همیشه از بین رفت (نک: شهبازی، ۱۳۸۸). سقوط امپراتوری عثمانی و به دنبال آن تقسیم جهان اسلام و تسلط دولت های غربی بر بخش های مهمی از آن، سرخوردگی عامه مسلمانان، به ویژه اهل سنت را به دنبال داشت.

در چنین شرایطی، تشکیل حکومت اسلامی در برابر دولت های غربی در بین گروه ها و شخصیت های مختلف مسلمان به آرمانی تبدیل شد که از آن در برخی از سخنان شفاهی سلفیون به «آرمانی آواره» تعبیر می شد. در این آرمان، خلافت، حکومتی است که سلف صالح در روزگار خود آن را بر دیگر اشکال دولت برگزید و در درون آن توانست به اجرای شریعت بپردازد. اما امروزه به دلیل ظهور مرزهای ملی و دوری مسلمانان از شریعت اسلام، این نوع دولت به آرزویی تبدیل شده است که دستیابی بدان دشوار به نظر می رسد. البته این آرمان همانند روح کلی هگل بعد از فروپاشی عثمانی در تاریخ حضور دارد، ولی همانند آوارگان مناطق جنگی، جایی برای زیست ندارد و نمی تواند در جایی تجسم یابد. هرکس آن را از آوارگی درآورد، بر دیگر مؤمنان واجب است از آن حمایت کنند و مانع آواره شدن دوباره اش شوند. کاری که داعش به انجام رسانید و بر اساس روایات آخرالزمان، بخشی از سوریه را مأوای خلافت قرار داد، به نوعی از آوارگی در آوردن خلافت بود و به همین دلیل، بر همه مجاهدان و مفیتان واجب بود از آن حراست کنند و مانع آواره شدن دوباره اش شوند.

البته این آرمان پیش از آنکه در موصل و رقّه تحقق عینی یابد، در فضای اینترنت ظهوری مجازی یافته بود و به همین دلیل، هرگز کسی از سیاستمداران و رسانه ها نتوانسته بود نحوه کار جهادی ها را درباره آنچه در موصل رخ داد، بفهمد. خلافت مجازی در بین سال های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۲ در اینترنت (۲۰۳. p،۲۰۱۱،ovlppia) رفته رفته بر اساس حدیثی منسوب به پیامبر اسلام شکل گرفت: «إنَّ الإسلامَ بدأ غریباً و سیعود غریباً کما بدأ فطوبی لِلغُرَباءِ. قیل: و مَن الغرباءُ؟ قال: النِّزاعُ مِن القبائل»؛ همانا اسلام غریب متولد شد و در آینده نیز غریب خواهد بود و خوشا به حال غریبان. پرسیدند: غریبان کیان اند؟ فرمود: کسانی که از قبایل خود کنده می شوند[۵] (حنبل، ۱۴۱۶ق، ج ۱، ص ۲۹۸).

واژه کانونی این حدیث، یعنی «غرباء» با بار مثبت نزد جهادیون استفاده شد و توانست بسیاری از آنان را به خود جذب کند. غرباء کسانی هستند که نخستین بار در اروپا و امریکا از سوی غیرمسلمانان تحقیر و از آن پس به «غریبه» موسوم شدند. حتی می توان گفت برخی از شهروندان جهان اسلام نیز به دلیل رفتارهای تبعیض آمیز حاکمان اسلامی یا به دلیل گسترش فقر و نداری در کشورهای فقیری چون افغانستان و عراق مورد تحقیر قرار گرفتند و بدین گونه مخاطبان گروه های افراطی شمرده شدند. این نشان می دهد گروه های تکفیری به خوبی با ضعف نظام جهانی آشنا بوده، توانسته بودند چنین مخاطبانی را به سوی خود جمع کنند. در واقع سلفیون توانستند طی شش سال، یعنی از ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۲ میلادی غرباء یا به تعبیر برتران بدیع «تحقیرشدگان نظام بین الملل» را از طریق گفت و گو های آنلاین شناسایی کنند و به آنان آموزش های نظامی مذهبی دهند و مساعدت های مالی فراوانی از ایشان گرد آورند. غرباء نیز با این پندار که سلفیون جامعه ای آرمانی تأسیس خواهند کرد و آنان را از آوارگی درخواهند آورد، به سخنان آن گوش فرادادند و با تصرف بخش هایی از خاک عراق و سوریه از سوی داعش روانه آن دیار شدند. اما آنچه در تحلیل این آرمان وجود دارد و کمتر مورد توجه قرار گرفته، آن است که: دعوت گروه های سلفی و به ویژه داعش چه ویژگی هایی داشت که توانست این همه سلفی جانفشان را از سرتاسر دنیا به خود جذب کند و بدین گونه جغرافیای خاورمیانه را به هم ریزد؟ برخی در پاسخ این پرسش معتقدند: بسیاری از جوانان که با فقر، بیکاری و بی سوادی دست و پنجه نرم می کنند و آینده خوبی برای خود تصور نمی کنند، جذب گروه های افراطی می شوند. در واقع داعش آسیب پذیرترین بخش های جامعه و طبقات محروم شهری و روستایی را برای عضوگیری خود برگزیده است و افرادی که جذب این گروه می شوند، انگیزه های اقتصادی و اجتماعی دارند.

فقدان آگاهی سیاسی، یکی از عوامل پیوستن به گروه داعش است. سرکردگان داعش از ناآگاهی افراد در خصوص وضعیت سیاسی کشورهای تحت نفوذ خود بهره می برند و با فریب این افراد، آنها را به همراهی با خود و شورش بر ضد نظام های سیاسی حاکم دعوت می کنند.

در برخی کشورها همچون کشورهای آسیای میانه، یکی از دلایل گرایش مردم و به ویژه جوانان به داعش این است که این افراد دانش اسلامی ندارند و اطلاعات دینی را از گروه های افراطی میگیرند. برای مثال، در تاجیکستان عملا گرفتن معلومات دینی ممنوع شده و تبلیغات داعش در این رابطه در شبکه های اجتماعی بی تأثیر نبوده است. «مؤمن شعر»، تحلیلگر مقیم شهر دوشنبه دراین باره می گوید: عامل پیوستن جوانان تاجیک به گروه داعش تنها فقر، بیکاری و مهاجرت نیست، بلکه مشاهده شده، جوانانی که زندگی خوبی هم داشته اند، به گروه داعش پیوسته اند. این افراد تحت تأثیر تبلیغات داعش قرار گرفتند و ممنوعیت حجاب و رفتن جوانان زیر هیجده سال را به مسجد، علت پیوستن به گروه های افراطی اعلام کرده اند (سایت الف، خرداد ۱۳۹۴).

بااین همه، به نظر می رسد عوامل یادشده نمیتواند به تنهایی توجیه کننده گسترش نفوذ گروه های تکفیری در خاورمیانه باشد؛ بسیاری که به این گروه ها پیوسته اند، از طبقات متوسط شهری و از نظر مالی، مستقل و حتی دانش آموختگان مدارس دینی در کشورهای گوناگون بوده اند. به همین دلیل، به نظر می رسد عامل اصلی گسترش این جریان را باید در جذابیت های ایدئولوژیک آن جست و جو کرد و به تحلیل سرشت آن پرداخت. ایدئولوژی سلفی سه ویژگی مهم دارد که مخاطبان خود را به آسانی جذب می کند. این سه ویژگی عبارت اند از:

۱- جریان سلفیه تکفیری، مذهبی ساده و روان را بیان می کند که فاقد پیچیدگی در فهم است. ایده ها و آموزه های آنان بدون اینکه پوششی از نظریه پردازی های غامض داشته باشد، برداشتی صریح و ساده از اسلام را ارائه می کند که برای همگان قابل فهم و درک است. در واقع، آن گاه که آنان از «خلافت اسلامی» سخن می گویند، مرادشان اجرای مستقیم احکام شریعت در زندگی سیاسی است. این احکام بدون اینکه از مسیر نظریه ای سیاسی همچون «فقه المقاصد» نزد اِخوان المسلمین عبور کنند و پالایش یابند، مستقیما وارد زندگی سیاسی می شوند. ازاین رو، سلفیه تکفیری، جریانی است «بدون نظریه» درباره حیات سیاسی. این ویژگی بدون اینکه نقیصه ای برای آن به شمار آید، تاکنون توانسته است افراد فراوانی را از طبقات مختلف جهان اسلام به خود جذب کند. بسیاری از مسلمانان در سال های پس از فروپاشی خلافت عثمانی در حسرت و اندوه آخرین دولت اسلامی اندوهناک شدند و همواره در پی بنای مجدد آن بودند؛ خلافتی که باید با اجرای کامل شریعت نبوی به انحطاط معاصر مسلمانان خاتمه دهد و پایانی بر هجران آنان در عصر متوحش جدید گردد.

۲- سلفیه تکفیری بدون اینکه خود را در گفت وگوهای تئوریک گرفتار کند، بلافاصله سراغ روش های عملی می رود و با تأکید بر مصادیق و مسائل عینی، به برون رفت های عملی می اندیشد. به سخنی دیگر، آنان برخلاف بسیاری از جریان های مدرن یا نوگرای جهان اسلام که به مناقشات تئوریک و گفت و گو های نظری علاقه دارند، بر روش های عملی که زودتر به نتیجه می رسند اصرار می ورزند و بر کاربست روش های زودبازده، تأکید وافر دارند. به همین دلیل، اندیشه آنان بدون اینکه در درون مناظره های تلویزیونی و دانشگاهی یا در لا به لای منابع کتابخانه ای منحصر شود، به ایده ای عملیاتی تبدیل می شود و بدون اینکه فرصتی برای اندیشیدن باقی گذارد، ناگهان جایی را تصرف می کند و برخی از احکام و حدود شریعت را به اجرا در می آورد.

۳- راه حل آنان برای حل مشکلات مسلمانان، غیرمحافظه کارانه و صریح است و ایشان تنها برون رفت از مصایب کنونی جهان اسلام، یعنی «گسترش مظاهر غرب» و «انحراف جامعه اسلامی از اسلام سلف صالح» را راه حل های رادیکال می دانند؛ چیزی که برای جوانان ناامید از بهبود اوضاع در جهان اسلامی جذابیت های فراوانی تولید و آنان را مجذوب مسیرهای کوتاه و منتج میکند.

برایند سه ویژگی «سادگی در اندیشه»، «عملیاتی اندیشیدن» و «رادیکال بودن» که ویژگی های مهم سلفیه تکفیری است، آن است که جوانان سرخورده و ناامید از ناکارآمدی ایدئولوژی های کنونی جهان اسلام را جذب میکند و آنان را به بهبود سریع مشکلات امیدوار میسازد. این تحلیل که مورد تأیید مطالعات میدانی نویسنده این اثر از کشورهای افغانستان و عراق و نیز گفت و گو با برخی از شخصیت های سلفی جهان اسلام است، نشان می دهد جهان اسلام بنا به دلایل متعدد، ظرفیت های بزرگی در جذب افکار سلفیه دارد و به راحتی می تواند زمینه قدرتمندی برای جذب چنین اندیشه هایی فراهم آورد.

۳. عناصر و ارکان ایدئولوژی داعش

اما آنچه در فهم گروه های سلفی اهمیت بسزایی دارد، آن است که بخشی از این گروه ها که امروزه از آنان به «سلفی های تکفیری» یاد می شود، به اعمال روندی تمایل دارد که تاکنون در میان حرکت های سیاسی و مذهبی پیشین، حتی خوارج دوره امام علی سابقه نداشته است. بررسی شمارگان نشریه دابق ارگان رسمی داعش نشان می دهد آنان روندی هشت مرحله ای برای تحقق ایدئولوژی خود بیان کرده اند. این مراحل هشت گانه[۶]عبارت اند از: ۱- جاهلیت؛ ۲- تکفیر سیاسی؛ ۳- هجرت ؛ ۴- نکایه و اِنهاک؛ ۵- جهاد؛ ۶- اداره توحّش ؛ ۷- جماعت یا امّت؛ ۸- خلافت علی منهج النبی.

سلفیون نقطه عزیمت خود را برای حرکت به سوی آرمان آواره خویش، از مفهومی به نام «جاهلیت» آغاز میکنند. جاهلیت مفهومی است که میتواند توجیه لازم را برای ایجاد تحول و آغاز فعالیت هموار کند. بر اساس اندیشه گروهی مثل داعش، ازآنجاکه جهان کنونی سرشار از جاهلیت است، باید در برابر آن اقدامی صورت گیرد. بنابراین، نخستین گام داعش برای تحریک و جذب مخاطبان، جاهلی نشان دادن جهان معاصر است؛ به گونه ای که انگیزه لازم برای اقدامات بعدی فراهم آید. پیش از این، جاهلیت در ادبیات ابوالاعلی مودودی (ف ۱۳۵۸ش) به کار رفت. مخاطب اصلی مودودی در کتاب اسلام و جاهلیت (نک: مودودی، ۱۳۳۳) جهان غرب و تمدن غربی است. وی در میان مشکلات تمدن غربی، جاهلیت را به عنوان عاملی طرح می کند که تمدن غربی را به تمدنی دنیوی و منفعت گرا تبدیل کرده است و در آن خدا هیچ جایگاهی ندارد و همین امر سبب شده ارزش های انسانی از این جامعه رخت بربندد و همه به دنبال منافع خود باشند و برای رسیدن به آن از هیچ عمل غیراخلاقی و غیرانسانی نیز رویگردان نباشند. ازاین رو، تنها چیزی که انسان را در این جامعه محدود میکند، محدودیت های طبیعی و اجتماعی است؛ وگرنه، شهوات و مشتهیات نفسی هدایتگر انسان است (علیزاده موسوی، ۱۳۹۴، ص ۱۴۴-۱۵۴). بااین حال، مودودی جاهلیت را به پیروان مذاهب اسلامی یا فرقه های اسلامی نسبت نداد و در گفتار و نوشتار وی، توهین به مقدسات یا شخصیت های اسلامی دیده نمی شود.

البته هنگامی که این مفهوم در ادبیات سید قطب به کار رفت، معنای گسترده تری یافت. او جوامع اسلامی را به دلیل فقدان حاکمیت توحید، مصداقی از جاهلیت برشمرد (سید قطب، ۱۹۷۳م، ص ۱۵). روشن بود که مخاطب او در برپایی حاکمیت توحیدی، غرب نبود، بلکه حاکمانی بودند که بر کشورهای اسلامی حکومت میکردند، ولی به سبب عدم توجه به فرامین الهی، طاغوت شمرده میشدند. این اندیشه سید قطب جز غرب، حاکمان کشورهای اسلامی را نیز کاملا به چالش می کشید. چنین برداشتی از توحید سبب شد جریان اصلاحی اخوان المسلمین مصر، در دوره سید قطب به جریانی انقلابی تبدیل شود و خود وی نیز در سال ۱۳۴۵ش به اتهام تلاش برای سرنگونی دولت، به دار آویخته گردد (نک: احمدی، ۱۳۸۶؛ سوزنگر، ۱۳۸۳).

به نظر می رسد مهم ترین تفاوت میان نظریه جاهلیت مودودی و سید قطب، تسری جاهلیت به ممالک اسلامی از سوی سید قطب است. هرچند در نظریه سید قطب، ملاک جاهلیت حکومت غیراسلامی در کشورهای اسلامی است و مسلمانان به صورت مستقیم جاهل نبودند، جاهلی خواندن جوامع اسلامی که در آن مسلمانان و اهل قبله زندگی میکنند، بدعتی است که از سوی او پدید آمد و مستمسک بهره برداری جریان های افراطی و تکفیری از این مفهوم شد.

زرقاوی پس از تقسیم جاهلیت به سه دوره اول، وسطی و جاهلیت کنونی، جهان امروز را گرفتار جاهلیت نوین میداند که در آن حلال خدا حرام و حرام خدا حلال میشود (الزرقاوی، بیتا، ص ۷). او همچنین حاکمان کشورهای اسلامی را به حکومت بر اساس جاهلیت متهم میکند (همان)، ولی آنچه در اندیشه گروهی مثل داعش مورد توجه قرار گرفت و بر اساس مفهوم جاهلیت گسترش یافت، آن بود که داعش برخلاف سید قطب که ریشه های جاهلیت را در سوء حاکمیت می دید، ریشه جاهلیت را رسما به عقاید و باورهای مسلمانان نسبت می دهد و در نتیجه سینه مسلمانان را نشانه می رود. هنگامی که داعش می کوشد به این پرسش پاسخ دهد که چرا خون مسلمانان، حتی اهل سنت را مباح می دانید و اماکن مقدسه را تخریب می کنید، از گستردگی جاهلیت در جهان امروز، نه از منظر حاکمیت، بلکه از منظر عقاید و باورهای مسلمانان یاد می کند. [۷]

اما آنچه راه داعش و برخی از سلفیون را از متفکرانی چون مودودی و سید قطب جدا می کند، مرحله پس از جاهلیت است. آن دو متفکر هیچ گاه مسلمانان را کافر ندانستند. سید قطب تنها به دلیل فقدان توحید در حاکمیت کشورهای اسلامی، آنها را تکفیر نمود و در نتیجه، مسلمانان را به شورشی خیابانی علیه حاکمیت فراخواند، ولی سلفیونی چون داعش و وهابیون، مسلمانان را به دلیل اینکه روایت آنها را از اسلام نمی پذیرند، تکفیر میکنند و در نتیجه با راه اندازی جنگ فرقه ای، خود مسلمانان را به جان هم میاندازند و خون آنان را مباح میدانند. ازاین رو، تکفیر در اندیشه سید قطب، تکفیر سیاسی بود و در سلفیون تکفیری همچون گروه «التکفیر و الهجره» و داعش، ماهیتی اعتقادی به خود گرفت. به همین دلیل بود که ابوبکر بغدادی با تقسیم جهان به دو بخش دارالایمان و دارالکفر، دارالاسلام را مناطق تحت اشغال داعش در شام و عراق دانست و مسلمانان را به هجرت به این منطقه دعوت کرد. [۸] طبیعی بود که از نظر وی کسی که به این مناطق هجرت نکند، مسلمان نیست.

با جاهلی دانستن دیگر مناطقی که تحت تصرف داعش قرار ندارند، طبیعی است مسلمانان باید برای فرار از جاهلیت به سوی مقصدی روشن که داعش برای آنها فراهم کرده است، فرار کنند و خود را به صف مجاهدان برسانند. در واقع داعش توانست با اشغال مناطقی از عراق و سوریه، مقصدی روشن برای دعوت غرباء ترسیم کند که در آنجا احکام شریعت به اجرا درمی آید؛ مقصدی که پیش از این برای گروهی مثل «التکفیر و الهجره» وجود نداشت و آنان مجبور بودند به کوه و دره پناه برند. این گروه پس از تکفیر جامعه مصر، راه کوه و بیابان را پیش گرفتند و در میان دره ها و غارها کوشیدند جامعه الهی تشکیل دهند. آنان نام «جماعه المسلمین» بر خود نهادند و هرکس از عضویت در گروه امتناع می کرد یا درصدد ترک آن برمی آمد، دشمنی خود را با خدا اعلام می کرد و می بایست به سختی با او برخورد میشد(جیجی یانس، ۱۳۸۸).

اما داعش غرباء را نه به مقصدی نامعلوم، بلکه به مکانی مشخص دعوت کرد که در آن مدتی حکومت دینی برپا کرده بود. در واقع داعش به خوبی دریافته بود که پیروزی جز در سایه هجرت مسلمانان افراطی از مناطق مختلف به عراق میسر نیست و این هجرت است که به تقویت دولت تازه تأسیس آنها می انجامد. [۹]«در هرکجا که هستید، نخستین اولویت، هجرت به دولت اسلامی است. از دارالکفر به دارالاسلام… . به همراه خانواده، خواهران و براداران، همسران و فرزندان، بشتابید به سوی دولت اسلام! در اینجا اماکنی برای زندگی شما و خانواده تان در نظر گرفته شده است.»[۱۰]

داعش برای توجیه دینی هجرت به سرزمین های اشغال شده، به روایاتی که بر اساس آنها پیامبر گرامی اسلام از کسانی که بند تعلقات قبیله ای و وابستگی های ملی را می گشایند و هجرت می کنند، استدلال می کند. به گفته آنها ایشان فرموده است: «اسلام غریب متولد شد و در آینده نیز غریب خواهد بود و خوشا به حال غریبان». سؤال شد: غریبان چه کسانی هستند؟ فرمود: «کسانی که از قبایل خود کنده می شوند»[۱۱] (حنبل، ۱۴۱۶ق، ص ۲۹۸). افزون بر این، داعش با استفاده از روایاتی که شام را در آخرالزمان فرجام هجرت معرفی میکند، میکوشد به مخاطب خود بقبولاند آخرالزمان فرارسیده است و گاه هجرت به شام است و دراین میان، از سخنان ابن تیمیه که شام را خاستگاه هجرت ابراهیم نامیده است، بهره می برد. [۱۲] از طرف دیگر داعش، جهاد را با هجرت پیوند میزند و اعلام میکند اگر هجرتی نباشد، جهادی نخواهد بود. [۱۳]همچنین داعش زندگی در جامعه جاهلی را موجب بیماری قلب میداند و به همین سبب، هجرت به سرزمین اسلامی را توصیه میکند(همان، ص ۳۲). داعش توصیه هایی نیز برای هجرت به سرزمین داعش دارد که از آن جمله عدم هراس از بیم گرسنگی یا دستگیری از سوی مخالفان داعش است.

ترکیب مباحث آخرالزمانی با دیدگاه های اندیشمندان معاصر جهان اسلام درباره هجرت، موجب جذابیت داعش برای گروهی از مسلمانان و به ویژه جوانان شده است. اما آنچه در اینجا اهمیت می یابد آن است که: کسانی که به دلایل مختلف، از جمله کهولت سن، مریضی یا دیپورت شدن در فرودگاه نتوانند دست به هجرت زنند و خود را به داعشیان ملحق کنند، چه وظیفه ای برعهده دارند و چگونه باید در درون دارالکفر زندگی کنند؟ پاسخ به این پرسش، همان چیزی است که از آن به نظریه «نکایه و انهاک» یاد کردیم. بر اساس این نظریه، تقابل با جامعه جاهلی از درون خود جامعه آغاز می شود و هر فرد وفادار به عقاید آن، وظیفه دارد با تمام وجود به جامعه و داشته های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آن ضربه بزند تا زمینه های نابودی آن فراهم شود؛ حتی اگر بتوانند با «کوبیدن عصا بر سر یک صلیبی» یا «زیر گرفتن عابران با ماشین» زمینه های ناامنی و فرسایش را در کشورهای هدف ایجاد کنند (الناجی، بیتا، ص ۱۶).

ابوبکر ناجی در کتاب اداره التوحش به تفصیل این استراتژی را تشریح میکند. بر اساس نظریه ناجی، یکی از مراحل اساسی در تشکیل حکومت اسلامی، ایجاد ناامنی، بی ثباتی و در نهایت فرسایش و ضعف دولت است (همان، ص ۲۳). براین اساس، هیچ مسلمانی نباید منتظر فراهم شدن مقدمات یا دستور از سوی مقامات بالای القاعده و یا گروه های دیگر برای مقابله با دشمنان باشد، بلکه به هر وسیله ای باید به مبارزه مسلحانه و تضعیف دشمن بپردازد. در این راستا، خشونت عریان و کاملا عنان گسیخته توصیه می شود (همان، ص ۳۱) و مؤلف هر عمل وحشیانه ای را در این عرصه جایز می شمارد (همان). ازاین رو، توحش، کاربست روش های نامتعارف در مواجهه با دشمنان مجاهدان است که موجب وحشت آنان و افزایش قوت قلب هواخواهان گروه های سلفی تکفیری می شود. این روش ها که بیشتر در قالب عملیات انتحاری بازتاب می یابد، به ابزاری مهمی تبدیل میشود که میتواند آنان را به اهداف خویش نزدیک تر کند. امروزه عملیات انتحاری و نیز انواع کشتارهای نامتعارف در گروه هایی مثل القاعده و داعش، از جمله روش های جهادی به شمار میرود؛ با این تفاوت که داعش به عملیات انتحاری به عنوان تاکتیک و القاعده به دید استراتژی نگریسته است. از نظر القاعده کسی که عملیات انتحاری میکند، «گروه پیشتازی» است که به عنوان «موتور کوچک» نیروهای جهادی برای ضربه زدن به نمادهای جاهلیت غرب، خود را فدا می کند، ولی داعش هرگز به چنین عملیاتی به عنوان موتور کوچک نگاه نمیکند.

داعش اندیشه ای دولت محور دارد و مصمم است ساختار جدیدی از قدرت را در دست گیرد. داعش دولتی است که حتی زحمت تمرکز بر توده های مردمی را به خود نمیدهد. از نظر آنان، توده ها عاملی پرزحمت اند و نمیتوان در دستیابی به حکومت دینی به آنها اعتماد کرد. به همین دلیل داعش برخلاف القاعده، علاقه ندارد از طریق ایثارگری، روحیه مقاومت میان امت پراکنده را بالا برد. ازاین رو، اگر برای تصرف منطقه ای دست به علمیاتی انتحاری می زند، این کار تنها به مثابه یک سلاح در کنار سلاح های دیگر به کار گرفته می شود؛ یعنی قرار نیست با عملیات انتحاری به عنوان یک اصل نظامی برخورد شود؛ از قضا هرچه تلفات کمتر باشد، برای پیشبرد اهداف بهتر است. به سخنی دیگر، در اندیشه داعش، از گروه پبشتاز القاعده به دولت ساخت یافته تغییر اصول داده است. ازاین رو، داعش در «مدیریت توحش» می کوشد از بی استفاده شدن عملیات انتحاری نزد القاعده که در افغانستان و عراق با هدف به شوق آوردن مردم صورت می گرفت و البته بی نتیجه بود، بازبینی نماید و در آن تأمل ورزد. مثلا انجام عملیات انتحاری در مسجد، در بازار، در صف بیکاران و در مدرسه و یا بریدن سر اسیران تا پیش از اشغال عراق امری عادی و تکرارشونده نبود یا دست کم توجیه شرعی محدودی داشت؛ چه رسد به زنده سوزاندان خلبان اردنی در قفس. پیش از این، هدف اصلی، دولت های طاغوت و نظامیان بودند، ولی داعش چنین تغییری را انجام داد و حتی شهروندان خنثی را از دم تیغ گذراند تا آنها را به قبول دولت اسلامی وادارد، نه اینکه دل آنها به دست آورد. با این همه، داعش به محض اینکه به قدرت می رسد، تنها به سلاخی نمی پردازد، بلکه خود را متعهد به بازسازی مناطق تحت کنترل ساخته است. طبق منابع مورد حمایت داعش، تأمین آب لوله کشی، چیزی که دولت نئولیبرالی عراق نه تاکنون از عهده تأمین آن برآمده و نه توان آن را در آینده ای نزدیک دارد، از جمله اقدامات خدماتی داعش بوده است. تأسیس خانه سالمندان، یتیم خانه برای حمایت از کودکان بی سرپناه، پخش گوشت و مواد خوراکی، تهیه افطاری و غذای رایگان، بازسازی پل های تخریب شده و بیمارستان عمومی برای کودکان سرطانی (نشریه دابق، ش ۲، ص ۳۵ و ش ۴، ص ۲۷-۲۹) از جمله اقدامات داعش هنگام استقرار است.

نزد گروه های سلفی، واژه «جماعت» یا «امت» بسیار مهم است و همانند دیگر مفاهیم، در افکار سلفی های متقدم ریشه دارد. مودودی جماعت را شامل همه مسلمانان، اعم از شیعه و سنی میدانست، ولی نزد سید قطب مفهومی مکدر داشت و معلوم هم نبود مؤمنان پس از هجرت به کدامین سو مهاجرت کنند؟ شاید به همین دلیل بود که گروه التکفیر و الهجره جایی برای مهاجرت نیافتند و سر به بیابان و کوه نهادند. داعش نیز با استناد به برخی از روایات اسلامی مانند اینکه رسول خدا فرمود: «من به شما پنج دستور می دهم که خداوند آن را به من داده است : جماعت، سمع، طاعت، هجرت و جهاد»(همان، ش ۱، ص ۳۱) می کوشد گروه خود را همان جماعت بداند. این جماعت در منطقه ای که دولت مرکزی در آن ضعیف است، قرار دارد و اگر چنین منطقه ای هم وجود نداشته باشد، باید با انجام عملیات های گوناگون به دشمن ضربه زد و دشمن را به عقب نشینی از آن منطقه واداشت. [۱۴] این بدان معناست که بنای جماعت جز به جهاد میسر نیست و جهاد ابزار لازمی برای دستیابی به آرمان آنان است. برخلاف مفهوم قرآنی جهاد که ماهیتی دفاعی دارد، نزد گروه های سلفی ماهیتی ابتدایی، آن هم با مسلمانان دارد.

سلفیون وهابی در طول بیش از سه قرن بیش از چهارصد هزار قربانی از جهان اسلام گرفته اند که همه به بهانه جهاد با کفار صورت گرفته است، ولی در میان قربانیان شاید به عدد انگشتان دست نتوان کافر یا مشرک با معیارهای اسلامی یافت.

۴. خشونت و مبانی خودساخته دینی آن

چه عملیات انتحاری و کشتار بی قاعده را تاکتیک بدانیم یا استراتژی، مهم آن است که این نوع رفتارهای توحش آمیز توانسته توجیه دینی بیابد و برای خود ادله نقلی دست و پا کند. چنان که خواهد آمد، برخی از این ادله تکرار همان گفته های پیشینان جریان تکفیر در جهان اسلام درباره توحید عبادی و مشرک خواندن گروهی از مؤمنان است که در کشورهای اسلام سابقه دیرینه دارد. اما آنچه در ادبیات گروه هایی مثل داعش دارای تازگی و برجستگی خاصی است، مفهوم «اتباع النص» است که بنیان توحش غیرسازمان یافته را گسترش می دهد.

در ادبیات کنونی گروه های تکفیری، جهان اسلام به انواع شرک آلوده است و نه تنها فرد فرد مؤمنان، بلکه باید کلیت جامعه مسلمانان تطهیر شود. بااین همه، مشکل اساسی جهان اسلام تعدد و تکثر فهم از نص است که این گونه مسلمانان را به گروه های مختلف تقسیم کرده است. تنها راه پایان بخشیدن به این تفرق، حذف واسطه ها در فهم نص و دعوت همه مسلمانان به فهم مستقیم نص بدون وساطت فقهیان و مفسران است ؛ چراکه امروز اسلام بیش از آنکه نیازمند مفسر باشد، به مجاهد نیاز مبرم دارد. این مجاهدان اند که اسلام را از انحطاط نجات میدهند و آن را به عظمت ازدست رفته بازمی گردانند. ازاین رو، مسلمان باید خود مورد خطاب نص قرار گیرد و بدان عمل کند. مسلمان در هر جای عالم قرار دارد، فهمی مستقل از دین دارد و میتواند بر اساس ایده «فرد امارت» در همان جایی که هست، امارت داعش را برپا سازد. به هرحال، فرد آن گاه که به لحاظ قلبی به اندیشه های تکفیری می اندیشد، باید هجرت کند. هجرت او یا به صورت فیزیکی است یا ذهنی. اگر نتواند از مکانی به مکان دیگری که فریضه جهاد در آن شعله ور است مهاجرت کند، باید به صورت ذهنی به مهاجرت بپردازد و در همان جایی که میزید، امارتی بر اساس ایده «فرد امارت» تأسیس کند و به تداوم جهاد در سرزمین های جدید همت گمارد. اتّباع النص بدو کمک میکند تا به هر آنچه از نص می فهمد، عمل کند و در همان نقطه ای که قرار دارد بدان عمل نماید. به همین دلیل، گروهی مثل داعش ارتباط ارگانیگی با حامیان خود در سراسر جهان ندارد؛ نه نیرویی به اقصی نقاط جهان گسیل می کند و نه به آنها فرمانی می دهد، بلکه مهاجران ذهنی که فرصت حضور در عراق و شام را پیدا نکرده اند، خود برأسه دست به عملیات می زنند و حوزه حضور داعش را در شرایط بی مرزی خلافت داعش گسترده تر می نمایند.

ازاین رو، اتباع النص در کنار برخی از مبانی کلامی و فقهی سلفیه تکفیری توانسته است سگینال نصوص اسلامی را درباره خشونت فعا