فایل پاورپوینت کامل بازشناسی منابع کلینی در تدوین کافی

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بازشناسی منابع کلینی در تدوین کافی :

درآمد

کتابت از مهم ترین مؤلفه های حفظ فرهنگ و میراث بشری به شمار میرود. سنت الهی بر حفظ میراث وحی از طریق نوشتار بوده[۱] و پیامبران صاحب کتاب بر نوشتن این میراث تأکید داشته اند. این سنت در مکتب اسلام، نمودی ویژه دارد و رسول خدا افرادی را مأمور به کتابت وحی کرد. (معرفت ، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۱۲۲) علاوه بر آن، احادیث متعددی از خاتم پیامبرانص مبنی بر سفارش به نوشتن حدیث نقل شده است. (احمدی میانجی، ۱۹۹۸م، ج۱، ص۳۵۹) اگرچه پس از رحلت رسول خداص

عده ای با هدف محو آثار رسالت، کتابت حدیث را منع کردند[۲]، حکم منع در آغاز سده دوم هجری نقض گردید و همان منع نیز فراگیر نشد و بدین سان، جامعه اسلامی به سوی جمع آوری احادیث و تألیف کتاب روی آورد.(هاشمی بصری، ۱۴۱۰ق ، ج۲، ص۲۹۵/ دارمی، ۱۳۴۹، ج۱، ص۱۲۶) از طرف دیگر، این ممنوعیت، سد راه کتابت معارف توسط امامان شیعه نشد و از آغاز دوران امامت، ائمه هدی (ع) به جمع آوری حدیث رسول خداص و میراث معرفتی پرداختند و این میراث را از امامی به امام دیگر منتقل کردند.(کلینی، ۱۳۶۵، ج۱، ص۲۳۸)

به مرور زمان، این سیره در میان اصحاب ائمه ع رواج یافت و در دوران صادقین ع انتقال معارف از طریق کتابت به سیره رایج در میان اصحاب بدل شد تا آنجا که راه نشر معارف، دستیابی به کتابهای اصحاب گردید[۳] و برخی از کتابهای این دوره به اصول مشهور شد.(ابن شهرآشوب، ۱۳۸۰، ص۳/ نیز برای آشنایی با تفاوت کتاب، اصل و تصنیف ر.ک: تستری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۶۴)

پس از تثبیت فرهنگ کتابت و پیدایش اصول، اصحاب امامیه به سوی تألیف کتابهای موضوعی و نگارش جوامع حدیثی رفتند. پیشینه جامع نگاری را میتوان در دوران امام صادق(ع) یافت. کتاب جامع ظریف بن ناصح در آن دوره نگاشته شده است. در دوره امام کاظم ع و امام رضاع کتابهای جامع بیشتری نوشته شده و در دوره ائمه متأخرع رونق مییابد. (ر.ک: نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمارههای ۵۵۳، ۶۵۶ و ۱۲۰۸/ نیز ر.ک: حسینی جلالی، ۱۴۲۵ق، ص۱۴۰)

با آغاز دوره غیبت، رویکرد اصحاب به جامع نگاری فزونی یافت و دانشمندان شیعه به تصنیف میراث حدیثی شیعه همت گماشتند. از مهم ترین آثار جامع بر جای مانده از دوره غیبت صغری، کتاب ارزشمند کافی، تألیف ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی است. وی از دانشمندان برجسته شیعه و عالمی شناخته شده در مجامع علمی است. نجاشی از او با عنوان شیخ اصحاب امامیه در ری و مورد وثوقترین مردم و دقیق ترین ایشان در حدیث یاد میکند.(۱۴۲۹ق، شمار ۱۰۲۶) حتی سنیان نیز از کلینی به بزرگی یاد کرده اند. ابن اثیر در وصف وی مینویسد: «کلینی، فقیه و پیشوا در مذهب اهل بیت (ع)، دانشمند مذهب خود، بزرگ و برجسته و شناخته شده نزد شیعه است. (۱۴۱۲ق، ج۲، ص۸۹۵)

کافی، مهم ترین اثر کلینی به شمار میرود و نجاشی، مدت زمان تألیف آن را بیست سال میداند.(۱۴۲۹ق، شمار ۱۰۲۶) اهمیت کافی از آن جهت است که کلینی در تألیف آن، از اصول و تصانیف اولیه شیعه بهره برده و واسطه انتقال میراث دوران حضور به عصر غیبت است.

این نوشتار در پی بازشناسی آثاری است که کلینی در تدوین کافی از آنها بهره جسته است. اهمیت این بازشناسی از آن روست که اصحاب امامیه کتابهای خویش را با بهرهگیری از کتب اولیه اصحاب تألیف میکردند(ر.ک: شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳ / شیخ طوسی، ۱۳۹۰ق، مشیخه، ص۳۰۴) و مهم ترین روش اعتبارسنجی حدیث از نگاه پیشینیان، وجود حدیث در اصول اولیه اصحاب اهل بیت ع بود.(شیخ بهایی، ۱۴۱۴ق، ص۲۷/ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق [ب ]، ص۲۵)

این پژوهش نشان میدهد که یکی از دلایل تجلیل بزرگان از کتاب کافی(ر.ک: شیخ مفید، ۱۴۱۳ [الف ]، ص۷۰) اخذ از اصول و کتابهای مورد اعتماد بوده و اشکالاتی که در عصر حاضر به اسناد روایات این کتاب میشود، از نگاه قدما، موجب ضعف روایات آن نمی گردد[۴] و رویکرد اعتبارسنجی حوزه حله با روش قدما در تدوین احادیث هم خوانی ندارد.

در این باره، با بررسی سابقه تألیف استادان کلینی یا نقش طریقی[۵] استادان او به کتب سایر اصحاب، به منابع وی در تدوین کتاب کافی دست مییابیم. در حقیقت، اسناد کتاب کافی از دو بخش تشکیل شده است : بخش اول طریق کلینی به کتابی است که احادیث کافی از آن دریافت شده، و بخش دوم سند حدیث تا امام معصوم (ع) است. از نگاه قدما طریق به کتب اصحاب در اعتبارسنجی حدیث دخیل نبوده و فقط برای ایجاد اتقان در مسیر انتقال حدیث ذکر شده است. (شیخ طوسی، ۱۴۰۷ق، مشیخه، ص۵) در نوشتار حاضر، با بررسی اسناد کافی و پیجویی آن در کتابهای فهرست، بخش طریقی سند بازشناسی شده و به منابعی که کلینی احادیث خود را از آن برداشت کرده، دست مییابیم.[۶]

در این خصوص، با توجه به ابتدای اسناد روایات، استادان کلینی را شناسایی کرده و منابعی را که وی از طریق استادان خود به آن ها دست یافته، بازشناسی کردهایم. ذکر این نکته لازم است که در این پژوهش، مهم ترین منابع کلینی مورد بازشناسی قرار گرفته، زیرا بازشناسی تمام منابع کلینی به سبب گستردگی کتاب، گسترهای بیش از یک مقاله میطلبد. با توجه به ابتدای اسناد کتاب، مشایخ وی به پنج گروه زیر قابل تقسیم اند:[۷]

گروه اول: مشایخ رازی

ری از جمله شهرهای باستانی ایران به شمار میرود.(حموی، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۱۱۶) موقعیت جغرافیایی این شهر به گونه ای است که در دوره های مختلف تاریخی، آباد بوده و به همین دلیل ، حکومت ها را به سوی خود جلب کرده است. در سال ۲۲ هجری، ری در مقابل سپاه اسلام تسلیم شد و به سرزمین های اسلامی پیوست. (ابن کثیر دمشقی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۱۲۱) در قرن سوم، با هجرت حضرت عبدالعظیم حسنی(نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۶۵۳) و دفن ایشان در این شهر و نیز مهاجرت سادات، زمینه تشیع در آنجا فراهم آمد و عدهای از مردم این شهر به مذهب شیعه گرویدند.(جعفریان، ۱۳۹۰ش ، ص۲۳۳) در سال ۲۷۵ ق با تسلط ماردانی بر ری، این شهر به منطقه ای شیعی تبدیل شد.(حموی، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۱۲۱)

ری در دورههای مختلف، محل رشد و نمو دانشمندان و حضور عالمان بسیاری بوده است؛ از جمله دانشمندان این شهر میتوان به زکریای رازی(ذهبی، ۱۴۱۳ق، ج۲۳، ص۴۲۶) فخر رازی(همان، ج۴۳، ص۲۱۲)، ابوالفتوح رازی(ابن بابویه، ۱۳۶۶ش، ص۴۸) اشاره کرد. همچنین از حدیث پژوهان شیعه و سنی و اصحاب ائمه ع افراد بسیاری در این شهر حضور داشته اند.(جعفریان، ۱۳۹۰ش، ص۲۵۲) از آنجا که ری مهد ولادت کلینی بوده، اولین حوز تحصیلی وی به شمار میرود.

مهم ترین استادان او در ری چهار نفرند:

۱. علی بن محمد بن ابراهیم بن ابان رازی

نخستین استاد کلینی در ری که بیشترین حجم روایات رازی کافی به او اختصاص دارد، علی بن محمد کلینی، معروف به علان است. به نقل نجاشی، علان، دایی کلینی بوده است. (نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۱۰۲۶) تعداد روایات وی در کافی ۵۰۴ حدیث است.[۸]

علان، خود صاحب کتاب بوده که با توجه به عنوان کتاب وی و روایات نقل شده از او در کافی، به نظر میرسد احادیث دو باب اشاره و نص بر امامت امام عسکریع و حضرت ولی عصر(عج)از کتاب او اخذ شده است. (کلینی، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۳۲۵ و ۳۲۸) اما در بیشتر موارد، وی نقش طریق به کتابهای دیگران را داشته است. در این میان، ۱۹۹ روایات علان در کافی از سهل بن زیاد (نجاشی، ۱۴۲۹ق ، شمار ۴۹۰) و ۷۰ روایت از صالح بن ابی حماد رازی دریافت شده است. سهل بن زیاد، صاحب کتاب نوادر بوده که از طریق علان به کلینی منتقل شده و در اختیار سایر مشایخ قرار گرفته است. (همانجا) صالح بن ابی حماد نیز دو کتاب با عنوانهای خطب أمیرالمؤمنین ع و النوادر تألیف کرده است. بیشتر روایات ابن ابی حماد در کافی از امام باقرع، امام صادق(ع) و امام کاظم ع است که به نظر میرسد از کتاب نوادر او گرفته شده و علان طریق به کتاب اوست. از مجموع روایات علان، ۳۹۲ مورد در بخش اصول آمده و غالب روایات او اعتقادی است.[۹]

۲. محمد بن حسن طائی رازی

دومین استاد پرروایت کلینی در ری، محمد بن حسن طائی رازی است. تعداد روایات او در کافی ۱۲۲ مورد است. از این تعداد، وی واسطه نقل ۹۷ حدیث از سهل بن زیاد آدمی است. اگرچه برخی «محمد بن الحسن» در اسناد کافی را صفار دانسته اند، با بررسی سایر اسناد، مشخص میشود کلینی به واسطه محمد بن یحیی العطار و احمد بن محمد عاصمی از صفار نقل حدیث میکند. از سوی دیگر، نجاشی در ترجمه علی بن عباس جراذینی، واسطه نقل کتاب جراذینی را مرحوم کلینی از محمد بن حسن طائی رازی بیان کرده که خود قرینه ای بر نقل بیواسطه از طائی رازی است. (نجاشی، ۱۴۲۹ق ، شمار ۶۶۸ و بروجردی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۲ و ۳۴۹) کثرت نقل از سهل بن زیاد و یافت نشدن نام طائی در کتابهای فهرست ، نشان میدهد که او نقش طریق به کتاب سهل بن زیاد را داشته و خود، صاحب کتاب نبوده است.

۳. محمد بن أبی عبدالله جعفر أسدی کوفی

محمد بن جعفر اسدی، دیگر استاد کلینی است. نجاشی او را ساکن ری دانسته و در وصف وی نوشته : محمد بن جعفر، ثقه است و احادیثش صحیح بوده و کتابی با موضوع جبر و اختیار داشته است. (نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۱۰۲۰) شیخ طوسی، او را یکی از وکلای نائب امام عصر(عج) معرفی میکند. (شیخ طوسی، ۱۳۸۱، شمار ۶۲۷۸/ همو، ۱۴۲۵ق، ص۴۱۳) تعداد روایات وی در کافی ۸۲ مورد بوده که ۵۵ حدیث از آن در بخش اصول آمده است ، اما با توجه به موضوع کتاب وی و مضمون روایات نقل شده توسط او، به نظر نمیرسد این روایات از کتاب خود او باشد. بیشتر روایات او از اسحاق بن محمد بن احمد نخعی با ۱۸ حدیث ، سهل بن زیاد ۱۷ حدیث و محمد بن اسماعیل برمکی با ۱۳ حدیث است. در این میان، اسحاق بن محمد نخعی(نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۱۷۷) و سهل بن زیاد متهم به تخلیط و غلو هستند و شاید از این روست که نجاشی، محمد بن جعفر اسدی را متهم به نقل از ضعفا کرده است. (همان، شمار ۱۰۲۰)

نام اسحاق بن محمد در ۴۳ سند کتاب کافی درج گردیده که در ۲۵ سند، واسطه علان کلینی و در ۱۸ سند، واسطه اسدی است که در این میان، ۱۴ روایت به طور مشترک نقل شده است. تمامی این روایات در باب «مولد ابی محمد الحسن بن علیع»(کلینی، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۵۰۳) قرار گرفته و به جز سند اول، ۱۳ سند دیگر تعلیقی بوده و با نام اسحاق آغاز میشود. این قراین به خوبی نشان میدهد که این مجموعه از روایات، از کتاب اسحاق بن محمد به کافی راه یافته است.

به گزارش علامه حلی، محمد بن جعفر اسدی، طریق به روایات سهل بن زیاد است. (علامه حلی، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۷۲) نجاشی طریق خود به کتاب التوحید محمد بن اسماعیل برمکی را به «محمد بن جعفر از محمد بن اسماعیل» میرساند. (نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۹۱۵) به نظر میرسد با توجه به اینکه از ۱۳ روایت محمد بن اسماعیل ۱۲ مورد در کتاب التوحید کافی قرار گرفته، کتاب وی نیز جزء منابع کلینی بوده و اسدی طریق به این کتاب است.

۴. حسین بن حسن حسنی علوی هاشمی

شیخ طوسی در رجال خود از وی با عنوان «الحسین بن الحسن الحسنی» یاد میکند و او را اهل ری معرفی میکند(شیخ طوسی، ۱۳۸۱، شمار ۶۰۷۰) اما در دیگر کتابهای رجال، اطلاعی از وی در دست نیست. تعداد روایات او در کافی ۹ مورد است. موضوع غالب روایات او اتفاقات تاریخی است.

در اینجا لازم است به این نکته اشاره شود که تعداد روایات سهل بن زیاد در کافی ۱۹۱۸ مورد بوده که حجم غالب روایات موجود در کافی از حوزه حدیثی ری را در بر میگیرد. از این میان، تعداد ۴۱۹ مورد از حسن بن محبوب، ۳۴۳ مورد از احمد بن محمد بن ابینصر، ۱۰۵ مورد از جعفر بن محمد بن عبیدالله و ۹۴ مورد از محمد بن حسن بن شمون اخذ شده که بیش ترین سهم را در روایات سهل داراست.

حسن بن محبوب، خود دارای کتاب بوده(الفهرست، شمار ۱۶۲) و طریق به کتاب علی بن رئاب است. (نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۶۵۷) احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی نیز صاحب کتاب است و به طور مستقیم از امام رضاع نقل حدیث میکند.(همان، شمار ۱۸۰) جعفر بن محمد بن عبیدالله اشعری، طریق به کتاب عبدالله بن میمون قداح بوده(همان، شمار ۵۵۷) و بیش از ۹۹ درصد روایات خود در کافی را از عبدالله بن میمون گرفته است.

در کافی ۹۳ سند به این صورت درج شده است: «عده من أصحابنا» عن «سهل بن زیاد» عن «جعفر بن محمد (بن عبیدالله) یا (الاشعری)» عن «(عبدالله بن میمون القداح) یا (ابن القداح)». یک مورد از این اسناد به واسطه ابوعبیده حذاء و دو مورد به واسطه میمون قداح به امام باقرع میرسد. در ۹۰ مورد دیگر، قداح خود از امام صادق ع نقل حدیث میکند. از این تعداد، ۴۰ حدیث امام صادق(ع) از رسول الله ص است.

عبدالله بن میمون، کتابی با عنوان مبعث النبی و اخباره»(همانجا) نوشته که به نظر میرسد این روایات از آن کتاب اخذ شده است.

محمد بن حسن بن شمون نیز راویات خود را از عبدالله بن عبدالرحمن بن اصم اخذ کرده که صاحب کتاب بوده است. نجاشی، محمد بن حسن و عبدالله بن عبدالرحمن را از غالیان میداند و در طریق به کتاب نوادر شمون مینویسد: احمد بن علی[۱۰] تمام کتابهای او را جز آنچه دارای انحراف بوده، برای ما روایت کرده است. طریق احمد بن علی به واسطه کلینی بوده است. (همان، شمار ۸۹۹)

کلینی در مقدمه کافی بر این نکته تأکید میکند که کتاب خویش را از آثار صحیح از صادقین ع تألیف کرده است. (۱۳۶۵ش، ج۱، ص۸) شیخ طوسی با اشاره به عدم جواز عمل به اخبار افراد مورد اتهام و انحراف مینویسد: در صورت وجود دلیل بر صحت احادیث این گونه افراد، واجب است به احادیث ایشان عمل شود. سپس به وجه استثنای بزرگان اشاره میکند و دلیل استثنا را نیافتن قرینه بر صحت احادیث این افراد بیان میکند. (شیخ طوسی، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۵۱) این سخن، شاهدی است بر اینکه بزرگان ما وقتی حدیثی را از فرد متهمی نقل کرده، نسبت به صحت آن اطمینان یافته اند؛ بنابراین اگرچه سهل بن زیاد مورد اتهام است و تضعیف شده، نقل از او ضرری به جایگاه احادیث کتاب کافی وارد نمیکند، لذا بزرگان شیعه از این کتاب تجلیل و از کلینی به بزرگی یاد میکنند.

همچنین در نگاه قدما، اگر شخصی در آموزههای جمع آوری شده توسط او مورد اتهام باشد، میتواند در نقل کتاب سایر اصحاب مورد اعتماد باشد و محدثان، کتابهای دیگران را از او دریافت کنند؛ به عبارت دیگر، اگر شخصی، نقش انتقال روایات سایر اصحاب را بر عهده داشته باشد، تضعیف رجالیان نسبت به وی، اشکالی در پذیرش روایات سایران از او به وجود نمیآورد.(ر.ک: مجلسی، ۱۴۰۶ق ، ج۳، ص۴۹۸ / مؤمن سبزواری، ج۱، ص۳)

در مجموع میتوان گفت مهم ترین اشخاصی که کلینی از طریق استادان ری به کتب ایشان طریق دارد، ۱۰ مؤلف اند.

گروه دوم: مشایخ قم

تاریخ نویسان، تشیع اهالی قم را مدیون خاندان اشعری میدانند. مالک بن عامر اشعری، از یاران امیر مؤمنانع در جنگ صفین بود(ر.ک: جعفریان، ۱۳۹۰ش ، ص۱۸۴/ عباسی، ۱۳۸۴ش، ص۵۵) و فرزند او سائب بن مالک نیز از یاران مختار و جزء خونخواهان حضرت سید الشهداع است. (ر.ک: دینوری، ۱۳۶۸ش، ص۳۰۷) این خود گواهی روشن بر تشیع خاندان اشعری است و از آنجا که اسلام آوردن اهل قم به دست این خاندان بوده، از ابتدا گرایش های شیعی در مردم قم بروز و ظهور میکند.

البته در برخی از منابع تاریخی آمده که خاندان اشعری نیز در ابتدای ورود خود به قم برای حفظ جان خویش ، تشیع خود را مخفی میداشتند(اشعری قمی، ۱۳۶۱ش، ص۲۷۹) اما با تزلزل حکومت اموی و تلاش عباسیان برای به دست گرفتن حکومت با شعار الرضا من آل محمدص (طبری، ۱۳۸۷، ج۷، ص۳۵۸ / أخبار الدوله العباسیه، ۱۳۹۱ق، ص۱۹۴) زمینه اظهار تشیع در مناطق مختلف حکومت اسلامی مهیا شد.

در چنین فضایی، قم مرکز شیعه در ایران شد و بسیاری از علویان که برای حفظ جان خود از عراق خارج و روانه ایران میشدند، به قم و حوالی آن پناه بردند. هجرت حضرت علی بن موسی الرضاع نیز یکی از عوامل مهم سفر شیعیان و سادات به ایران گردید که در پی آن، ورود حضرت فاطمه معصومه (س) به این شهر در سال ۲۰۱ ق و ارتحال(اشعری قمی، ۱۳۶۱ش، ص ۲۱۳) و دفن ایشان در قم، عاملی مهم در تبدیل قم به پایگاهی شیعی شد. کلینی در قم از استادان متعددی بهره جست. این گروه، اکثر مشایخ کلینی را تشکیل میدهند.

۱. علی بن ابراهیم بن هاشم

مهم ترین استاد کلینی که بیش ترین حجم روایات کافی از او گرفته شده، علی بن ابراهیم است. تعداد روایات وی در کافی ۵۶۳۰ حدیث است. وی، فرزند ابراهیم بن هاشم است که نجاشی در وصف او مینویسد: یاران ما میگویند اولین کسی که احادیث کوفیان را در قم نشر داد، او بود.(۱۴۲۹ق، شمار ۱۸) علی بن ابراهیم، بیش از ۸۵ درصد روایات خویش را از پدرش اخذ کرده است.[۱۱] ابراهیم بن هاشم، صاحب کتاب بوده و نیز طریق به کتاب ابن ابی عمیر(همان، شمار ۸۸۷) و حسین بن یزید نوفلی(همان، شمار ۷۷) است. همچنین از کتاب حریز بن عبدالله[۱۲] به واسطه حماد بن عیسی(همان، شمار ۳۷۵) و از کتاب علی بن رئاب[۱۳] به واسطه حسن بن محبوب (همان، شمار ۶۵۷) اخذ حدیث کرده است.[۱۴] کثرت روایت او از ابن ابی عمیر و حسین بن یزید، نشانگر آن است که وی در این روایات، طریق به کتاب آن دو بوده است.

دیگر استاد پرروایت علی بن ابراهیم ، محمد بن عیسی بن عبید است. تعداد روایاتی که او از محمد بن عیسی اخذ کرده، ۵۰۳ مورد است که از این تعداد، بیش از ۴۴۰ مورد از یونس بن عبدالرحمن نقل شده که گواه بر نقش طریقی محمد بن عیسی نسبت به کتاب یونس است. اگرچه ابن ولید، منفردات محمد بن عیسی از کتاب یونس را استثنا کرده و به این واسطه، بیاعتمادی خود به او را روشن ساخته، اصحاب، این سخن ابن ولید را نپذیرفته و از وی به بزرگی یاد کرده اند[۱۵]

از دیگر مشایخ علی بن ابراهیم، میتوان به هارون بن مسلم بن سعدان که طریق به کتاب مسعده بن صدقه بوده[۱۶] و صالح بن السندی که بیش از ۹۵ درصد از روایات خود را از جعفر بن بشیر گرفته، اشاره کرد. جعفر بن بشیر، شخصی زاهد و از مؤلفان شیعه بوده است. (همان، شمار ۳۰۴)

۲. محمد بن یحیی عطار

محمد بن یحیی عطار، دومین استاد پرروایت کلینی است. تعداد روایات او در کافی ۴۸۴۲ عدد بوده که ۲۵ درصد کتاب کافی را شامل میشود. از این میان، ۷۳ درصد روایات او از احمد بن محمد بن عیسی اشعری اخذ شده است. احمد بن محمد صاحب کتاب بوده و امام رضاع، امام جوادع و امام عسکریع را ملاقات کرده است. (همان، شمار ۱۹۸) همچنین طریق به کتاب حسن بن محبوب(همانجا)، علی بن الحکم (شیخ طوسی، بیتا، شمار ۳۷۶)، حسین بن سعید اهوازی(نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۱۳۶ و ۱۳۷)، حسن بن علی بن فضال(همان، شمار ۷۲) و محمد بن سنان (شیخ طوسی، بیتا، شمار ۶۲۰) است.

استاد دیگر عطار، محمد بن حسین بن ابی الخطاب است که در طریق ۴۶۰ روایت محمد بن یحیی واقع شده است. وی از اهالی کوفه و صاحب کتاب بوده است. (همان، شمار ۶۰۸) کتابهای توحید، معرفت، بداء و امامت از جمله تألیفات او به شمار میرود.(نجاشی، ۱۴۲۹ق ، شمار ۸۹۷) محمد بن حسین، طریق به کتابهای صفوان بن یحیی(شمار ۵۲۴)، محمد بن اسماعیل (شیخ طوسی، بیتا، شمار ۷۰۶) و محمد بن سنان(همان، شمار ۶۲۰) است و به واسطه محمد بن عبدالله بن هلال، کتاب عقبه بن خالد اسدی(شمار ۵۳۳) را به دست محمد بن یحیی عطار رسانده است.

دیگر استاد پرروایت عطار، محمد بن احمد بن یحیی بن عمران اشعری است.

تعداد روایات عطار از او ۲۱۶ حدیث است. وی صاحب کتاب نوادر الحکمه است و عطار در طریق به کتاب او قرار دارد.(نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۹۳۹) همچنین محمد بن احمد طریق به کتاب عمار بن موسی ساباطی[۱۷] و کتاب یونس بن عبدالرحمن[۱۸] است.

از دیگر استادان عطار، عبدالله بن محمد بن عیسی اشعری، ملقب به بنان، برادر احمد بن محمد بن عیسی اشعری است. (شیخ طوسی، ۱۳۴۸ش، ج۲، ص۷۹۹) تعداد روایات وی در کافی ۹۳ حدیث است. از او در شمار صاحبان کتاب یاد نشده است.

با توجه به اینکه اکثر روایات او در کافی با واسطه علی بن حکم از ابان بن عثمان است و ابان در شمار نویسندگان قرار دارد(نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۸)، به نظر میرسد وی طریق به کتاب ابان است.

سلمه بن خطاب(همان، شمار ۴۹۸)، عمرکی بن علی (همان، شمار ۸۲۸) و عبدالله بن جعفر حمیری(شمار ۵۷۳) از دیگر استادان صاحب کتاب محمد بن یحیی هستند. همچنین عطار ۱۰ مکاتبه از امام عسکری (ع) نقل میکند که اکثر آنها، مکاتبات محمد بن حسن صفار با امامع است. (کلینی، ۱۳۶۵، ج۳، ص۱۵۰، ح۳؛ ج۵، ص۱۲۵، ح۸، ۱۸۱، ح۳، ۳۰۷، ح۱۴؛ ج۷، ص۳۷، ح۳۴، ۴۵، ح۲، ۴۶، ح۲و۱، ۳۹۴، ح۳، ۴۶۱، ح۷)

۳. حسین بن محمد بن عامر أشعری

دیگر استاد قمی ثقه الاسلام کلینی، حسین بن محمد بن عامر است. وی صاحب کتاب نوادر بوده و کلینی طریق شیخ طوسی و نجاشی به کتاب او بوده است. (نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۱۵۶ / شیخ طوسی، ۱۳۸۱، شمار ۶۱۰۶) تعداد روایات او در کافی ۸۴۳ عدد بوده که از این تعداد ۶۲۹ مورد از معلی بن محمد بصری اخذ شده است. (نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۱۱۱۷) معلی بن محمد بیش از ۷۱ درصد روایات خود را از حسن بن علی وشاء گرفته است. وشاء از صاحبان اصول بوده و طریق به کتاب ابان بن عثمان احمر است. (همان، شمار ۸۰)

دیگر استاد حسین بن محمد، عموی او عبدالله بن عامر اشعری بوده که ۷۴ حدیث از او اخذ شده و کتاب وی توسط حسین نقل شده است. (همان، شمار ۵۷۰) عبدالله اشعری بیش از ۸۵ درصد روایات خود را از علی بن مهزیار نقل میکند. این حجم فراوان میتواند نشانگر طریق بودن به کتاب ابن مهزیار باشد. از دیگر استادان حسین بن عامر میتوان به احمد بن اسحاق بن عبدالله بن سعد اشعری اشاره کرد.(همان، شمار ۲۲۵)

۴. احمد بن ادریس

لقب او اشعری قمی و کنیه اش ابوعلی است. تعداد روایات وی در کافی ۸۲۳ حدیث است. شیخ طوسی و نجاشی از او با عنوان فقیه اصحاب، صحیح الروایه و کثیر الحدیث یاد کرده اند.(نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۲۲۸/ شیخ طوسی، بیتا، شمار ۸۱) وی بیش از ۷۲ درصد روایات خود را از محمد بن عبدالجبار قمی اخذ کرده که ۵۹۳ حدیث کافی است. شیخ طوسی از احمد بن ادریس در طریق به کتاب محمد بن عبدالجبار یاد میکند. (شیخ طوسی، بیتا، شمار ۶۳۱)

استاد دیگر احمد بن ادریس، حسن بن علی بن عبدالله بن مغیره بوده که تعداد احادیث احمد از او ۶۴ مورد است. وی اهل کوفه بوده و صاحب کتاب نوادر است.

(نجاشی، ۱۴۲۹ق، شمار ۱۴۷) محمد بن حسان رازی(همان، شمار ۹۰۳) با ۵۱ حدیث، محمد بن احمد بن یحیی بن عمران اشعری(همان، شمار ۹۳۹) با ۴۲ حدیث، محمد بن سالم[۱۹] با ۳۵ حدیث و احمد بن محمد بن عیسی اشعر