فایل پاورپوینت کامل بررسی حقوق و جایگاه مردم در حکومت علوی به عنوان رویکردی از سبک زندگی امام علی (ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی حقوق و جایگاه مردم در حکومت علوی به عنوان رویکردی از سبک زندگی امام علی (ع) :

مقدمه

در طول تاریخ، پیوسته و آشکار و نهان، حقوق اجتماعی انسان ها توسط حکام مورد تجاوز قرار گرفته است و زیردستان قربانی ستم و تجاوز قدرت طلبان شده اند. در مقابل، در فرهنگ اسلامی که دیدگاهی ویژه دربار فرد و دولت دارد، انسان از احترام و کرامت خاصی برخوردار است و وظیف دولت اسلامی هدایت مردم به سمت سعادت ابدی در دنیا و آخرت است. در این جهان بینی، انسان به عنوان اشرف مخلوقات عهده دار مسئولیت بزرگی بر روی زمین است (ابوالفضلی، ۱۳۸۲: ۵۷). در قرآن مجید بیان شده است: «انّا عرضنا الامان علی السموات والارض والجبال، فأبین ان یحملنها واشفقن و حملها الانسان؛ ما امانت (تعهد، تکلیف و ولایت الهی) را بر آسمان ها، زمین و کوه ها عرضه داشتیم؛ اما آنها از حمل آن خودداری کردند و از آن هراسیدند؛ اما انسان آن را بردوش کشید» (احزاب: ۷۲). در این میان، امام علی(ع) و حکومت ایشان برخلاف سیر کلی تاریخ گذشته، نه تنها حقوق اجتماعی انسان ها را نادیده نگرفت، بلکه به دلیل رعایت حقوق مردم و اجرای عدالت، از سوی زیاده خواهان تهدید شد. آن حضرت خود به این حقیقت اشاره می کند و می فرماید: «ملت ها در طول تاریخ زندگی خود، نگران ظلم و ستم زمامداران خود بوده اند؛ ولی من پیوسته نگران ظلم و ستم ملت به خود هستم» (نهج البلاغه، ۱۳۸۱: خ۹۷؛ اسکندری، ۱۳۸۰: ۹۲ و ۹۳). امام(ع) در راستای تحقق اهداف خود، مفهوم حقوق انسان با حقوق جامعه را درهم آمیخت. ایشان معتقد بود که احترام به حقوق مردم و پایبندی به ارزش های انسانی، تنها در جامعه ای که آزادی و عدالت اجتماعی در آن استقرار دارد، امکان پذیر خواهد بود (الجنانی، ۱۳۷۹: ۳۲).

در این مقاله تلاش بر آن است تا با استفاده از متون مقدس اسلامی (قرآن و نهج البلاغه) و با استفاده از شیو پژوهش های تاریخی، به بررسی حقوق و جایگاه مردم در حکومت علوی به عنوان رویکردی از سبک زندگی امام علی(ع) پرداخته شود. بدین منظور، ابتدا اشاره ای به حقوق و جایگاه مردم در حکومت علوی داریم و سپس گذری بر وظایف زمامداران از دیدگاه امام علی(ع) خواهیم داشت.

حقوق و جایگاه مردم در حکومت علوی

بقا و تداوم حکومت ها، رابط مستقیم با تأمین رضایت مردم دارد؛ ازاین رو رعایت حقوق انسان ها برای زمامداران، یک سیاست اجتناب ناپذیر می باشد. در نظامی که برای انسان احترام و کرامت ذاتی قائل است، دولت هم در راستای خیر و سعادت مردم تلاش می کند، نه اینکه از آنها به عنوان ابزاری برای رسیدن به منافع خود استفاده کند. از دیدگاه امام علی(ع)، انسان گرایی و ایمان به ارزش انسان، از جایگاهی ویژه برخوردار است و منزلتی والا و الهی دارد. در این مکتب، جامع انسانی، جامع خدایی است و هرگونه خدمت به انسان، مای قرب به خدای متعال است (محمدی ری شهری، ۱۳۷۹: ۲۸؛ حکیمی، ۱۳۸۰: ۱۰۱).

در مکتب علوی، پذیرش مسئولیت زعامت جامع اسلامی، مانند دیگر مسئولیت ها، تنها برای انجام وظیفه و تکلیف الهی است، نه ریاست کردن یا سوءاستفاده نمودن یا بهره مندی از منافع زودگذر آن (ثقفی، ۱۳۹۰: ۱۱۲). اگر تکلیف الهی بر علما و دانشمندان هر جامعه نبود که در برابر شکم بارگی ستمگران و محرومیت ستمدیدگان سکوت نکنند، ریاست طلبی و بهره مندی از مظاهر زندگی مادی نمی توانست انگیز امیرالمؤمنین(ع) برای قبول تصدی زعامت جامع اسلامی باشد (قربانی، ۱۳۸۶: ۲۵؛ جنانی، ۱۳۷۹: ۳۲).

امام علی(ع) با عنایت به ارزش و کرامت ذاتی ای که خداوند برای انسان قائل است (اسراء: ۷۰)، همیشه به این کرامت ارج می نهد و آن را پاس می دارد. اندیش سیاسی علوی، آدمی را از بند دیگران بودن بازمی دارد؛ چراکه خداوند انسان را آزاد آفریده است (بهشتی، ۱۳۸۷: ۲۳)؛ و البته این کرامت، ویژه گروه خاصی نیست؛ بلکه از نگاه آن حضرت، همه در این حق برابرند؛ مسلمان و غیرمسلمان و زن و مرد یکسان اند: «بدانید که نزد ما مردم در حق یکسان اند» (نهج البلاغه، ۱۳۸۱: ن۷۰؛ عرب مؤمنی، ۱۳۸۲: ۱۳۷). از همین روی بود که به فرزند گرامی اش، امام مجتبی(ع) فرمود: «بند دیگری مباش؛ زیرا خداوند تو را آزاد آفریده است» (نهج البلاغه، ۱۳۸۱: ن۳۱).

امام در تمام نامه هایشان، به فرمانداران و استانداران خود دربار حقوق اجتماعی مردم و بازپس گرفتن حق محرومان از ستمکاران سفارش می کردند؛ و از نظر اخلاق اجتماعی، مسئولان نظام را به مردم داری، ابراز محبت و لطف به رعیت دستور می دادند (مصدق، ۱۳۸۲: ۲؛ مطهری، ۱۳۵۴: ۱۳۳). ایشان ارزش حکومت را به عنوان مقام و قدرت بر مردم که برخاسته از حس جاه طلبی باشد، از کفش کهنه و پاره کمتر می داند و حکومت واقعی در نظر ایشان حاکمیتی است که در آن، حقی احیا شود یا باطلی از بین برود و فساد و تباهی رخت بربندد (امین، ۱۳۶۷: ۴۸۵؛ عرب مؤمنی، ۱۳۸۲: ۱۳۳).

امام در توصیه به مأموران خراج و مالیات، عدم تعرض آنان به اموال و دارایی مردم را گوشزد می کند و آنان را به انصاف و صبر و مدارا با مردم توصیه می نماید (جوان آراسته، ۱۳۷۹: ۲۰۸). در بخشی از سخنان ایشان به کارگزاران بیت المال چنین آمده است: «شما خزانه داران رعیت، وکلای امت و سفیران رهبرانتان هستید. بر هیچ کس به خاطر نیازمندی اش خشم نگیرید. هیچ کس را از خواسته هایش باز ندارید…؛ به خاطر گرفتن درهمی، کسی را تازیانه نزنید و برای جمع آوری بیت المال، به مال احدی چه مسلمان و چه غیرمسلمان دست نزنید…» (نهج البلاغه، ۱۳۸۱: ن۵۱).

افزون بر مسائل بیان شده، امام علی(ع) در سخنان خود یکی دیگر از وظایف دولتمردان را بررسی و تحقیق دربار نیازها و مشکلات گریبان گیر مردم می داند. از دیدگاه ایشان، مردم حق شکایت و انتقاد از رفتار حاکمان را دارند و حاکمان باید گوش شنوایی برای شنیدن شکوه ها و انتقادهای مردم داشته باشند. همچنین باید برای عرض حاجت مردم به حاکمان، هیچ مانع و رادعی نباشد تا بتوانند به راحتی مشکل خود را عرضه کنند و از حاکمان برای حلّ آن کمک بخواهند (کاملی، ۱۳۸۴: ۶۱).

همچنین در اندیش سیاسی امام علی(ع)، خواست و بیعت مردم در پذیرش حکومت، شرط مقبولیت است (بهداروند، ۱۳۸۰: ۴۶)؛ به عبارتی، دولت اسلامی مشروعیت و حقانیت خود را از جانب خدا می یابد و بر اساس خواست و رضایت مردم تحقّق می پذیرد و با حمایت و مشارکت مردم، قدرت اجرایی و توفیق تحقّق اهداف الهی و قوانین حکومتی را با تکالیف شریعت مقدّس اسلام کسب می کند (ابوالفضلی، ۱۳۸۲: ۵۸؛ کواکبیان، ۱۳۷۰: ۸۱). شأن الهی و شأن مردمی دولت اسلامی، از آن جهت بیان شده است که رویی به حق و رویی به خلق دارد و در مفهوم ولایت، میان والی و رعیت فاصله و جدایی نیست. در دیدگاه امام(ع) تحقق حکومت و تعیین والی، از حقوق مردم است؛ چنان که بیان می کنند: «اگر علی را به ولایت بگمارید، او را هدایت یافته ای هدایتگر می یابید» (ابن ابی الحدید، بی تا: ۱۱/۱۱؛ جنتی، ۱۳۸۰: ۵۸).

وظایف زمامداران در برابر مردم از دیدگاه امام علی(ع)

حکومت امام علی(ع) مردم سالاری به معنای خاص خود است که در آن، اعتقاد و اخلاق جایگاهی ویژه دارد؛ بنابراین می تواند به عنوان الگوی سیاست اخلاقی، همواره مورد توجه عالم بشریت قرار گیرد (عرب مؤمنی، ۱۳۸۲: ۱۳۰).

امیرالمومنین(ع) وظایفی برای رهبران قائل شده اند و تکالیفی را بر آنان می شمرند که عبارت اند از:

۱. ابراز محبت و دوستی با مردم: امام در این زمینه بیان می دارند: «رهبر باید خود را آن چنان بسازد که مقام و موقعیت، او را دگرگون نکند؛ بلکه هرچه قدرتش بیشتر می شود، محبت و نزدیکی اش او را به مردم نزدیک تر کند» (نهج البلاغه، ۱۳۸۱: ن۵۰)؛

۲. احترام به افکار مردم و مشورت با ایشان: امام به صراحت متذکر می شوند که «من هیچ مسئله ای را بدون مشورت با شما انجام نمی دهم، جز مسئل قضاوت» (همان: خ۱۷۵)؛

۳. عدم تبعیض میان مردم (برابری و مساوات): بزرگ ترین عاملی که شیراز جامعه را از هم می گسلد و مردم را به دولتمردان بدبین و از آنها خشمگین می سازد، حاکم کردن روابط بر ضوابط و رعایت نکردن عدالت به طور گسترده در مقام اجرای قانون و تبعیض قائل شدن در میان افراد است. توجه به عدالت و رعایت حقوق عمومی از سوی حضرت علی(ع) به ویژه دربار نزدیکان خود، شاهکار حکومت مردم سالار علوی است (هزاوه ای، ۱۳۷۹: ۵۰). امام(ع) در نام خود به مالک اشتر، استاندار مصر، چنین توصیه می کند: «باید از کارها آن را بیشتر دوست بداری که نه از حق بگذرد و نه فروماند؛ عدالت را فراگیرنده باشد و رضایت مردم را بهتر تأمین نماید؛ چراکه نارضایتی عمومی، رضایت خواص را بی اثر گرداند و نارضایتی خواص، اگر عامه مردم راضی باشند، زیان بار نخواهند بود » (نهج البلاغه، ۱۳۸۱: ن ۵۳؛ محمدی ری شهری، ۱۳۷۹: ۲۸). بنابراین، در جامعه ای که هم مردم از مزایا و حقوق حکومت اسلامی به طور یکسان و دور از تبعیض بهره مند می شوند، شکی نیست که به دولتمردان و مسئولین امور خوش بین و از آنها راضی خواهند بود و در هم کارها با آنان همکاری خواهند داشت (قربانی، ۱۳۸۶: ۲۵)؛

۴. شرکت دادن مردم در کارهای اجتماعی و سیاسی: درست است که معیار در حکومت اسلامی، تبعیت از حق است، ولی خواسته های تود مردم که از فطرت حق جویی بهره مندند نه تنها نادیده گرفته نشده، بلکه بر آن تأکید نیز شده است. بدیهی است حکومتی که مردم را به حساب نیاورد و نظرات شخصی را بر آنان تحمیل کند و درصدد رفع نیازمندی ها و احسان بر آنان نباشد، هیچ گاه اعتماد مردمی و همکاری آنان را کسب نخواهد آورد. امام علی(ع) در فرمان به مالک اشتر، دراین باره چنین دستور می دهد:

محبت و مهربانی تو نسبت به آنان، قلب هایشان را به تو متوجه می سازد. برترین چیزی که موجب روشنایی چشم زمامداران می شود، برقراری عدالت در هم بلاد و آشکار شدن علاق مردم نسبت به آنهاست؛ اما مودت و محبت آنان، جز با پاکی دل هایشان نسبت به والیان آشکار نمی گردد و خیرخواهی آنها در صورتی مفید است که با میل خود گرداگرد زمامداران را بگیرند و حکومت آنها برایشان سنگینی نکند و طولانی شدن مدت زمامداریشان برای اینان ناگوار نباشد. پس آرزوهایشان را برآور و پی درپی آنها را به نیکویی یاد کن و کارهای مهمی که انجام داده اند، برشمار (نهج البلاغه، ۱۳۸۱: خ ۲۱۶).

۵. انتخاب کارگزاران از میان افراد شایسته و باکفایت: مردمی که نظامی را با رأی خود بر سر کار می آورند و از آن نیز حمایت می کنند، طبیعی است که انتظار داشته باشند مشکلات و مسائل جامع آنها، چه در بُعد ادار امور جاری و چه در بُعد اصلاح و رشد و تعالی جامعه، به دست شایستگان با جدیت و پشتکار دنبال شود. قطعاً شایسته سالاری، از این بُعد، همان مردم سالاری است (جنتی، ۱۳۸۰: ۳۷ و۳۸؛ هزاوه ای، ۱۳۷۹: ۷۰).

حضرت امیر در بیانی نورانی، یکی از عوامل سقوط دولت ها و انقراض حکومت ها را پیش افتادن فرومایگان در پذیرش و واگذاری مسئولیت ها و عقب