بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی زیست معنوی خانواده علوی – فاطمی و شناسایی شاخصه های تربیتی آن در سوره انسان :

مقدمه

نهاد مقدس خانواده، رکن بنیادین اجتماع بشری و محمل فرهنگ های گوناگون است تا آنجا که سعادت و شقاوت امت ها، مرهون رشادت و ضلالت خانواده هست. در حدیثی از پیامبر خدا (ص) آمده است: «ما بنِیَ بناءٌ فِی الإسلامِ أحَبَّ إلَی اللهِ تَعالی مِن التَّزویج»؛ (صدوق، بی تا: ۳ / ۳۸۳). از طرفی اولین شرط داشتن جامعه ای سالم و پویا، سلامت و پایداری خانواده است. عنصر اصلی تشکیل دهنده خانواده، یک زن و یک مرد است که مطابق آداب و رسوم اجتماعی خویش با یکدیگر پیوند زناشوئی بسته اند و در گام بعدی فرزند یا فرزندانی بر جمع آن ها افزوده شده است (بهشتی، ۱۳۶۱: ۴). بنابراین خانواده همچون گروهی از افراد است که روابط آن ها با یکدیگر بر اساس هم خونی شکل می گیرد و نسبت به هم خویشاوند محسوب می شوند (جهانفر، ۱۳۷۶: ۱۲۱-۱۳۰). قرآن دو خانواده را به صورت ویژه و با بیان چند ویژگی مهم معرفی کرده است؛ خانواده حضرت زکریا در سوره انبیاء که می فرماید: «فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ یحْیی وَ أَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کانُوا یسارِعُونَ فِی الْخیراتِ وَ یدْعونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کانُوا لَنا خاشِعینَ» (انبیاء /۹۰)؛ پس (دعای) او را مستجاب کردیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را (که نازا بود) برای او شایسته قراردادیم (و این به خاطر آن بود که) همانا آنان در کارهای نیک، شتاب داشتند و ما را از روی امید و بیم می خواندند و در برابر ما فروتن بودند (قرائتی، ۱۳۸۸: ۵ / ۴۸۹). سه ویژگی شاخص این خانواده عبارت اند از: ۱. شتاب در کارهای نیک ۲. خدا را با امید و ترس می خواندند ۳. فروتنی در برابر خداوند.

دومین خانواده ای که قرآن ویژگی های آن را بیان می کند، خانواده علوی – فاطمی در سوره انسان است که در جریان عارضه بیماری برای امام حسن و امام حسین (ع) و رخدادهای آن نازل شده است (طباطبایی، ۱۳۷۴: ۲۰ / ۲۱۲؛ عاملی،۱۴۲۴ق: ۱ /۱۲) که در آن شاخصه هایی قابل تأمل برای این خانواده معصوم و قرآنی بیان شده است. از طرفی موضوع خانواده به طور کلی در سه محور، قابل بحث و بررسی است: تشکیل خانواده، عوامل تحکیم و تعالی خانواده و نیز آسیب ها و عوامل فروپاشی آن (محمدی ری شهری، ۱۳۹۰: ۷) با مطالعه زیست معنوی خانواده هایی که در قرآن به عنوان الگو معرفی شده اند می توان به اهدافی نظیر تعالی معنوی خانواده ها و همچنین پیشگیری از برخی آسیب ها دست یافت.

۱. طرح مسئله

جهت رشد و تحمل معنوی یا به تعبیری زیست معنوی جامعه، تعالی و رشد معنوی خانواده در گام اول ضرورت دارد. از آن جایی که قرآن کتاب زندگی و هدایت انسان است، همه نیازهای بشر از جمله معرفی الگوهای تربیتی را در نظر گرفته است. قرآن، گاه شخصیتی را با ویژگی های عمده و کلیدی معرفی می کند و گاه به معرفی اجمالی بسنده می کند. در بسیاری از آیات از یک گروه و اجتماع بحث می کند. خانواده به عنوان یک بنای اجتماعی نیز به وسیله قرآن معرفی شده است. چنانچه در سوره انسان با اسناد معتبر شأن نزول آن اختصاص به اهل بیت (ع)؛ حضرت امام علی (ع)، حضرت زهرا (س)، حضرت حسن (ع) و حضرت حسین (ع) دارد. (طباطبایی، ۱۳۷۴: ۲۰ / ۲۱۲؛ مکارم شیرازی، ۱۳۷۱: ۲۵ / ۳۴۳؛ عاملی،۱۴۲۴ق: ۱ /۱۲) از آنجایی که سبک زندگی اولیای دین و معصومان(ع) یکی از بهترین عینی سازی ها و تشخص دادن به مفاهیم دینی است (بهجت پور،۱۳۹۴: ۱۱۵) نوشتار حاضر در پی پاسخ گویی به سوالات ذیل نگاشته شده است که عبارتند از: سوره انسان، زیست معنوی خانواده علوی – فاطمی را با ویژگی هایی معرفی کرده است؟ اهمیت تربیتی شاخصه های مذکور چیست؟

۲. پیشینه

با بررسی پیشینه پژوهش آنچه مشخص گشت این است که علی قائمی امیری کتابی با عنوان “خانواده ای نمونه در اسلام” که برداشتی از «سوره هل اتی» است، نگاشته است. در این کتاب که جنبه تربیتی دارد نویسنده بعد از نگاهی به قرآن و سوره هل اتی، اهداف تربیت، محتوای تربیت، مراحل تربیت، روش های تربیت را ذکر کرده است و سپس بحث معلم و مربی را مطرح می کند و نیاز انسان در هر شرایطی به مربی را بیان می کند (قائمی امیری، ۱۳۸۶: ۱۱۸)، سپس مباحث مرتبط با سوره هل اتی را با موضوعاتی از قبیل، امتحان و سنجش، مدیریت و اجرا در تربیت و… ادامه می دهد. وجه امتیاز نوشتار حاضر با نوشته نوشته فوق تأکید و تطبیق ۵ شاخصه زندگی خانواده علوی و بررسی تطبیقی نقش و اثر تربیتی آنها است.

۳. سوره انسان

۳-۱. شناسنامه سوره

این سوره از لحاظ ترتیب سوره های قرآنی، هفتاد ششمین و از جهت ترتیب نزول نود و هشتمین سوره می باشد. سوره انسان دارای چندین نام است. الدهر، الانسان، سوره الأبرار از نام های وارد شده این سوره است لکن در اخبار تعبیر به سوره هل أتی شده است (طیب،۱۳۶۹: ج۱۳ / ۳۰۹). برخی به مکی بودن این سوره اذعان دارند. و بعضی همه ی آیات آن را مدنی می دانند و بعضی گفته اند: جز قول:«وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کفوراً» همه مدنی است و بعضی گفته اند: قول خدا «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَیک الْقُرْآنَ تَنْزِیلًا» تا آخر سوره مکی و بقیه مدنی است و این سوره مشتمل بر سی و یک آیه است(سلطان علی شاه، ۱۳۷۲: ۱۴ / ۳۸۰). صاحب تفسیر المیزان معتقد است:«این سوره به شهادت سیاقی که دارد یا همه اش و یا حد اقل اوائل آن که دوازده آیه است، در مدینه و نه آیه ذیلش در مکه نازل شده است. روایات ائمه اهل بیت (ع) همه متفق اند بر اینکه این سوره در مدینه نازل شده، روایات اهل سنت هم در این باره بسیار زیاد است» (طباطبایی، ۱۳۷۴: ۲۰ /۱۹۲). دکتر ابراهیم اقبال در مقاله ای تحت عنوان ” سوره انسان و اهل بیت علیهم السلام ” مدنی بودن این سوره را تأیید می کند و می نویسد:«با استناد به منابع اهل تسنن و گردآوری و تحلیل روایات و اقوال در ترتیب نزول سوره های مکی و مدنی و نیز روایات اسباب نزول، نزول سوره در مدینه و اختصاص به فضیلت یاد شده به اهل بیت- علیهم السلام- و بی اساس بودن سبب نزول های دیگر اثبات می شود» (اقبال، ۱۳۹۱: ۱).

۳-۲. شأن نزول و فضیلت سوره

در شأن نزول این صورت هم مطالب مهمی وجود دارد. حسن و حسین (ع) بیمار شدند، رسول خدا (ص) با جمعی به عیادت آن دو آمدند، گفتند: یا ابا- الحسن بهتر است برای شفای فرزندانت نذری بکنی، و بدین گونه علی و فاطمه و کنیزشان فضه نذر کردند که اگر خدا به آن دو شفا دهد، سه روز، روزه بگیرند، آن دو از مرض شفا یافتند حضرت علی (ع) از شمعون خیبری سه صاع جو قرض کرد، فاطمه (س) یک صاع آن را آرد کرد و پنج قرص نان پخت، آنها را پیش خود گذاشتند تا افطار کنند، اما در هنگام افطار در اولین شب؛ سائل، دومین شب؛ یتیم و سومین شب اسیری برآن ها وارد شد و سه شب طعام خود را بخشیدند. چون صبح کردند علی (ع) دست حسن و حسین (ع) را گرفت و محضررسول خدا (ص) آمدند حضرت چون دید که از شدت گرسنگی می لرزند فرمود: چقدر ناراحتم می کند حالی که در شما می بینم، با آنها به منزل فاطمه (س) آمد او را در محرابش دید که پشتش به شکمش چسبیده (شکمش به پشتش) و چشمانش به گود رفته است از دیدن آن وضع ناراحت شد، جبرئیل نازل گردید و گفت، یا محمّد بگیر این سوره را، خدا تو را درباره اهل بیت به تو تحیت فرموده است. آن گاه تمام سوره را بر آن حضرت خواند. (قرشی بنابی، ۱۳۷۵: ۱۱ /۴۶۵-۴۶۶)

همچنین درباره ثواب تلاوت گفته شده است: «هر که صبح پنجشنبه سوره هل اتی قرائت کند، حق تعالی صد حور العین بکر، و چهار هزار ثیب به او تزویج فرماید: و در بهشت با حضرت رسالت صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باشد. (به شرط ایمان و تقوی و عمل به لوازمات این سوره مبارکه)» (شاه عبدالعظیمی، ۱۳۶۳: ۱۳ /۴۰۷). در تفسیر البرهان برای خواندن این سوره خواصی در غالب دو روایت نقل شده است. پیامبر اسلام (ص) فرمودند؛ هر کس بر قرائت سوره انسان مداومت ورزد، اگر روحش ضعیف باشد دارای قدرت روحی می شود همچنین از امام جعفر صادق(ع) آمده است قرائت سوره انسان موجب تقویت و نیرومندی روح و قوی شدن اعصاب و آرامش یافتن اضطراب مفید است (بحرانی، ق: /)

۳-۳. محتوا و ساختار سوره

این سوره در آغاز، خلقت انسان را بعد از آنکه نامی از او در میان نبود خاطرنشان می سازد (انسان /۲) و سپس می فرماید که خدای تعالی او را به راهی که تنها راه اوست هدایت کرد، حال یا این انسان شکر هدایتش را می گزارد، و یا کفران می کند (انسان /۳) آن گاه می فرماید برای کافران انواعی از عذاب و برای ابرار الوانی از نعمت آماده کرده (انسان /۴) و اوصاف آن نعمت ها را در طی هجده آیه شرح می دهد و در نهایت خطاب متوجه به پیامبر (ص) می شود و ضمن یادآوری نزول تدریجی قرآن بر پیامبر توسط خداوند به شکیبایی در برابر حکم پروردگار، پرهیز از پیروی از هوا و هوس های کفار، توصیه به یاد پروردگار در شب و روز، توصیف و مذمت دنیاگروی کافران و. .. سوره به پایان می رسد.

۴. زیست معنوی خانواده علوی و شاخصه های آن در سوره انسان

با بررسی محتوای سوره انسان، پنج شاخصه عمده از زیست معنوی خانواده علوی شناسایی و استخراج شد که در ادامه در پنج بخش به بررسی اهمیت هر شاخصه و آثار تربیتی آن خواهیم پرداخت.

۴-۱. وفای به نذر و آثار تربیتی آن

اولین شاخصه وفای به نذر است (انسان /۷). نذر از نظر لغوی به معنی آنچه واجب گردانند بر خود [وَهُوَ ما ینْذِرُه الإِنسان فَیجْعَلُهُ عَلَی نَفْسِهِ نَحْباً وَاجِبًا](ابن منظور،۱۴۱۴ق: ۵ / ۲۰۰) است. همچنین التزام به انجام یا ترک عملی به صورت خاص به خاطر خداوند متعال با صیغه خاص که منعقد می شود از تعاریف دیگر نذر است (محدثی، ۱۳۷۴: ۲۳۷). واژه نذر، راغب در مفردات می نویسد: «نذر یعنی در کاری که پیش می آید انسان چیزی را بر خودش واجب کند که در واقع واجب نیست، می گویند: نذرت للّه امرا – کاری را برای خدا بر خود نذر کردم که انجام دهم. در آیه گفت: إِنِّی نَذَرت لِلرَّحمن صَوماً – مریم / ۲۶ برای خدای رحمن بر خودم روزه ای نذر کرده ام. و گفت: وَ ما أَنفَقتُم مِن نَفَقَهٍ أَو نَذَرتُم من نذرٍ – البقره / ۲۷ که در همان معنی است «(راغب اصفهانی، بی تا: ۴ / ۳۰۷). بنابراین نذر آن است که انسان در برابر خداوند، خود را به چیزی ملتزم و متعهد کند و مثلًا چنین بگوید: من در برابر خدا نذر می کنم که فلان عمل را انجام دهم یا فلان چیز را انفاق کنم یا بگوید: من در برابر خدا نذر می کنم که اگر فلان حاجتم روا شود چنین و چنان کنم. اولی را نذر ابتدایی و دومی را نذر شرطی می گویند و از نظر فقهی هر دو لازم الاجرا است و کسی که نذر می کند بر او واجب می شود که به نذر خود عمل کند و اگر نکرد کفاره دارد. (جعفری، ۱۳۷۶: ۲ / ۲۸). بررسی آیات قرآن نشان می دهد که نذر و فرهنگ آن قدمتی دیرینه دارد، به عنوان مثال در آیه ۳۵ سوره آل عمران آمده است: «إِذْ قَالَتِ امرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّی نذَرْتُ لَک ما فِی بَطْنِی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ منِّی إِنک أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» (آل عمران /۳۵).. هنگامی که زن عمران گفت: پروردگارا من آنچه را که در شکم دارم نذر کرده ام که در راه خدمت به تو رها باشد. پس، از من بپذیر همانا تو همان شنوا و دانا هستی. نذر واجب نیست اما وفای به نذر (نذری که از جهت شرع صواب باشد) واجب است، حضرت زهرای مرضیه (س) وفای به نذر را سبب آمرزش می داند، ««وَ الْوَفاءَ بالنَّذْرِ تَعْرِیضاً لِلْمغْفِرَهِ»؛ (المجلسی،۱۴۰۳ق: ۲۹ / ۲۲۳). از فواید ثمرات وفای به نظر می توان به ۱. خداوند، مددکار و یاور وفاکنندگان (بقر /۲۷۰) ۲. از عوامل ورود به بهشت (انسان /۵)، مصونیت از سختیهای قیامت (انسان /۷)، موجب شادابی و شادمانی در قیامت (همان) اشاره کرد. از مفهوم «و ما للظالمین من انصار» در آیه «وَ ما أَنفَقْتُمْ منْ نَفَقَهٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ یعْلَمُهُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ» (بقره /۲۷۰) که تارکان وفای به نذر در شمار آنان است استفاده می شود که وفاکنندگان به نذر مشمول نصرت الهی هستند (هاشمی رفسنجانی و همکاران، بی تا: ۳۰ / ۴۱۹). به نظر می رسد که در برخی خانواده هایی که با فرهنگ نذر آشنایی ندارند و یا اهتمامی به آن نمی کنند، برای رسیدن به خواسته ها صرف نظر از تلاش های منطقی و لازم، خرافات و اعتقادات غیر منطقی نفوذ می کند، لذا فرهنگ نذر که رسول اکرم (ص) به اهل بیت اش (ص) توصیه کرده است می تواند نقش تربیتی و اهرم تقرب به پروردگار، احساس آرام، تقویت ایمان، کمک به نیازمندان، رضایت و نصرت الهی را در پی داشته باشد.

۴-۲. معاد باوری و آثار تربیتی آن

معاد به عنوان یکی از اصول دین به اندازه ای مهم و تاثیرگذار است که در مورد آن چنین گفته شده است: «این اصل در اسلام، با سایر اصول اعتقادی و نیز با فروع دین و احکام و حتی اخلاق و به عبارتی با همه شؤون جهان و از جمله انسان در ارتباط است» (اقبال، : ). شهید مطهری در اهمیت معاد می نویسد:«مسئله معاد از نظر اهمیت، بعد از مسئله توحید مهم ترین مسئله دینی و اسلامی است. پیامبران آمده اند برای این که مردم را به دو حقیقت مؤمن و معتقد کنند: یکی به خدا و دیگری به قیامت» (مطهری، ۱۳۷۳، ص۹). با مراجعه به آیات و روایات در این زمینه این کارکرد بیشتر تبیین می شود چنانچه بیش از یک سوم آیات قرآن درباره جهان پس از مرگ بوده و بسیاری از آن ها بیانگر آثار ایمان یا پیامدهای انکار معاد هستند؛ زیرا ایمان به معاد ضامن اجرای قوانین الهی و زمینه ساز نیل آدمی به کمال نهایی و سعادت ابدی است (قاسمی، : ) و ایمان به معاد در واقع ایمان به اهداف عالیه معنوی و قدسی است که خداوند برای سعادت دنیوی و اخروی انسان ترسیم کرده است و از مهم ترین ثمره های معادباوری رهابخشی از پوچ گرایی (سامانی و نصیری، : ) با درنظر گرفتن اهداف معنوی و قدسی می باشد. یکی از مهم ترین آثار باور به معاد و زندگی پس از مرگ احساس مسئولیت شدید در برابر فرمان الهی است. به هر حال وقتی آنها به نذرهایی که بر خویشتن واجب کرده اند وفا می کنند به طریق اولی واجبات الهی را محترم شمرده و در انجام آن می کوشند. ترس آنها از شر آن روز بزرگ اشاره به ایمانشان به مساله معاد، و احساس مسئولیت شدید در برابر فرمان الهی است.آنها به خوبی معاد را باور کرده اند، و به تمام کیفرهای بدکاران در آن روز ایمان دارند، و اثر این ایمان در اعمالشان کاملا نمایان است» (مکارم شیرازی، ۱۳۷۱: ۲۵ / ۳۵۲). معاد باوی آثار فراوانی دارد که در قرآن به آن اشاره شده است، اما در این آیه می توان چنین بیان کرد که در خانواده علوی که همه افراد آن دارای این ویژگی مهم (معادباوری) هستند، پیوند عمیقی در استحکام خانواده و ثبات آن در انجام بندگی خدا در تمام ابعاد وجود دارد. از آن جایی که آیات قرآن همدیگر را تفسیر می کنند، می توان به آیه ۶ از سوره تحریم جهت تأیید این مطلب اشاره کرد: «یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَهُ» (تحریم /۶)؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، خود و کسان خود را از آتشی که هیزم آن مردم و سنگ هاست نگه دارید. این آیه به خوبی نقش خانواده در سعادت و شقاوت همدیگر و اهمیت معادباوری را نشان می دهد. یادآور این نکته ضروری است که پیش از معادباوری شناخت و معرفت به اصل معاد است. جوادی آملی در این زمینه می نویسد: «اولین گام در معادباوری، شناخت معاد از سوی عقل نظری است؛ زیرا یکی از دو رکن اساسی برای ایمان، عقل نظری سالم برای فهم درست معارف است» (جوادی آملی، ۱۳۸۹: ۲ / ۲۷۵).

یاد مرگ و معاد باوری آثار تربیتی فراوانی دارد. در واقع یاد مرگ، پذیرش سختی های دنیا را آسان نموده و با یاد مرگ می توان از آن ها گذر کرده و خود را در افقی برتر به نظاره نشست. اگر همه ی حیات خود را متوقف در دنیا کنیم، سختی های دنیا ما را از پای درمی آورد و در روبه روشدن با هر سختی، گویا همه ی حیاتمان به لرزه می افتد (طاهرزاده، ۱۳۸۹: ۷۸-۷۹) بنابراین از آثار تربیتی استقامت در برابر سختی های حیات دنیوی است. در آیه یوفُونَ بِالنَّذْرِ وَیخَافُونَ یوْمًا کان شرُّهُ مُسْتَطِیرًا»؛ [همان بندگانی که] به نذر خود وفا می کردند و از روزی که گزند آن فراگیرنده است می ترسیدند(انسان /۷) انجام مسئولیت و فریضه واجب وفای به نذر در سایه معادباوری تحقق پیدا می کند، هر چند که گرایش های الهی اهل بیت (ع) و انجام واجبات صرفاً به جهت ترس از خدای یکتا نیست، آن بزرگواران با شناختی که از پروردگار دارند و غرق در محبت پروردگار خود هستند، فقط و فقط برای خدا (لِوَجه الله) ایفای نقش می کنند. معادباوری در زندگی خصوصا در خانواده گرایش ها را متعالی می کند بنابراین همانطور که اشاره شد اولین گام شناخت درست مسئله معاد و سپس رسیدن به معادباوری است.

یکی از معضلاتی که در جوامع دینی (از خانوده تا اجتماع های بزرگ) امروز وجود دارد عدم وجود شناخت صحیح از مسئله معاد است. معادباوری و اندیشیدن به مرگ اثرات فراوانی در خانوا