---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی مولفه های جمعی فرهنگ ایثار و شهادت در خاطرات آزادگان دفاع مقدس به مثابه سرمایه اجتماعی :

مقدمه

فرهنگ ایثار و شهادت جزء لاینفک فرهنگ تشیع است که در طول تاریخ باعث پیروزیهای مسلمانان و رشد و پیشرفت مدنی و اجتماعی آنان شده است. دوران انقلاب و پس از آن دوران هشت ساله دفاع مقدس و بررسی وقایع آن دوران، وجود ارزشهای برآمده از این فرهنگ را در سطح فردی و اجتماعی تأیید میکند. اما متاسفانه با گذشت زمان و با بروز وسایل ارتباط جمعی جدید زمینه های پرداختن به این مقوله کم رنگ تر شده و فرهنگی مقابل این فرهنگ عظیم، زمینه رشد پیدا کرده است. به خصوص بخش پژوهشی جامعه در زمینه پرداختن به سبک زندگی آزادگان غافل بوده است. در حالیکه لحظات سخت اسارت، جز با پشتوانه ای دینی، وجود حلقه های اجتماعی را در اردوگاه های تنگ و تاریک دشمن امکانناپذیر میساخت. وجود آموزه های دینی و ایمان به این آموزه ها و عمل به این فرهنگ غنی، سالهای دوری و شکنجه را ممکن میساخت. روابط ایثارگونه به این ترتیب شکل میگیرد که شخص با این که پاسخ مثبتی از فرد یا افراد جامعه دریافت نمیکند، دست به گذشت و فداکاری میزند. فرهنگ ایثار و شهادت در عرصه روابط اجتماعی، به عنوان ارزشهای کلیدی فرهنگ اسلامی سرمایه ای قابل اتکاست. توجه به این ویژگیهای رفتاری، سرمایه اجتماعی را آفرید که برای نسل حاضر و آینده مثال زدنی است.

ضرورت و اهمیت تحقیق

سرمای اجتماعی روابط بین انسانها را مورد توجه قرار داده است. سرمای اجتماعی مجموعه هنجارهای موجود در نظام اجتماعی است که با ایجاد حس تعلق موجب همکاری و پیوستگی بین انسانها میشود. امروزه نقش سرمایه اجتماعی در جوامع بسیارپررنگ تر از سرمایه فیزیکی و انسانی است و شبکه های گروهی موجب انسجام بین انسانها و سازمانها میشود و مسیر رشد و توسع جوامع به سمت تکامل فرهنگی، اقتصادی و سیاسی را فراهم میکند. ازاین رو، پرداختن به مقول سرمایه اجتماعی و عوامل تقویت کننده و تضعیف کننده آن اهمیت بسزایی دارد. از جمله عواملی که موجد سرمایه اجتماعی میشود، دینداری و تعهدات فرهنگی است که افراد مختلفی بر این امر صحه گذاشته اند. برای مثال، فوکویاما دین و تعهدات فرهنگی و تاریخی را یکی از منابع سرمایه اجتماعی معرفی میکند. تحقیقات انجامگرفته در این زمینه ، همدلی، همبستگی و انسجام- بخشی را از کارکردهای دین شمردهاند (نعمت اللهی و همکاران، ۱۳۹۲: ۱۷۷).

دوران دفاع مقدس فرهنگ غنی ایثار و شهادت را در عرصه ها و مقاطع مختلف جنگ تحمیلی به منصه ظهور گذاشت. این فرهنگ تشیع در تقسیم بندی که در این مقاله ارائه شده است، در دو بعد فردی و جمعی قابل بررسی است که بعد جمعی مرتبط با دوستان، سرمایه اجتماعی بالایی را تولید کرده است. دوران اسارت در اسارتگاه های رژیم عراق نیز جدا از این مقوله نبوده و نیست. جلوه های فرهنگ ایثار و شهادت در اسارتگاه ها به کرات دیده میشد. آزادگان در روابط انسانی و دوستی خود معیارهای دینی و انسانی را مدنظر قرار میدادند که تأثیر بسزایی در تقویت فرهنگ ایثار و شهادت در آن شرایط بغرنج داشت. توجه به مجموعه این رفتارها به عنوان ایجاد و تقویت کننده سرمایه اجتماعی میتواند نقش مؤثری در ترویج فرهنگ ایثار و شهادت و حفظ مناسبات بین نسلی ایفا کند و عامل مهمی در تقویت هویت و فرهنگ شیعی در جامعه باشد. لذا لزوم پرداختن به این مقوله در سطوح مختلف زندگی از همان دوران مدرسه تا عرصه های کار، فعالیت و… ضروری به نظر میرسد. عدم توجه و فقدان این فرهنگ غنی میتواند تبعات جبرانناپذیری را متوجه کشور و نظام سازد؛ چنان که آزادگان با حفظ این فرهنگ توانستند سال- های متمادی در اردوگاه های بعثی بر ارزشها و اصول خود ثابت قدم بمانند و روابط اجتماعی خود را به بهترین شکل کنترل کنند. موارد ذیل از جمله فواید چنین تحقیق هایی است:

– بسط و گسترش ادبیات نظری حوزه دفاع مقدس؛

– کمک به احیا و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت؛

– کمک به معرفی اسوه ها و الگوهای مقاومت در دوران دفاع مقدس به نسل جوان.

سؤال تحقیق

با توجه به خلأ پژوهشی موجود در این زمینه و تقسیم بندی مؤلفه های فرهنگ ایثار و شهادت در این باره، این پژوهش با استفاده از منابع دینی و سیرهپژوهی به خصوص سیره امام حسین (ع) در جریان حماسه عاشورا، به تحلیل جلوه های دوستی و مودت در فرهنگ ایثار و شهادت و تقسیم بندی مؤلفه های آن پرداخته و کوشیده است که با ذکر شواهد و مصادیقی، این موضوع در جریان اسارت نیروهای کشور به دست رژیم بعثی بیشتر توضیح داده شود. بر این اسا،س در این مقاله سعی شده است که به این سؤالات پاسخ داده شود:

– مؤلفه های فرهنگ ایثار و شهادت در رفتار با دوستان در خاطرات آزادگان دوران دفاع مقدس کدام است؟

– عناصر سرمایه اجتماعی کدام است؟

– چگونه این مؤلفه های رفتاری آزادگان در تولید و تقویت سرمایه اجتماعی مؤثر بوده است؟

هدف تحقیق

لزوم پرداختن به عنصر شهادتطلبی در جامعه شیعی بر کسی پوشیده نیست. حفظ و پردازش خاطرات دفاع مقدس و آزادگان قبل تا زمانی که میراث به جاماندگان دفاع مقدس در کشور از بین نرفته، همت نویسندگان و پژوهشگران را میطلبد و بایستی پیش از آنکه حافظه تاریخی ملت، این فرهنگ عظیم را به فراموشی بسپارد، برای احیای آن تلاش کرد. لذا این مقاله اهداف زیر را دنبال میکند:

– شناخت مؤلفه های فرهنگ ایثار و شهادت در رفتار با دوستان در خاطرات آزادگان دوران دفاع مقدس؛

– شناسایی عناصر سرمایه اجتماعی در فرهنگ ایثار و شهادت ؛

– بررسی نقش مؤلفه های اجتماعی فرهنگ ایثار در تقویت سرمایه اجتماعی.

روش تحقیق

این مقاله از نوع کیفی بوده و با توجه به اینکه پیشینه پژوهشی در این حوزه موجود نبود، با مراجعه به کتب مذهبی، از جمله، معانیالاخبار، الخصال، عاشوراشناسی، فلسفه و عوامل جاودانگی نهضت عاشورا، چهرهها در حماسه کربلا، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، سیره نبوی «منطق عملی»، مدرسه حسینی، آموزههای تربیتی عاشورا (درسها و عبرتها)، اندیشه های حسینی، زمینه های قیام امام حسین (ع)، پؤوهشی پیرامون شهدای کربلا، بحارالانوار، اصول کافی، بهشت کافی، فرهنگ عاشورا و…. و با استفاده از استقرا مؤلفه های فرهنگ ایثار و شهادت، اطلاعات لازم جمع آوری شد و در سه دسته کلی مؤلفه های فردی، مؤلفه های جمعی در ارتباط با دوستان و مؤلفه های جمعی در ارتباط با دشمنان شناسایی شد و ریز مؤلفه های آنها هم از همین منابع استخراج گردید. از طرفی، مراجعه به اسناد بجا مانده از آزادگان دوران دفاع مقدس وجود بعضی از این مؤلفه ها را در سیره رفتاری ایشان تأیید کرد. به این ترتیب، مؤلفه های اجتماعی که در ارتباط با تقویت سرمایه اجتماعی قرار میگیرد، به صاحب نظران این حوزه و هیأت علمی ارائه شد تا اظهارنظر کنند و از بین مؤلفه های ارائه شده، مؤلفه های ارشاد، حسن سلوک با مردم و اخوت ایمانی مورد تأیید قرار گرفت و در نهایت این مؤلفه ها برای تحقیق به طور نهایی انتخاب شد.

سپس برای مطالعه مؤلفه های موجود در خاطرات آزادگان، از روش تحلیل اسنادی استفاده شد. با روش نمونه گیری تصادفی تعدادی کتاب از سری کتابهای خاطرات آزادگان مورد بررسی قرار گرفت و به کمک فیش برداری از کتب خاطرات آزادگان و با استفاده از تحلیل اسنادی به بحث و بررسی پیرامون مؤلفه های انتخابی در این زمینه پرداخته شد. در تحلیل و بررسی تأثیر مؤلفه های فرهنگ ایثار و شهادت بر سرمایه اجتماعی لازم است که عناصر سرمایه اجتماعی نیز تبیین گردد که با مطالعه نظری پیرامون این موضوع از تعریف تاجبخش در این زمینه استفاد گردید که متغیرهای جامعه شناختی مانند اعتماد، آگاهی، نگرانی دربارهی دیگران و مسائل عمومی، مشارکت در مسائل عمومی و انسجام و همبستگی گروهی و همکاری را معرف سرمایه اجتماعی بیان کرده است.

تعریف مفاهیم

۱. دفاع مقدس: هشت سال دفاع مقدس، حدیث ماندگار پایداری، دلاوری و فداکاری ملتی است که در راه دفاع از مکتب، انقلاب و میهن اسلامی خویش، قله های بلند رشادت و شهادت را درنوردید و دشمن را در رسیدن به اهداف خود ناکام گذاشت. تحمیل جنگ هشت ساله به ایران، دومین موج اتحاد و حرکت مردمانی را در پی داشت که برای آزادزیستن ، بهای بسیار پرداختند.

۲. ایثار: ایثار مقدم شمردن دیگران بر خود است و در برابر خودخواهی وخودگرایی قرار میگیرد (فتحی، تاریخ مقاله: ۱۳۹۰). ایثار در شکل های مختلف تجلی پیدا میکند. فداکاری، گذشت ، مهرورزی، دوستی، محبت، بخشش مال و… مصادیق بارزی از ایثار هستند؛ اما والاترین مرتبه رفتار ایثارگرانه را میتوان در عرصه جهاد در راه خدا مشاهده کرد که با شهادت، جانبازی و اسارت در چنگال دشمنان توأم است. این گونه ایثارگری ها از چنان قداست و عظمتی برخوردار هستند که سایر شکل های ایثار در مقابل آنها ناچیز وکوچک به حساب میآیند (خاقانی آور، تاریخ مقاله : ۱۳۹۰).

۳. شهادت: شهادت یعنی مجموعه باورها، آگاهیها، آداب، اعتقادات و اعمالی که موجب وصول انسان به عالیترین درجه کمال، یعنی مرگ آگاهانه در راه خدا میشود (آقامحمدی و مقدمی، تاریخ مقاله: ۱۳۹۰).

۴. فرهنگ ایثار و شهادت: فرهنگ ایثار و شهادت مجموعه نظام ارزشها، باورها و الگوهای هنجاری هدایتگر به مجموعه نقش ها، رفتارها و روابط اجتماعی برخاسته از جهانبینی اسلامی، فرهنگ عاشورای حسینی، آرمانهای انقلاب اسلامی و اندیشه های حضرت امام خمینی(ره) و جامعه ایثارگران است (غفاری، ۱۳۸۷: ۳۸۱).

۵. آزادگان: اسرای آزادشده (آزادگان) به کسانی اطلاق میشود که در طول جنگ تحمیلی (۱۳۵۹-۱۳۶۸) و در جهت دفاع از انقلاب اسلامی، استقلال و تمامیت ارضی کشور جمهوری اسلامی توسط عوامل دشمن در داخل یا خارج از کشور اسیر شده و پس از مقاومت دلیرانه، پس از سال ۱۳۶۸ به تدریج آزاد شده باشند (صولتی، ۱۳۷۶: ۶۹).

۶. مؤلفه های جمعی فرهنگ ایثار و شهادت: روح انسان ایثارگر از چنان عظمتی برخوردار است که در عین نیاز به چیزی و داشتن علاقه نسبت به آن، آن را به دیگری میبخشد و دیگری را بر خود ترجیح میدهد و این چنین با دگرخواهی، روح همنوعدوستی را به نمایش میگذارد و گاه تا جایی پیش میرود که فردی یا حتی جمع کثیری، جان خویش را در راه دیگری و دیگران از دست میدهند تا به کمال و تمام ایثار و ازخودگذشتگی دست یابند. شاخص های این مؤلفه عبارت اند از: ارشاد، حسن سلوک با مردم و اخوت ایمانی.

این مؤلفه ها با رفتارهای ایثارگرایانه ای، مانند: نگرانی برای دیگران، راهنمایی و امیدبخشی به دیگران، الفت و محبت به دیگران، اتحاد و همدلی با دیگران، تقسیم جیره غذایی ناچیز خود با دیگران، مراقبت و پرستاری از دیگران، قبول شکنجه به جای دیگران و… قابل توصیف و شناسایی است.

۷. سرمایه اجتماعی: بنا به تعریفی «سرمایه اجتماعی، شکل و نمونه ملموسی از یک هنجار غیررسمی است که باعث افزایش همکاری بین دو یا چند فرد میشود. این هنجارها شامل : هنجار روابط متقابل بین دو دوست و در سطح بالاتر شامل آموزه های پیچیدهای، مانندآموزه های دینی میشود» (تاجبخش، ۱۳۸۴: ۱۷۴).

به عبارت دیگر، سرمایه اجتماعی آن قبیل منابعی را دربرمیگیردکه افراد از طریق شبکه های اشخاص و شبکه های کسب وکار به آنها دسترسی پیدا میکنند. این منابع شامل: اطلاعات، افکار، هدایت، فرصت های تجاری، سرمایه مادی، قدرت و نفوذ، حمایت های روحی، رضایت مندی، اعتماد و تعاون هستند که در درون شبکه های روابط ظهور پیدا میکنند. این سرمایه همگانی است و در مالکیت هیچ فردی نیست، اما دسترسی به آنها، به کسانی که آنها را میشناسیم ، وابسته است. همچنین به اندازه، کیفیت و تنوع شبکه های تجاری و اشخاص بستگی دارد (رستمی، ۱۳۸۸: ۱۹).

این مطلب به این معنی است که هرچه شبکه اجتماعی یک فرد گسترده تر باشد، از سرمای اجتماعی بالاتری برخوردار است.

سرمایه اجتماعی با متغیرهای جامعه شناختی مانند اعتماد، آگاهی، نگرانی درباره دیگران و مسائل عمومی، مشارکت در مسائل عمومی، انسجام و همبستگی گروهی و همکاری ارتباط پیدا میکند (تاجبخش، ۱۳۸۴: ۲۸). «پاتنام» هم در مورد سرمایه اجتماعی میگوید: «به مجموعه ای از ویژگیهای سازمان اجتماعی همانند اعتماد، هنجارها و شبکه ها اشاره دارد که از طریق ایجاد ارتباط و مشارکت بهینه میان اعضای اجتماع، منافع متقابل آنها را تسهیل میکند» (فصیحی، ۱۳۸۹: ۱۳۶).

اعتقاداتی مانند کمک به هم نوع، عمل به نفع دیگری و فداکاری موجب پیدایش سرمایه اجتماعی می شود. بنابراین آن دسته از اعتقادات مذهبی که کمک رسانی به دیگران را هدف قرار میدهد، عامل مهمی در شکل گیری سرمایه اجتماعی محسوب میشود (سریر افراز، ۱۳۹۰: ۳).

نحوه پیوند باورها و اعتقادات با سرمایه اجتماعی این است که باورها و عقاید در گام نخست، بر نگرش ما نسبت به هستی، انسان و جامعه اثر میگذارند و سپس رفتار ما را نسبت به افراد جامعه شکل میدهند. باورها و اعتقادات، موجب شکل گیری تعاملات اجتماعی مختلف در سطح خرد و کلان در جوامع گوناگون میشود. به عبارت دیگر، کنش های اجتماعی افراد در یک جامعه معتقد متفاوت از کنش های اجتماعی یک جامعه نامعتقد است و همچنین نهادهای اجتماعی در یک جامع خداباور با غیرخداباور تفاوت دارند (فصیحی، ۱۳۸۹: ۱۵۰). در این تحقیق، باورها و اعتقادات اسرا در قالب فرهنگ ایثار و شهادت مورد بررسی قرار گرفته و به تعریف این رابطه پرداخته شده است.

رابط بین سرمایه اجتماعی و فرهنگ ایثار، یک رابطه دوطرفه در جامعه است که یکدیگر را تقویت میکنند؛ افزایش ایثار در اجتماع باعث رشد سرمایه اجتماعی میشود و از طرف دیگر، تقویت سرمایه اجتماعی موجب افزایش فرهنگ ایثار در جامعه میگردد. ایثار و ازخودگذشتگی، با ترک منافع شخصی و عمل به سود منافع جمعی، آثاری در اجتماع برجا میگذارند که از مظاهر و پیامدهای سرمایه اجتماعی محسوب میشوند و با ایجاد هویت ملی و احساس تعلق ، ترجیح منافع دیگران بر خود حتی با بذل جان، همگرایی بیشتر افراد و پایبندی به اصول اساسی، ایجاد شبکه ای از اعتماد در سطوح مختلف روابط اجتماعی و ایجاد همبستگی و پیوند بیشتر افراد، موجب تقویت سرمایه اجتماعی میشود (سریر افراز، ۱۳۹۰: ۷ و ۸). ماهیت وحدتبخش دین موجب شده است که عامل مهمی برای افزایش سرمایه اجتماعی در نظر گرفته شود. مذهب با الزام به توجه به دیگران و ازخودگذشتگی، شبکه اجتماعی مورد نظر سرمایه اجتماعی را به وجود میآورد و با این ایدئولوژی و با تفکر عمل به سود دیگری، موجبات آن را فراهم میکند. از این رو، در جوامع مذهبی، زمین رشد سرمایه اجتماعی بیشتر فراهم است (ردادی، ۱۳۸۹: ۱۰۸).

دین اسلام با ماهیت وحدتبخش خود، سرمایه اجتماعی را فزونی میبخشد و با افزایش همبستگیهای اجتماعی، موجب گسترش شبکه های بین فردی میشود. مناسک مذهبی دسته جمعی افزایش ارتباطات را در پی دارد. باورهای اعتقادی و دینی با پیوند دادن افراد به یکدیگر، موجب افزایش انسجام اجتماعی میشود و از طریق تعمیق و ترسیم اهداف خداپسندانه با نیت کسب رضایت خداوند، زمینه رشد سرمایه اجتماعی را فراهم میآورد (درخشه و جلالی، ۱۳۹۰: ۸۴). چنانکه پیامبر اکرم (ص) به عنوان اسوه مسلمین با تثبیت نهادهای اخلاق عملی، زمین لازم را برای پدید آمدن و افزایش سرمایه اجتماعی فراهم کردند. تشویق آحاد مردم به همکاری با یکدیگر، بر پایداری و تبلیغ اخوت، نوعدوستی، ایثار و درستکاری از سیره پیامبر اسلام (ص) شمرده میشود. برقراری صلح و صفا و اصلاح، مشی قرآن و اسلام و پیامبر(ص) است و همطراز با تقوا شمرده شده است (دادگر و نجفی، ۱۳۸۵: ۲۹). لذا در خاطره های اسارت نمونه هایی ملموس از این اخلاق عملی مورد نظر دین و ائمه، تبلور یافته بود که با رشد سرمایه اجتماعی در آن شرایط، زمینه حل مسئله و بحران، پیوستگی و اتحاد هرچه بیشتر آزادگان را فراهم می آورد.

تجزیه و تحلیل یافته ها

تأثیر مؤلفه های جمعی فرهنگ ایثار و شهادت در تقویت سرمایه اجتماعی

از میان رفتارهای ایثارگونه ای که آزادگان در دوران اسارت در ارتباط با یکدیگر از خود نشان میدادند، مؤلفه های ارشاد، حسن سلوک و اخوت ایمانی در اینجا مطرح شدهاتد و با بیان شاخصه هایی از هر کدام از این مؤلفه ها با توجه به تعریف ارائه شده از سرمایه اجتماعی، به بررسی مصادیقی از آن در خاطرات آزادگان دفاع مقدس پرداخته شده است. طبق گفته تاجبخش، سرمایه اجتماعی با متغیرهای جامعه شناختی مانند: اعتماد، آگاهی، نگرانی درباره دیگران و مسائل عمومی، مشارکت در مسائل عمومی و انسجام و همبستگی گروهی و همکاری، ارتباط پیدا میکند. با معرفی هریک از مؤلفه های فرهنگ ایثار، به تحلیل این موضوع پرداخته میشود که چطور این مؤلفه های رفتاری سرمایه اجتماعی را تقویت میکند.

۱. توجه به مؤلفه ارشاد در رفتار با دوستان در خاطرات آزادگان

مؤلف ارشاد، شامل نگرانی درباره دیگران و مسائل عمومی میشود. آلن بیرو، هنجار را قانون یا اصلی میداند که راهبری یا هدایت یک رفتار را موجب میشود. هنجارهای اجتماعی شیوه های رفتاری را دربرمیگیرد که در گروه یا جامعه متداول است که فرد در جریان جامعه پذیری آنها را میآموزد و طبق آنها عمل میکند و انتظار دارد که سایر افراد گروه یا جامعه هم طبق آنها رفتار کنند. هنجارهای اجتماعی براساس ارزشهای اجتماعی شکل میگیرند. به عبارت دیگر، ارزشهای اجتماعی به تدریج به صورت هنجارهای اجتماعی درمیآیند و جامعه را انتظام میبخشند (غلامی علوی، ۱۳۹۳: ۱۴۲). ارشاد اسرا شامل رفتارهایی است که هنجارهای اجتماعی را یادآوری میکند. عدول از این هنجارها، تذکر دوستانه و گاهی هم قاطعانه را به دنبال داشت.

ارشاد در گفتار و رفتار از مشخصات اسرا بود. آنها به طرق مختلف ، سعی در اصلاح برادر دینی خود داشتند و در برابر منکرات، بیتفاوت نبودند و نهایت تلاش خود را برای سالم سازی محیط اردوگاه ها به کار میبستند؛ زیرا به دلیل محدودیت ها و کاستیها، زمینه برای رشد ناهنجاریها و منکرات در آنجا بیشتر مهیا بود و اگر بیتفاوتی پیشه می کردند، خیلی زود محیط اردوگاه ها، محیط فساد میشد و از همین طریق، عراقیها جنگ تبلیغاتی علیه جمهوری اسلامی ایران به راه می انداختند. به همین دلیل، اسرا به ثبات و رشد ارزشها در محیط اسارت اهتمام می ورزیدند.

مؤلفه ارشاد دو مؤلف فرعی را شامل میشود: الگودهی و هدایت کردن افراد، امر به معروف و نهی از منکر که به تفکیک، از هر دو مورد، مصادیقی از سیره آزادگان در اسارت ذکر شده است.

الف) بعد الگودهی و هدایت کردن افراد

اسلام از منظر دیگری به هنجارهای اجتماعی نگریسته است. دستورات و احکام اجتماعی دین این موضوع را خاطرنشان کرده است که مؤمن بر گردن دیگری حقی دارد که باید او را یاری و خیرخواهانه نصیحت کند. هدایت کردن یکی از منابع سرمایه اجتماعی است. این باور که در مسلمین وجود دارد که نباید نسبت به یکدیگر بیتفاوت باشند و باید در اصلاح دیگران بکوشند.

این حکم دینی موجب شکل گیری نوع تعاملات اجتماعی آنها با یکدیگر میشود. مذهب با الزام به توجه به دیگران، این مهم را برآورده میکند. از این رو، گفتار و رفتار بعضی از اسرا، جنب الگوپذیری برای دیگران داشت و راهنمای دیگران در برخورد با عراقیها بود. افرادی در اسارت بودند که با گفتار و رفتار خود، اسرا را یاری میکردند. برای نمونه، فردی در استخبارات عراق بود که به اسرا آموزش میدادکه چطور رفتار کنند و در بازجوییها، چه بگویند و چه نگویند و استقامت داشته باشند (علامه، ۱۳۷۲: ۳۷).

نمون دیگر، حاجآقا ابوترابی بود. او در اسارت نقش رهبر را در اردوگاه ها ایفا میکرد و بدون هیچ چشم داشتی، اسرا را با اعمال و رفتار خود هدایت میکرد. اسرا مسائلشان را با او مطرح میکردند، حتی عراقیها هم، هر گاه در آرام کردن اردوگاه ها با مشکل مواجه میشدند، سراغ او میفرستادند و او را با خود به اردوگاه های دیگر میبردند. افراد برای مشورت کردن، طبق نوبتی که داشتند به حاجآقا مراجعه و مسائل و مشکلات خود را بیان میکردند و از او راهنمایی می- گرفتند. ایشان ساعت ها مینشست و به درد دلهای اسیران گوش میکرد. حتی گاهی پیش می آمد که در حین صرف غذا از ایشان مشورت میگرفتند. بارها اتفاق افتاده بود که ایشان صبحانه و ناهار خود را ساعت ۴ یا ۵ بعدازظهر میخورد، ولی هیچ وقت احساس خستگی نمیکرد و از خود بی- حوصلگی نشان نمیداد (رجایی، ۱۳۹۱: ۸۸).

گاهی اسرا به دور از چشم عراقیها برای انتقال اخبار و توصیه های ابوترابی در اردوگاه ها، آنها را روی کاغذ لف مینوشتند، مچاله اش میکردند و به اندازه یک دانه عدس یا نخود در میآوردند. آنگاه داخل یک کپسول چرکخشک کن که پودرش را قبلا خالی کرده بودند، جاسازی میکردند و سر آن را میبستند. اخبار مختلفی از این طریق انتقال مییافت. نمونه اش توصیه های حجت الاسلام ابوترابی فرد بود که حکم دستورالعمل و قانون اسارت را برای اسرا داشت (شیردل، ۱۳۸۷: ۲۱۱). رهنمودهای ایشان برای اسرا راهگشا بود. او در جواب اسرا که از وظیف خود در اسارت میپرسیدند، میگفت: «باید مواظب باشیم که براساس آیه شریفه «ما به موسی، سی شب مهلت دادیم و ده شب دیگر بر آن افزودیم و دیدار با خدایش چهل شب کامل شد. موسی به هارون برادرش گفت: جانشین من در میان قبیله ام باش، آرامش را برقرار ساز و پیروی از راه بدکاران مکن»، عمل کنیم و در پی اصلاح باشیم و از مفسدین پیروی نکنیم» (رجایی، ۱۳۹۱: ۳۱۵ و ۳۱۶).

بسیاری از اسرا، تحت تأثیر محیط پاک اردوگاه ها، هدایت یافتند. برای نمونه، فردی در اردوگاه بود که حدود ۳۵ سال سن داشت و تا آنموقع نماز نخوانده بود. اما به یک باره و بدون آنکه کسی به او بگوید، نمازخوان شده بود. این موضوع عراقیها را خیلی ناراحت میکرد و میگفتند: «این یارو تا دیروز نماز نمیخواند، از امروز نمازخوان شده» (رحمانیان، ۱۳۸۱: ۷۳)! عبادات دسته جمعی اسرا باعث ارشاد اسرای دیگر میشد و نقش هدایت کنندگی اسرا را داشت.

کسانی که اهل نماز و دعا نبودند، در اسارت به اکثریت گرایش پیدا و توبه کردند و اهل نماز شدند. آنهایی هم که بدنشان خالکوبی داشت، خالکوبیهای روی بدنشان را سوزاندند ( نیری،۱۳۸۲: ۱۱۴).

گاهی دلنوشته های به جا مانده از اسرای قدیم، الگو و تسکین بخش اسرا بود. وقتی اسرا را به اردوگاه جدید منتقل میکردند و با چوب و باتوم به استقبال آنها میرفتند، در آن شرایط سخت روحی، وقتی دلنوشته های اسرای قبل را روی در و دیوارهای آسایشگاه میدیدند و میخواندند، چنان تسلی خاطر و آرامشی برای آنها میشد که تمام غم و اندوهشان را فراموش میکردند. در یکی از این موارد، اسرا نوشته بودند: «به یاد امام موسی کاظم (ع) در زندانهای هارون الرشید» (زاغیان، ۱۳۷۵: ۱۵).

ب) امربه معروف و نهی از منکر

این مسئله که همه آحاد جامعه نسبت به دیگران و رعایت ارزشهای دینی توسط آنها حساسیت داشته باشند، نقش مهمی در افزایش سرمایه اجتماعی ایفا میکند. جامعه ای که همه نسبت به یکدیگر احساس مسئولیت داشته باشند و امر به خوبیها و نهی از افعال بد کنند، در کوران حوادث، پابرجا خواهد ماند و هرگز سررشته امور را گم نخواهد کرد. امر به معروف و نهی از منکر که نظارت همگانی را شامل میشود و به همه افراد اجازه مقابله با کج رویها و هنجارشکنیها را میدهد، از مشخصه های سرمایه اجتماعی است که سلامت جامعه را تضمین میکند و آرامش، اعتماد و امنیت را در جامعه حکم فرما میسازد. اسرا به طرق گوناگون به فکر اصلاح و هدایت برادران خود بودند. از جمله روشهای غیرمستقیم برای امر به معروف و نهی از منکر، استفاده از دست نوشته ها و نصب آن در مکانهای پرتردد بود. یکی از آرایشگران ماهر اردوگاه در اتاق خود نوشته ای نصب کرده بود: «برادر! همیشه به فکر اصلاح خویش باش»، عراقیها این جمله را دیده بودند و برایشان سؤال برانگیز بودکه این جمله چه ربطی به آرایشگاه دارد (مولودی، ۱۳۸۳: ۱۱۴).

گاهی اسرا با فداکاری، درصدد مقابله با دشمن برمیآمدند و به هر نحوی که شده از رواج منکرات در اردوگاه توسط آنها جلوگیری به عمل میآوردند. روزی یکی از سرکرده های معروف منافقان به اردوگاه اسرا رفت و از پشت سیم های خاردار شروع به تبلیغ کرد تا افراد منحرف را جذب تشکیلات خود کند. اسرا که از قبل، از هدف و برنامه آنها مطلع بودند و به دیگران خبر داده بودند که در صورت بروز مسئله ای، همه با هم شعار «مرگ بر امریکا، مرگ بر منافق و مرگ بر رجوی» سر دهند، با مشاهده وضعیت پیش آمده، نقش خود را عملی کردند. عراقیها هم در مقابل، آنها را به داخل آسایشگاه ها هدایت کردند و با بازگشت منافقان ، اسرا را به سختی شکنجه کردند (محمدی، ۱۳۸۱: ۱۶۲).

اسرا با رفتار و اخلاق خود، سعی در اصلاح و راهنمایی برادران داشتند و در موارد بسیاری، برادران از این نصیحت ها استقبال میکردند و میپذیرفتند. اما در موارد نادری که رفتار ملایم و زبان خوش اثرگذار نبود، به طرق دیگری وارد عمل میشدند و با شدت بیشتری برخورد میکردند. یک عده از اسرا تحت تأثیر وعده و وعیدهای عراقیها، با آنها همکاری میکردند و حتی گاهی در شکنجه کردن اسرا یک قدم جلوتر از عراقیها بودند. هدف اینها شناسایی و معرفی اسرای پاسدار، بسیجی و روحانی بود. گاهی سرسپردگی آنها به حدی میرسید که عراقیها برای آنها کارت مخصوص صادر میکردند. اسرا به دو روش با کسانی که به جاسوسها و منافقین پناهنده میشدند، برخورد میکردند: اول، از راه دوستی و نصیحت کردن و دوم، از راه زور و تهدید (سوره مهر، ۱۳۷۴: ۵۵ و ۵۶).

توصیه های مرحوم ابوترابی در فرصت های مختلف و به طرق گوناگون به اسرا انجام میگرفت از جمله این دستورالعمل ها خطاب به اسرا این بود که «باید روحیه تان را حفظ کنید و به فکر سلامت جسمیتان باشید. نماز را به جماعت بخوانید، اما شعار ندهید. دعا را بلند نخوانید. اینها حساساند. اذیتتان میکنند. سعی کنید پاک بمانید؛ چه روحی و چه جسمی. اینجا زندگی اجتماعی دارید، پس به هم کمک کنید، خدمتگزار هم باشید» (احد طجری، ۱۳۸۸: ۲۹).

۲. توجه به مؤلفه حسن سلوک با مردم در رفتار با دوستان در خاطرات آزادگان

انسجام و همبستگی گروهی از شاخصه های سرمایه اجتماعی است. انسجام اجتماعی به این معناست که گروه وحدت خود را حفظ کند و با عناصر وحدتبخش خود تطابق و همنوایی داشته باشد. همنوایی و همرنگی فرد با گروه عبارت است از اینکه فرد باورها، ارزشها، نمادها و هنجارهای گروه و به عبارت دیگر، فرهنگ گروه را درونی کرده و در ساخت شخصیت این یگانگی را حفظ کرده باشد. همنوایی یعنی استاندارد شدن و یکسان شدن رفتار (قربانی، ۱۳۹۳: پرتال تخصصی مددکاری اجتماعی ایران). این مؤلفه از سری مؤلفه های فرهنگ ایثار و شهادت، موجب همبستگی و انسجام اجتماعی میشود. انسجام را میتوان داخل شدن افراد در یک محیط ملی- فرهنگی و تعلق خاطر نسبت به چارچوبها، ساخت ها و شرایط اجتماعی آن محیط ملی تعریف کرد. از بعد وجدانی هم، انسجام این مفهوم را میرساند که فرد با جذب شدن در محیط ملی، نسبت به محیط خود تعهداتی را به عنوان یک فرد مسئول میپذیرد (غلامی علوی، ۱۳۹۳: ۱۰۰). زمانی انسجام به بالاترین سطح خود میرسد که کنش های افراد اخلاقی و معطوف به یک جمع باشد. در این کنش ها مسئولیت و وفاداری در قبال دیگران به حد اعلای خود میرسد.

انسجام اجتماعی را میتوان به احساس یک پارچگی افراد جامعه، روابط دوستانه و محبت آمیز، میزان روابط اجتماعی و تعامل های گروهی براساس ارزشهای مشترک و منسجم تعریف کرد.

همچنین از دیدگاه جامعه شناختی، همبستگی پدیده ای است که براساس آن، در سطح یک گروه یا یک جامعه، اعضا به یکدیگر وابسته و به طور متقابل نیازمند یکدیگر هستند. این تعریف این امر را نفی نمیکند که همبستگی میتواند براساس اصول اخلاقی و آگاهی کامل انجام پذیرد (قربانی، ۱۳۹۳: مندرج در پرتال تخصصی مددکاری اجتماعی ایران). حسن سلوک با مردم، موجبات تعالی جامعه را فراهم میآورد، زیرا از یک طرف، باعث تزکی نفس میشود و فرد را از غرور و نخوت دور میسازد و از طرف دیگر، پیوندهای اجتماعی را مستحکم میسازد. مؤلفه های فرعی عبارتاند از: احسان و نیکوکاری، اتحاد و همبستگی که به فراخور هر کدام از این مؤلفه ها، خاطراتی از آزادگان دفاع مقدس بیان شده است.

الف) احسان و نیکوکاری

احسان از مؤلفه های فرهنگ ایثار و شهادت است که موجب تحقق یک جامعه منسجم میشود. اسرا با الفت و محبت در کنار یکدیگر زندگی میکردند و همیشه و در هرحال آماده خدمت به دیگری بودند. عمل به نفع دیگری و فداکاری، ایجاد سرمایه اجتماعی میکند. آنها حاضر بودند برای اینکه به برادران خود نفعی برسانند یا اینکه شری را از آنها دفع کنند، بدون هیچ چشم داشتی از دیگران و بدون هیچ اجباری، خود را در معرض خطر قرار دهند و گاهی به خاطر دیگری شکنجه شوند یا اینکه به دام اسارت بیفتند. مواردی از این دست در خاطرات آزادگان به کرات آمده است که اسرا تنها کمک رسانی به دیگران را هدف قرار میدادند. برای نمونه، عراقیها در بازداشتگاه، دنبال یکی از اسرا بودند و به همین دلیل ، اسرا را تحت شکنجه قرار میدادند تا او را معرفی کنند و میگفتند تا او را معرفی نکنید، دست از سر شما برنمیداریم و گاه و بیگاه آنها را شکنجه میکردند. بین اسرا، اسیری بود که از ناحیه سر، ترکش خورده بود و بخشی از استخوان جمجمه اش را برده بود. وقتی دژبانها با کابل برادران را میزدند تا اسرا اعتراف کنند و به شخص مورد نظر خود برسند، همه نگران او بودندکه آسیبی نبیند. یکی از اسرا از جایش بلند شد و پشت سر او قرار گرفت تا مانع اصابت کابل به سر او شود. او تنها کسی بود که ایستاده بود و هر چه عراقیها از او میخواستند که بنشیند، با وجود ضرباتی که به سرش خورده بود، حاضر نبود بنشیند (حسینی پور، ۱۳۹۰: ۱۸۵).

مورد دیگر، دو نفر از خواهران بودند که به اسارت دشمن درآمده بودند و برای نجات جان یکی از برادران مجروح از آزادی خود گذشتند. وقتی افسر عراقی به آنها گفت که آزادند که به خرمشهر برگردند و با آنها کاری ندارند، آنها قبول نکردند که بدون اسیر مجروحی که همراهشان بود، برگردند، آنها برای اینکه جان برادر مجروح به خطر نیفتد، نپذیرفتندکه برگردند (رحمانیان،۱۳۸۱: ۴۷).

بعضی وقت ها با سختی فراوان و از روی میل باطنی برای دوستان، آب تهیه و آنها را سیراب میکردند، بدون اینکه چیزی عایدشان شود. یکی از اسرا، با اصرار از سرباز عراقی برای پیرمردی درخواست آب کرد و جمعی از آن آب خوردند، اما خودش قطرهای از آن آب نخورد (حبیب – پور، ۱۳۸۶: ۲۳).

اسرای سالم در حق اسرای مجروح احسان کرده، از آنها مراقبت میکردند. در بازداشتگاه، اسرای سالم تقسیم کار میکردند و هر کدام مسئولیت یکی از اسرای مجروح را به عهده می – گرفتند. از مجروحینی که وضعشان وخیم تر از بقیه بود، دو نفر پرستاری میکردند. یکی از اسرا از ناحیه پا مجروح شده بود و قادر به حرکت دادن آن نبود و هر بار که کسی به پایش برخورد میکرد، درد بسیاری میکشید. یکی از پرستارهای او، یک سرباز ارمنی بود که بسیار مهربان بود و مسئولیت او را با آن وضع پایش به عهده داشت و گاهی پیش میآمد که شب تا صبح کنارش میماند و مواظب بود که به پایش ضربه ای نخورد (حسینی پور، ۱۳۹۰: ۲۱۱).

گاهی احسان از طریق تقسیم سهم غذایی خود، صورت میگرفت. خواهر اسیری که برای مدتی طولانی، در جهاد بود، مشکل معده پیدا کرده بود و در اسارت، به دلیل مشکلات جسمی و روحی، ناراحتیاش شدت گرفته بود. وقتی برایش ساندویچ آوردند، او از یکی از برادران خواست که ساندویچ را بین همه تقسیم کند. دو سرباز عراقی پشت پنجره این صحنه را نگاه میکردند و تحت تأثیر این مهربانی و احسان قرار گرفته بودند (شانکی، ۱۳۷۵: ۲۸). او با این از خودگذشتگی، خود را ندیده گرفت و بر گرسنگی خود غلبه کرد و به عمل مثبتی که نتیجه مثبت جمعی را در پی داشت، دست زد.

پزشکی در اسارت بود که ایثار را در حق بیماران تمام کرده بود. دکتر مجید که هم به عنوان مترجم اسرا بود و هم در مواقعی، پای درد دل آنها مینشست، با ایثار تمام، در تمام فصول سال و در سرما و گرما، پالتوی بلندی بر تن داشت که جیب های بزرگی هم داشت. او در طول روز داروهایی را که اسرا لازم داشتند، فهرست میکرد و در مواقعی که به او اجازه داده میشد به بهداری و داروخانه رفت و آمد کند، سر پزشکان عراقی را گرم میکرد و داروهای مورد نیاز مجروحان را از روی قفسه ها برمیداشت و در جیب های خود میگذاشت تا به اسرا برساند (رئیسی، ۱۳۷۲: ۵۲). او به بهترین شکل، به سنت محبت و مهربانی، جلوه عملی میداد و با این چشم پوشی از خود، به دیگران یاری میرساند.

اسرایی که تازه اسیر شده بودند، شرایط بسیار سختی را تجربه میکردند، با این حال، احسان را فراموش نمیکردند. عراقیها روزی دو وعده غذا میدادند و هفته ای دو بار کنار غذا دسر میدادند که یک بار یک عدد پرتقال و یک بار هم چند عدد خرما بود. در یکی از آسایشگاه ها مجروحی بود که حال خوبی نداشت و چند ترکش به بدنش اصابت کرده بود. او سهم دسر خود را میگرفت، اما نمیخورد و کنار میگذاشت. وقتی برادران بر اعمال او دقیق شدند، متوجه شدند که او سهم غذای خود را به مجروحی که حالش وخیم تر از خودش بود، میداد (نشر شاهد، ۱۳۸۶: ۵۲).

احسان اسرا تا حدی بود که با تمام فداکاریها در مورد دوستی و حق دوستی، خود را قاصر میشمردند و در این زمینه، بر دیگری سبقت میگرفتند. موقع وداع، با گریه از هم میخواستند که آنها را مورد عفو قرار دهند که نتوانستند حق دوستی آنها را به جا آورند و خود را مقصر و طرف مقابل را بری از خطا میدانستند (زاغیان، ۱۳۷۵: ۹۳).

ب) اتحاد و همبستگی

ماهیت وحدتبخش دین، موجب انسجام بین اسرا میشد و بین آنها همکاری و تعاون ایجاد میکرد. اسلام تأکید کرده که مؤمنان برادر یکدیگرند و باید با یکدیگر متحد شوند. همسویی بین دین داران و اتحاد و همدلی که نسبت به هم دارند، انسجام اجتماعی را بین آنها ایجاد میکند. در اعتصابها وقتی تعدادی از اسرا شورش میکردند، بقیه هم با آنها همراه میشدند. در یکی از موارد، صدای الله اکبر از یکی از قاطع ها طنین انداز شد و به گوش بقیه رسید. در واکنش به آن، اسرای قاطع های دیگر هم یک صدا با آنها، الله اکبر گفتند و از هماهنگی ایجادشده انرژی گرفتند و با صدای رساتری الله اکبر گفتند. نیروهای ضدشورشی، خیلی سریع خود را به اردوگاه رساندند و نیروهای نظامی و زرهی، با تانک و تیربار و نفربر اطراف اردوگاه را محاصره کردند. دژبانها برای ساکت کردن آنها، با باتوم به میله های پنجره میزدند، اما اثری نداشت و اسرا قرآن روی سر گرفته بودند و شعار میدادند. اگرچه آنها از دلیل شعار دادن اطلاعی نداشتند، اما وظیف شرعی و ملی خود میدانستند که انسجام و یکپارچگی خود را حفظ کنند (نوبرانی، ۱۳۹۱: ۲۱۳).

برای اعتراض به عراقیها، اسرا بسیار منسجم و متحد عمل میکردند. گاهی پیش میآمد که به عنوان اعتراض به شرایط، کسی غذا نمیخورد. از آنجایی که عراقیها به اعتصاب غذا حساس بودند، موضوع را به افسر مافوق گزارش میدادند. بعد از گزارش هم ، تعدادی از نیروهای ضدشورشی باتوم به دست وارد اردوگاه میشدند و دستور میدادند که اسرا را ته اتاق جمع کنند و آنها را بزنند. در چنین مواقعی، بعد از چند دقیقه صدای الله اکبر در کل اردوگاه طنین انداز میشد. آنها در پاسخ صدای بلندگوها را زیاد میکردند تا صدای تکبیر در آن صداها گم شود. صدای تکبیر تا وقتی که نیروها بیرون بروند، ادامه داشت (میرزاده حسینی، ۱۳۷۴).

گاهی عراقیها برای برهم زدن اوضاع بسیجیان و تضعیف روحی آنان، تعدادی از اراذل و اوباش را از شهرها جمع میکردند و به اردوگاه میبردند و قصد داشتند که با اجرای موسیقی و رقص در بخش بسیجیان، آن را از تلویزیون عراق پخش کنند. برادران بسیج بعد از اطلاع از این موضوع، خود را آماده مقابله با آن میکردند و در مواجهه با گروه فیلم بردار، تکبیرگویان و با انبوهی از سنگ و چوب به سمت آنها حمله میبردند و آنها را وحشت زده وادار به فرار میکردند (محمدی، ۱۳۸۳: ۲۰).

سرمایه اجتماعی موجب وحدتبخشی بین اسرا میشد. آزادگان وقتی از خاطرات خود میگویند، اتحاد و همدلی را مای نجات خود میدانند و اگر اتحاد بین آنها نبود، از گرسنگی و تشنگی مرده بودند. اسرا برای احقاق حقوق خود، دست به شورش میزدند و در برابر تیراندازی عراقیها مقاومت میکردند. ثمره این اتحاد این بود که به یک آزادی نسبی رسیدند (سوره مهر، ۱۳۷۰: ۷۲).

گاهی عراقیها برای تفرقه افکنی بین اسرا، بعضی از آنها را از صف خارج میکردند و بیرون میبردند تا بقیه فکر کنند که آنها خیال وطن فروشی دارند. اما این روش آنها هم مؤثر واقع نمیشد. همه اتفاق نظر داشتند که دشمنان اتحاد و همبستگیشان را هدف گرفته اند و نقشه شان این است که اسرا را نزد هم بدبین کنند. به این ترتیب برعکس آنچه که عراقیها تصورش را میکردند، اتحاد و همبستگی آن ها بیشتر شد و نقش آنها کارگر نیفتاد (سفرگر، ۱۳۹۰: ۶۷).

در اسارت افرادی که اشتراکی با یکدیگر نداشتند، با یکدیگر متحدانه زندگی میکردند. بین اسرا، فرقه ها و قومیت های مختلفی وجود داشتند. عراقیها از هر راهی وارد میشدند ک