فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی

فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی؛ انتخابی هوشمند برای ارائه‌های حرفه‌ای

با پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی، محتوای خود را در قالب 120 اسلاید استاندارد و جذاب ارائه دهید و در نگاه اول تاثیرگذار باشید.

چرا باید از پاورپوینت استفاده کنید؟

1. چیدمان دقیق و کاربرپسند: فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی با طراحی ساختاریافته و اصولی، مخاطب را به‌خوبی درگیر محتوا می‌کند.
2. صرفه‌جویی در زمان: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی آماده‌ی استفاده هستند؛ بدون نیاز به هیچ‌گونه ویرایش.
3. نمایش با وضوح بالا: کیفیت طراحی در فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی به‌گونه‌ای است که در هر صفحه‌نمایشی عالی به‌نظر می‌رسد.

هشدار: استفاده از نسخه‌های ناقص فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی ممکن است باعث بروز اختلال در نمایش یا افت کیفیت شود. تنها نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی، کیفیت تضمین‌شده دارد.

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی ویژگی های ساختاری و محتوایی در نامه های آزادگان جنگ تحمیلی :

۱- مقدمه

نامه نگاری، فرایندی است که طی آن با ارسال نوشته ای از فردی به فرد یا افراد دیگر، بین آنها ارتباط برقرار میشود. نامه نگاری میتواند در مورد هر موضوعی انجام شود.

نامه نگاری در قدیم بیشتر به صورت کاغذی بوده ؛ اما امروزه با پیشرفت تکنولوژی و اختراع ابزارهایی چون رایانه، اینترنت، تلفن همراه و…، نامه نگاری کاغذی و مکاتبات سنتی رنگ باخته و تا حد زیادی جای خود را به فناوریهای نوین داده است.

در تعریف لغوی این واژه باید گفت، نامه مطلبی است که خطاب به فردی معین نوشته میشود. دهخدا نامه را چنین تعریف کرده است: مراسله، مکتوب، قرطاس، قرطس، کتابت، کاغذی که به نام کسی نوشته شود، نوشته، مکتوب، رقعه، تعلیقه، خط، کتابت، مراسله، مرقومه، رقیمه (دهخدا، ذیل واژ «نامه»).

با نگاهی به آثار گذشتگان درمییابیم که آنان نیز از این مسئل مهم (نامه) آگاه بوده اند و از همین رو، مطالب مختلف بسیاری را در لابه لای نامه های خود به دیگران به جای گذاشته اند که امروزه برای ما به یادگار مانده است و ما با نگاه به آنها، از مطالب گوناگون و علمی آنها بهره برداری و استفاده میکنیم (دانشگر، ۱۳۸۵: ۹).

در سده های پس از اسلام نیز، با تلفیق اصول نامه نگاری فارسی و عربی و تأثیرپذیری کاتبان از فنون بلاغی قرآن، همچنین توجه به شیو کتابت نامه های پیامبر و خلفا به پادشاهان کشورهای اطراف و عاملان و کارگزاران حکومت اسلامی، نامه نگاری به زبان عربی و به شیوه ای اسلامی- ایرانی در میان دبیران رواج گرفت. فراوانی مکاتبات در این دوران و همچنین تأثیرپذیری اعراب از شیو نامه نگاری دبیران ایرانی پیش از اسلام، سبب شد تا نامه ها متناسب با کاربرد و نوع مخاطب، اجزا، تقسیم بندی و ساختار خاصی بیابند. (خطیبی، ۱۳۷۵: ۳۰۹ -۳۶۱).

از قدیم دو روش برای نامه نگاری وجود داشته است؛ یک، روش ادیبان که اغلب نامه های خود را با نثری مسجع (آهنگین) و ادبی آغاز میکردند. سراسر نامه پر بود از ظرایف و نکات ادبی که گاهی ابیاتی را نیز چاشنی کلام خود میساختند. در این زمینه مجموعه هایی از نامه های بزرگان ادب فارسی از جمله جلال الدین محمد مولوی، میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی و گروهی دیگر بر جای مانده است (دانشگر، ۱۳۸۵: ۲۷ -۲۸) و دیگر، روش معمول میان مردم عادی بود؛ بدین صورت که پیش از مطالب اصلی، مقدمه ای به صورت قالبی و تکراری در تمام نامه های دوستانه مینوشتند و پس از آن با جمل «باری عرض میشود که…» موضوع اصلی نامه را آغاز میکردند که معمولا بیش از چند جمله نبود (همان: ۲۸-۳۰).

از اواسط دوران قاجار و با ظهور نویسندگانی چون فاضل خان گروسی، میرزا ملکم خان و بیش از همه قائم مقام فراهانی، تا حدودی شیو نامه نگاری در ادبیات فارسی متحول شد؛ چنانکه در نامه های قائم مقام علاوه بر ساده شدن زبان و نزدیکی به گفتار طبیعی، جملات، کوتاه تر شد و افراط در کاربرد آرایه های بدیعی به حداقل رسید (آرین پور، ۱۳۸۷: ۶۵).

نویسندگان متأخر و معاصر هم کوشیده اند که معنی را بر لفظ غلبه و تقدم دهند و هر جا که لغت و ترکیب و عبارتی، فهم معنی را دشوار کند، لفظ را فدای معنی کنند (دانش پژوه، ۱۳۷۷: ۳۴).

ساده شدن ساختار و زبان نامه های اداری، حکومتی، دوستانه و خانوادگی که از نتایج رشد سوادآموزی بود و باعث گسترش نامه نگاری شد، در دهه های پس از انقلاب اسلامی ایران و به ویژه در زمان جنگ تحمیلی، به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای ارتباطی تلقی شد و جایگاه پررنگی در اذهان یافت.

۱-۱- بیان مسئله

پایداری را میتوان، ایستادگی در برابر هر نوع تجاوز دانست. اگر اسارت هم نوعی از پایداری باشد؛ پس ادبیات اسارت هم جزوی از ادبیات پایداری است ؛ بنابراین میتوان گفت که در دوران ادبیات فارسی هیچ گاه به انداز دهه های پس از انقلاب، آثاری در این حوزه خلق و نگاشته نشده است.

با توجه به اهمیت ترسل در ادبیات اسارت و ارتباط آن با سنت نامه نگاری فارسی، در این مقاله، ضمن پرداختن به جنبه های ساختاری، محتوایی و مفهومی نامه های آزادگان، الگوهای اصلی و تکرار شوند نامه ها چه به صورت عام و چه به صورت خاص استخراج خواهد شد و پیوند ادبیات اسارت در حوز نامه نگاری و همچنین تفاوت ها و شباهت های این گونه از منظرهای زبانی و محتوایی با گذشت ادبیات فارسی تحلیل و بررسی خواهد شد.

۱-۲- پیشین پژوهش

اغلب پژوهشگران در آثاری که به صورت کلی به تاریخ، ادبیات و نثر فارسی پرداخته اند، از وضعیت نامه نگاری نیز سخن گفته اند؛ از جمله بهار (۱۳۸۴) در سبک شناسی، خطیبی (۱۳۷۵) در فن نثر، رستگار فسایی (۱۳۸۰) در انواع نثر فارسی، تفضلی (۱۳۷۸) در تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام و دیگران به توصیف وضعیت نامه نگاری در دوره هایی از ادب فارسی توجه کرده اند.

همچنین رمضانی (۱۳۹۲) در مقال «پیشین ترسل و نامه نگاری در ایران از آغاز تا قرن ششم هجری»، پیشین ترسل را تا آغاز قرن ششم بررسی کرده است. مدبری و دیگران (۱۳۹۱) در دو مقال جداگانه به بررسی ویژگیهای سبکی، محتوایی و ساختاری در ترسل اسفزاری پرداخته اند و رضایی و دیگران (۱۳۹۲)، ویژگیهای ترسل را در عصر صفوی بررسی کرده اند.

با این حال تاکنون، پژوهشی در حوز ویژگیهای نامه نگاری در ادبیات معاصر و ادبیات انقلاب اسلامی صورت نگرفته و حتی پژوهشگران ادبیات دفاع مقدس از جمله سنگری (۱۳۸۹)، صنعتی (۱۳۸۹) و کافی (۱۳۹۳) با وجود اهمیت نامه نگاری در ادبیات دوران جنگ، ویژگیهای ترسلات رزمندگان و آزادگان را بررسی نکرده اند.

۱-۳- اهمیت و ضرورت تحقیق

واقعیت آن است که در موضوع اسارت با هم پیچیدگی و فراز و فرودهایش، تاکنون تحقیقاتی که بر مبنای اصول قابل قبولی باشد، به رشت تحریر درنیامده است. پژوهش در زمین نامه های دوران اسارت نیز، چندان دقیق و اصولی نیست؛ از این رو نگارنده، پرداختن به موضوع مذکور را بر خود و سایر علاقه مندان واجب و الزامی میداند.

۲- بحث

غیر از تقسیم بندیهای رایج در حوز ادبیات و مکاتبات، نامه های اسارت را میتوان از نظر شکل ظاهری، عام یا خاص بودن، مخاطب و نیز محتوا به گونه های زیر تقسیم بندی کرد:

نامه های سرلوحه دار، نامه های بدون سرلوحه، نامه های الگویی (کلیشه ای) و نامه های منحصر به فرد

در بخش اصلی مقاله، به بررسی و تحلیل ویژگیهای هر یک از این گونه نامه ها در ادبیات اسارت خواهیم پرداخت.

۲ -۱- نامه های سرلوحه دار

نامه هایی هستند با انگ و نشان مخصوص به یک سازمان، دستگاه حکومتی، شرکت، کارخانه و… که با همین انگ و نشان از دیگر نامه ها باز شناخته میشوند. این برگه های سرلوحه دار در دوران اسارت برای نوشتن نامه در اختیار اسرا قرار میگرفت. برگه های مذکور در دو رنگ سفید و آبی با طول ۲۲ سانتیمتر و عرض ۱۵ سانتیمتر بود که پشت آنها نشانی فرستنده و گیرنده نوشته میشد و روی آن به دو قسمت تقسیم شده بود؛ قسمت بالای آن، مخصوص متن نام اسیر بود و در پایین برگه، مخاطب میتوانست پاسخ خویش را به اسیر بنویسد. این کاغذها، مخصوص سازمان صلیب سرخ جهانی بود که فرم ویژه ای داشت :

۲-۱-۱- نامه های با رنگ آبی

این نوع نامه یا به اسیرانی داده میشد که برای اولین بار با نمایندگان صلیب سرخ ملاقات میکردند و برای اولین بار هم میخواستند نامه بنویسند؛ یا به آنهایی که مدت ها در نوشتن نامه به رویشان بسته شده و از خانواده شان بیخبر بودند. این گونه برگه ها یک طرفه بود و فقط اسیر می توانست در قسمت پایین آن نامه بنویسد و خبر سلامتی خود را به خانواده اش بدهد.

۲-۱-۲- نامه هایی با رنگ سفید

این قبیل نامه ها، همه سرگشاده بودند و هنگام خروج از عراق یا ورود به آن، باید از مسیر ادار سانسور عراق میگذشت که معمولا اعضای سازمان مجاهدین خلق، آن را اداره میکردند.

۲-۲- نامه های بدون سرلوحه

نامه هایی بودند که بدون داشتن سرلوحه و نشانه ای بر روی کاغذهای معمولی مثل کاغذ دفتر یا انواع دیگر کاغذهای ساده یا خط دار نوشته میشدند؛ یعنی کاغذهایی که در دوران اسارت برای اسیران کاربرد چندانی نداشت.

۲-۳- نامه های الگویی (کلیشه ای)

با توجه به فرهنگ فارسی معین، نامه های کلیشه ای نامه هایی هستند که در یک قالب و چارچوب خاص نوشته میشوند و معمولا سبک و ساختار آنها یکسان و شبیه به هم است؛ بنابراین میتوان گفت که بیشتر نامه های دوران اسارت کلیشه ای هستند؛ چون در یک قالب معین و با یک ساختار خاص نوشته شده اند. کاغذ نامه ها یک دست، یکسان و هم اندازه است و حجم و فضای نامه ها، محدود و محتوای آنها در حد سلام و علیک و احوالپرسی بوده است.

نامه های الگویی را میتوان از دو جنب کلی مورد بررسی قرار داد: ۱- از نظر مخاطب و نوع کاربرد ۲- از نظر چارچوب غالب در ساختار

۲-۳-۱- تقسیم بندی نامه های الگویی از نظر مخاطب و نوع کاربرد

نامه های الگویی از نظر نوع مخاطب و کاربرد به نامه های شخصی یا خانوادگی، دوستانه، سیاسی و نامه به دشمنان تقسیم میشود.

۲-۳-۱-۱- نامه های شخصی (خانوادگی)

نامه های شخصی، نامه هایی هستند که اسیر به اعضای درجه یک خانواده اش نوشته است. این افراد عبارت اند از: پدر، مادر، خواهر، برادر، همسر و فرزند. در این میان مکاتباتی هم میان اسیر و دیگر بستگانش انجام میشد؛ در ادامه، بخشی از نامآزاده اکبر عسکری که به سه دخترش نوشته، از نظر میگذرد:

«… سه بلبل داشتم شاد و غزلخوان / که بودند خرم و خوشحال و خندان / دمادم میسرودند از برایم / ولی [من] دور ماندم از گلستان / فلک از باغ و بستانم جدا کرد/ شدم محروم از آن نغمه سرایان / دل آن خوشنوایان شاد بادا!/ خدا باشد همیشه یار ایشان»

(عسکری، تاریخ ملاحظه ۱۳۹۴ /۶/۲۰).[۱]

۲-۳-۱-۲- نامه های دوستانه

میتوان نامه های دوستانه را ادامه دهند سنت نامه های اخوانی در ادبیات کهن دانست؛ با این تفاوت که از نظر زبان و ساختار، نامه های دوستان اسیران، ساده تر از نامه های اخوانی در ادبیات کهن است. از منظر محتوایی نیز، چنانکه در بخش الگوهای متن اشاره خواهد شد، مفاهیم این نامه ها تا حدودی متمایز از سنت نامه نویسی کهن است و بیش از اینکه صبغ فردی داشته باشد، مؤید دیدگاه سیاسی و مذهبی نویسندگان آن است.

در نامه های دوستانه، در مقایسه با نامه های خانوادگی، نویسندگان بیش از اینکه به احوالپرسی و ابراز دلتنگی توجه کنند، به بیان دیدگاه های سیاسی و انقلابی خود رغبت نشان میدهند. این نامه ها، گاه مخاطبان فردی و گاه جمعی دارند و نویسندگان در آنها بیش از نامه های فردی به نثر ادبی نزدیک شده اند که این بر خلاف نامه های خانوادگی است که در آنها جنبه های عاطفی نثر بیش از جنبه های ادبی آن جلوه میکند؛ علاوه بر جلوه های ادبی در نامه های دوستانه، این نامه ها سرشار از توصیه های انقلابی و مذهبی به هم رزمان و دیگر یاران مبارز آنان است؛ چنانکه در نام آزاده علیمحمد روانستان که به دوستش بهمن (مصطفی) بازایی نوشته است، دیده میشود:

«… به عنوان برادر کوچک تر، برای هرچه بیشتر آماده شدن، یک توصیه به تو میکنم که هدفی را که اول داشتی، فراموش نکن و مسجد را رها نکرده و در پای منبر مفید حاضر شو و زیاد در جلسات شرکت کن و ذخیر علمی کن که بعد از برگشتن با تو بسیار کار دارم. تأکیدم بر منبر زیاد است؛ چرا که در منبر صالحیت است و…». (۱)

۲-۳-۱-۳- نامه به امام خمینی(ره)

عشق و علاق فراوان اسیران جنگ تحمیلی به نظام اسلامی ایران و مسئولان حکومتی، به ویژه حضرت امام خمینی(ره) باعث شده بود تا آنها با وجود اینکه برای هر بار مکاتبه با ایران، دو برگ کاغذ نامه بیشتر در اختیارشان قرار نمیگرفت ؛ اما هر از گاهی قید خانواده را بزنند و نامه را به پدر معنویشان حضرت امام خمینی بنویسند.

چنانکه در نامه هایی که خطاب به حضرت امام خمینی(ره) نوشته شده اند، دیده میشود، استفاده از نمادها و استعاره ها برای نام امام و همچنین بیان محترمانه به مخاطب از ویژگیهای اصلی این نامه هاست. متن نام آزاده علی ابوالقاسمی (خدامانده) به حضرت امام خمینی که از منظر نوع کارکرد نمادین، از نمونه های قابل ذکر در این دسته از نامه هاست، در زیر از نظر میگذرد:

«خدمت سرور گرام و عزیزم روحیجان سلام عرض میکنم و… به هر حال، روحیجان! روحم برایت در حال پرواز است. حدود دو سال است که هیچ خبری از شما ندارم و شما خوب می دانید که احتیاج به پند و اندرزهای شما دارم و شما ما را از این نعمت بیبهره نفرمایید. امیدوارم در نامه هایتان از «میهن» بنویسید که چه کار میکند و با کی رابطه برقرار کرده و زمین ها را چه میکارد و کارش با «حسین خرکچی» به کجا رسید. شنیدم یه بار حسابی داغونش کردی؛ به هر حال منتظر دعاهای خیر شما هستیم و امیدوارم که ما را در دعاهای شب جمعه و شب چهارشنبه در جمکران و محافل فراموش نکنید.

از قول اینجانب به «عمو حسین وزیری» و «اکبر مجلسی» و «حسینعلی» و «مشهدی احمد» و برادر بسیار عزیزم «سیدعلی» و خانواده و «اکبر آقا» و خانواده (شنیدم که چند وقت پیش به گردشی به خارج رفته بود، چه سوغاتی آورده؟) سلام خیلی خیلی برسانید…». فرزند کوچک شما، علی خدامانده (امام خمینی، ۱۳۸۷، ج ۱۹: ۴۱۶).

یکی از نکاتی که در این نامه حایز اهمیت است، اشاره به بیان طنزگونه و به کاربردن استعاره برای مقامات سیاسی ایران است. به کارگیری آرای استعاره، این گونه نامه ها را به نامه های رمزی تبدیل کرده و باعث شده تا اسیر به راحتی و بیآنکه دشمن متوجه منظور او گردد، حرف هایش را بزند و دشمن از کشف رمز و اشارات موجود در نامه عاجز بماند.

اشارات و واژه های «روحی»، «حسین خرکچی»، «یه بار حسابی داغونش کردی»،

«جمکران»، «عمو حسین وزیری»، «اکبر مجلسی»، «حسینعلی»، «مشهدی احمد»، «سید علی» و «اکبر آقا» که در این نامه دیده می شود، به ترتیب استعاره از «امام خمینی و برگرفته از شعار، روح منی خمینی- بت شکنی خمینی» است. «صدام حسین، رئیس جمهور وقت عراق»، «پیروزی رزمندگان اسلام در جبهه های نبرد»، «جماران»، «میرحسین موسوی – نخست وزیر وقت»، «هاشمی رفسنجانی- رئیس وقت مجلس شورای اسلامی»، «حسینعلی منتظری- قائم مقام رهبری»، «سید احمد خمینی – فرزند حضرت امام خمینی»، «سید علی خامنه ای- رئیس جمهور وقت» و «آقای علی اکبر ولایتی- وزیر امور خارج وقت» است.

در بسیاری از این نامه ها، نویسندگان، حضرت امام را با القابی چون پدر، پدر بزرگ، پدرجان و… یاد میکنند که علاوه بر غیرمشخص کردن نام مخاطب برای مأموران بعثی، از ارادت آزادگان به حضرت امام خمینی حکایت دارد.

یکی دیگر از نامه های نوشته شده به حضرت امام، نام آزاده محمد حمزه ای است که آغازی متفاوت با دیگر نامه ها دارد. ایشان در نامه نگاری از نماد استفاده کرده است. استفاده از سجع، کارکرد موسیقایی واژگان و نمود عناصر عینی و بیرونی در صور خیال، از دیگر ویژگیهای نامه نگاری محمد حمزه ای است. (امام خمینی، ۱۳۸۷، ج ۲۰: ۳۰۷).

از آنجا که پاسخ حضرت امام در این دسته از نامه ها از منظر اعتباربخشی به ادبیات اسارت، حایز اهمیت است، نمونه ای از پاسخ معظم له را به نامآزادگان که در صحیف نور منعکس شده است، از نظر میگذرانیم:

بسمه تعالی «فرزند بسیار عزیزم، از نام دلسوزان شما بسیار متأثر گردیدم. من ناراحتی شما عزیزان دربند را احساس میکنم. شما هم ناراحتی پدرتان را که فرزندان عزیزش دور از وطن هستند، احساس کنید. عزیزان من! سید و مولای هم ما حضرت موسیبن جعفر (ع)، بیش از هم شماها و ماها در رنج به گوش زندان به سر بردند. برای اسلام عزیز، شما صبر کنید. خداوند، فرج را ان شاءالله تعالی نزدیک مینماید و پدر پیر شما را با دیدن شما شاد میفرماید. به هم عزیزان دربند سلام مرا برسانید. من از دعای خیر فراموشتان نمیکنم. خداوند حافظ شما باشد». پدر پیرت (خ) (امام خمینی، ۱۳۸۷، ج ۲۰: ۱۰۷).[۲]

۲-۳-۱-۴- نامه به دشمنان

یکی دیگر از گونه های اصلی نامه های اسارت از منظر مخاطب، نامه هایی است که خطاب به دشمنان انقلاب اسلامی و نیروهای مقابل نوشته شده است. این نامه ها از منظر لحن حماسی و جمع محور بودنشان، کاملا با نامه های خانوادگی متمایز هستند و نوع انتخاب واژگان در آنها نیز، متناسب با هدف نگارش آنها تا حدودی با دیگر نامه ها متفاوت است؛ برای مثال، اگر در نامه های خانوادگی انعکاس زبان محاوره، لهجه ها و واژه های ساد عامیانه را میتوان دید، زبان این دست نامه ها کاملا رسمی و کتابی و شبیه بیانیه های سیاسی است.

از میان نامه هایی که به دشمنان و نیروهای معاند با نظام اسلامی و از قلم اسیران نوشته شده است، نامه های خطاب به سانسورچیان عراقی، بسامدی بیش از دیگر نامه ها دارد.

نام آزاده کمال خاتم یکی از نمونه های خوب از این دست نامه هاست. استفاده از لحن طنزآگین و در عین حال، بیان فاخر و رسمی، اعتدال در طول جملات و بیان عاطفی تعلیمی از ویژگی های اصلی این نامه است که تا حدودی سبب تأثیرگذاری آن بر مخاطب شده است:

«… برادر! یک لحظه خودت را جای من اسیر بگذارید. یک لحظه فکرش را بکن که برای یک سال، فقط یک سال زن و بچه هایت را ندیده ای. دوست گرامی! چه احساسی دارید؟ من هشت سال است، نه تنها من؛ بلکه ده ها هزار اسیر ایرانی و عراقی، چنین زجری را متحمل شده ایم و خواهیم شد. به بزرگی خدا قسم! فقط یک لحظه خودتان را جای ما اسرا قرار دهید. آنگاه قضاوت کنید و نامه های اسرا را به هر صورت که میخواهید برایمان بفرستید. خداوند بزرگ توفیقتان دهد که (هدایت شوید) و امیدوارم هم ما در روز رستاخیز، آسوده خاطر در مقابل عدل الهی قرار گیریم». (خاتم، تاریخ ملاحظه ۱۳۹۴/۶/۲۰)[۳]

۲-۳-۲- تقسیم بندی الگوی نامه ها از نظر چارچوب غالب در اجزای ساختاری آنها

ارکان تشکیل دهند نامه ها در مکاتبات سده های پنجم تا هفتم عبارت اند از: ۱- صدر مناشیر، شامل جملات دعایی، توصیفات و دیگر جمله ها و عبارت های شاعرانه در آغاز نامه ها همراه با استفاده از اشعار عربی و فارسی و ذکر سلام و تحیت، ۲- شرح اشتیاق که شاعرانه ترین بخش نامه بوده است و متن اصلی آن را دربرمیگیرد، ۳- خاتم نامه شامل دعا و نعت و حمد.

کنار ارکان اصلی یاد شده، بخش های فرعی نیز در نامه ها دیده میشود؛ از قبیل: اعلام وصول نامه، سلام و تحیت، اخبار از سلامت حال خود و بستگان و استخبار از سلامت کسان و خویشان و ذکر انتظارات (خطیبی، ۱۳۷۵: ۴۱۴- ۴۲۳).

با توجه به این مطالب، نامه های آزادگان ایران نیز، به طور کلی از سه بخش «کلیشه های آغازی»، «کلیشه های متن» و «کلیشه های پایانی» تشکیل شده است.

در ادامه به معرفی برخی از الگوهای تکرارشونده در متن نامه ها و آوردن نمونه هایی از آن خواهیم پرداخت.

۲-۳-۲-۱- الگوهای تکرارشونده در آغاز نامه ها

این نامه ها معمولا با عبارت هایی که مربوط به نام خدا هستند، آغاز میشوند و گاه با آیه ای از قرآن کریم یا حدیثی از ائم معصومین (ع) یا شعر یا جمله ای از امام خمینی (ره) و… ادامه مییابند.

برای نمونه از الگوهای آغازین نامه ها که در آنها به ستایش و تحمید خداوند توجه شده است، میتوان به موارد زیر اشاره کرد که از میان آنها برخی عبارات، کاربردی عام دارند و مخصوص ادبیات اسارت نیستند؛ مانند «بسم الله الرحمن الرحیم» و «بسمه تعالی».

دسته ای دیگر، نشان دهند روحی پایداری، بیان حماسی و تفکر انقلابی آزادگان است ؛ از جمله : «بسم الله القاصم الجبارین»، «با یاد الله پاسدار حرمت خون شهیدان».

دست سوم از عبارت های تحمیدی آغازین، مواردی هستند که به گونه ای با ادبیات اسارت پیوند دارند و در آنها از مفاهیمی چون رهایی، آرامش و آزادی بهره گرفته شده است؛ مانند «به نام الله، آنکه دل ها با نامش آرام میگیرد» و «به نام الله یاور بیچارگان».

۲-۳-۲-۱- الف – نمونه هایی از آیات قرآن در آغاز نامه ها

آیاتی نیز که در آغاز نامه های اسارت به فراوانی از آنها استفاده میشود، به دو دست اصلی قابل تقسیم بندی هستند. بخشی از این آیات، برانگیزانند مخاطب به پایداری، مبارزه و وفادار ماندن به ارزش های انقلابی است ؛ مانند (محمد: ۷) و (انفال: ۳۹) و بخشی دیگر از آیات، بیشتر منعکس کنند اسارت آزادگان و ضرورت پیشه کردن صبر و توکل و آرامش جستن با یاد خداوند است؛ مانند (بقره: ۱۵۳)، (رعد: ۲۸) و (غافر: ۴۴).

۲-۳-۲-۱- ب – نمونه هایی از دعا و سخنان ائم اطهار

بخش هایی از دعاهای موجود در مفاتیح الجنان و ترجمه یا متن احادیث، از دیگر الگوهای آغازین است که در نامه های کلیشه ای کاربرد داشته و میزان استفاده از این موارد به فراوانی آیات نیست؛ با این حال، در همین نمونه های اندک نیز، نشانه هایی از هدفمندبودن انتخاب این عبارات را میتوان دید؛ چنانکه آزاده احمد جوکار در بخشی از نامه اش، عبارتی از دعای مخصوص ماه رمضان را که با ادبیات اسارت پیوند دارد، در متن نام خود استفاده کرده است. «اللهم فک کل اسیر». (۲)

یکی از دلایل اصلی استفاده از عبارت های موجود از مفاتیح در متن نامه ها، انس آزادگان با ادعیه و تلاوت دعاها در طول اسارت است.

۲-۳-۲-۱- ج – نمونه هایی از اشعار در آغاز نامه ها

از میان اشعاری که در آغاز نامه های اسرا استفاده شده اند، برخی از اشعار، شهرتی چشمگیر دارند. در این اشعار، بیش از همه سرود حافظ، سعدی و مولوی به چشم میخورد؛ برای نمونه میتوان به بیت زیر اشاره کرد:

گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید

هیچ راهی نیست کان را نیست پایان غم مخور

(حافظ)

چنانکه در نمون بالا دیده میشود، شعر حافظ از آنجا که بیانگر احساسات فردی آزادگان در دوران اسارت است و با تجربه ها و اندوه های آنان سازگاری دارد، بیشترین میزان کاربرد را در نامه های آزادگان دارد. در نامه های اسیران ابیاتی انتخاب میشد که علاوه بر تهنیت و تسلیت، مفاهیمی چون آرزوی وصال و پایان جدایی آزادگان از دوستان

و خانواده به خوبی منعکس بود؛ مانند:

آنچنان مهر توام در دل و جان جای گرفت

که اگر سر برود، از دل و از جان نرود

(حافظ)

از ویژگیهای ابیات موجود در نامه های اسارت، تغییر آگاهان برخی از آنها متناسب با محتوا و پیام نامه است؛ برای نمونه، آزاده جلیل کاویان، واژ «دفتر» در شعر مشهور سعدی را به ضرورت نیاز به «نامه» تغییر داده است.

اول نامه؟ [دفتر] به نام ایزد دانا

صانع پروردگار حی توانا (۳)

البته برخی از آزادگان نیز، برخی از ابیات مشهور شاعرانی چون سعدی را با توجه به شناخت ادبی متوسط و یا شناخت شفاهی خود، با خطا در نامه های خود درج کرده اند؛

مانند:

گر کسی وصل؟ [وصف] او ز من پرسد

بیدلان؟ [بیدل] ز بینشان چه گوید باز

عاشقان کشته گان معشوقند

برنیاید ز کشتگان آواز (۴)

آنچه بیش از اشعار شاعران نامی زبان و ادب فارسی در نامه های اسارت دیده میشود، بسامد و فراوانی اشعار قابل توجه از اشعار عامیانه در نامه های آزادگان است. برخی از این ابیات حتی ممکن است از نظر ادبی چندان ساختارمند نباشند؛ با این حال، در الگوهای آغازین نامه های اسارت جایگاهی قابل تأمل دارند. از میان این اشعار نیز برای نمونه یک مورد را ذکر میکنیم:

آخرین روز وداعم مادرم

هر زمان آید به یادم مادرم