فایل پاورپوینت کامل بررسی و نقد «معرفی میراث مخطوط»

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی و نقد «معرفی میراث مخطوط» :

چکیده

مرکز احیاء میراث اسلامی، در سالهای اخیر، علاوه بر تهیّه و تألیف فهرست نسخه های خطّی و عکسی خود مرکز، اقدام به فهرستنگاری نسخ خطیِ محفوظ در کتابخانه های اشخاص، و کتابخانه ها و مراکز دولتی نیز کرده است، که در گفتار حاضر، به نقد و بررسی چهار فهرست (فهرست نسخه های خطّی خاندان میبدی) «کرمانشاه»، فهرست نسخه های خطّی کتابخانه فرهنگ و ارشاد اسلامی کاشان، فهرست نسخه های کتابخانه های قائن، فهرست نسخه های خطّی کتابخانه های گلپایگان) پرداخته شده است. نویسنده مقاله، بر هر کدام از فهرستهای یاد شده، انتقادات و نواقصی روا داشته است، که برخی از آنها عبارتند از: عدم معرفی کتب معروف و شناخته شده، عدم ذکر آغاز و انجام کتابهای شناخته شده (در بیشتر موارد)، اختصاص یک موضوع به هر عنوان و عدم تشخیص و تفکیک دقیق و جزئی موضوعات، عدم معرّفی کتابهای ناشناخته، نبود هماهنگی در ذکر آغاز و پایان کتب و رسائل، ذکر نکردن محتوای برخی از نسخه ها و… نویسنده مقاله، علاوه بر شمردن نواقص و معایب فهرستهای مذکور، مزایای آنها را نیز ذکر کرده است، که برخی از آنها عبارتند از: تدوین نمایه های پنجگانه و الفبایی کتابها، موضوعی کتابها، مؤلفین، اعلام و اشخاص، امکنه)، معرّفی مراکزی که نسخه های خطّی محفوظ در آنها فهرست شده است (مثل معرّفی کتابخانه های کاشان، که در آنها نسخ خطی محفوظ است. و ذکر سابقه تحویل و تحوّل تاریخ آنها و…)، ذکر کامل و مفصّلتر اطلاعات مربوط به بخش نسخه شناسی هر عنوان و…

مقدمه

بدون شک معرفی نسخه های خطی موجود در کتابخانه های شخصی یا عمومی کوچک وناشناس از اقدامات بسیار مفید و ارزشمند است که علاوه بر ثبت آن نسخ، امکان دسترسی محققان به آن مجموعه ها را فراهم می آورد. گام بعدی در جهت تسهیل دسترسی پژوهشگران به نسخه هایی از این قبیل، تهیه میکروفیلم و یا تصویر رایانه ای (اسکن) از آنهاست. عزم و اراده و همت والای مسئولان محترم این کتابخانه ها همراه با همکاری مؤسسات و سازمانهایی که امکانات فنّی لازم را دارند، تحقق این گام مهم بعدی را به انجام می رساند.

استاد فرزانه حجت الاسلام سیداحمد حسینی اشکوری همراه با فرزندان برومندشان، برای معرفی میراث مخطوط تلاشهایی را در فهرست کردن نسخه های کتابخانه های شخصی و عمومی چند شهرستان متحمل شده اند و حاصل کار آنان تنظیم و تدوین چند فهرست نسخ خطی شده است. در این مقاله، ۴ فهرست از مجموعه فهرستهای معرفی میراث مخطوط مورد بررسی و نقد قرار می گیرد و قطعا این نقد و بررسی از ارزش و اعتبار آنها نمی کاهد. امید است با تذکر نقایص موجود دراین کار بزرگ، شاهد تداوم آن با قوت بیشتر باشیم.

۱. «فهرست نسخه های خطی خاندان میبدی (کرمانشاه ایران)»

این فهرست در دو بخش تنظیم شده است. بخش اول مشتمل بر معرفی ۱۵۱ نسخه خطی از خاندان میبدی واقع در غرفه ای جنب مسجد میبدی در کرمانشاه است. بخش دوم حاوی ۶۵ نسخه خطی خاندان میبدی در کتابخانه شخصی آنان در شهر مشهد مقدس است. مقدمه فهرست به لحاظ معرفی مختصر خاندان میبدی و معرفی کتابهای خطی موجود در کتابخانه این خاندان و بیان اجمالی شیوه فهرست، مقدمه مفیدی است. روان بودن قلم مؤلف محترم همانند دیگر فهرستهای ایشان همراه با نظم کلی حاکم بر فهرست و نیز تدوین نمایه های پنجگانه [: الفبایی کتابها، موضوعی کتابها، مؤلفین، اعلام و اشخاص، جاها و امکنه] در پایان فهرست از مزایای دیگر این کتاب است.

موارد ذیل نیز به عنوان نقاط نقص این فهرست، قابل بررسی و تأمل است:

۱) شیوه فهرستنگار محترم چنین بوده که کتابهای معروف و شناخته شده را معرفی ننماید. اگر چه این شیوه فی نفسه صحیح و منطقی است لکن ملاک معروف بودن نسخه ها از دید نگارنده به وضوح بیان نشده است. بدون شک شناخته شدن نسخه ها نزد محققانِ دیگر به میزان شناخت فهرستنگار محترم نیست. مضاف برآنکه همه عناوین شناخته شده به یک میزان معروف نیستند. به عنوان مثال کتابهایی همچون بدیع اللغه و الاستخاره (ص ۲۱ و ۲۲)، غرائب الاخبار (ص ۳۸)، الدرالبهیه (ص ۵۳) در معروفیت همانند الفیه، البهجه المرضیه، زادالمعاد و معالم الاصول نیستند. بنابراین بهتر بود این عناوین شناخته شده، حداقل به منابع یا به فهرستهای دیگر ارجاع داده می شد.

۲) در کتابهای معروف، آغاز و انجام کتاب در بیشتر موارد بجز موارد محدودی همچون الوجود (ص ۱۵) ذکر نشده است. درحالی که ذکر عبارت کوتاهی از آغاز و انجام کتاب در نسخه، اولاً کارآیی فهرست برای دیگر فهرستنگاران را بیشتر می کند و ثانیا ارزش و اعتبار بیشتری به آن عناوین مذکور می دهد.

۳) در مواردی به معرفی کتاب پرداخته شده بدون آوردن عبارات آغاز و انجام نسخه، و این برخلاف شیوه عمومی فهرستنگار محترم است. نمونه هایی از این قبیل است: عوامل منظوم (ص ۵۷)، المواعظ (ص ۹۱)، کتاب دعا (ص ۱۰۴)، احسن النخب (ص ۱۰۷) و جنگ شعری (ص ۱۸۰).

۴) اختصاص فقط یک موضوع به هر عنوان، نمایه موضوع کتابها در پایان فهرست را محدود و امکان تحقیق پژوهشگران در موضوعات بیشتر را منتفی می سازد. به عنوان مثال کتابهای زیر نیاز به موضوع دوم دارد: القواعد و الفوائد با موضوع متفرقه(ص ۲۹)، نورالانوار با موضوع اعتقادات (ص ۱۶۷)، مناسک حج با موضوع فقه (ص ۱۷۱) و مصائب صباحی با موضوع سیره معصومین (ص ۱۷۲). موضوعهای دوم پیشنهادی برای عناوین مذکور به ترتیب عبارتند از: فقه و اصول فقه، فقه امامیه، حج، واقعه کربلا.

۵) برخی از موضوعها بسیار کلی است در حالی که ذکر آن بصورت جزئی و دقیق بر حُسن فهرست می افزاید. مثلاً تغییر موضوعاتی همچون اصول، تفسیر و فقه به اصول فقه، تفاسیر اهل سنت یا تفاسیر شیعه، فقه جعفری یا شافعی، حنبلی، حنفی و مالکی، همینطور است تغییر موضوع اعتقادات در هدایه النصیریه (ص ۱۲۷) به «اسلام فرقه ها» و یا «غلاه شیعه دفاعیه ها وردیه ها»؛ تغییر موضوع متفرقه در رساله احکام تابع مصالح است (ص ۱۳۱) به کلام شیعه امامیّه و اصول فقه؛ تغییر موضوع اعتقادات در عصمه الحجج (ص ۱۳۱) به عصمت؛ تغییر موضوع دعا در رساله استخاره (ص ۱۳۲) به استخاره؛ تغییر موضوع اعتقادات در رساله الشیخیه (ص ۱۳۳) به «شیخیه دفاعیه ها وردیه ها» یا به «اسلام فرقه ها شیخیه»؛ تغییر موضوع متفرقه در رساله نوروزنامه (ص ۱۴۹) به نوروز؛ تغییر موضوع اعتقادات در ارشاد المؤمنین (ص ۱۶۲) به رجعت.

۶) در برخی از موارد کتابهای ناشناس نیز معرفی نشده اند. همانند کتابهایی که مؤلف آنها ناشناس بوده مثل آداب البحث (ص ۶۶)، حاشیه معالم الاصول (ص ۴۲)، حاشیه حاشیه تهذیب المنطق (ص ۶۶) و حجیه الظن (ص ۹۹).

۷) در موارد متعددی به ذکر عبارت آغاز نسخه کفایت شده و عبارت انجام نسخه نگاشته نشده است. همچون مسلک الراشدین (ص ۳۳)، تحفه الحجاج (ص ۷۰)، اثبات امامت (ص ۷۷)، الفقه (ص ۹۲ و ۹۷)، جامع التنبیهات (ص ۱۴۷) و دیوان حکیم نیازی (ص ۱۵۸).

۸) با توجه به آنکه رساله های موجود در هر مجموعه فقط یک نسخه شناسی دارد، بنابراین خط و کاتب ذکر شده در این قبیل نسخه شناسی هامعلوم نیست که آیا اختصاص به برخی از عناوین آن مجموعه دارد یا برای همه آنهاست.

۹) در مجموعه های بخش دوم فهرست (نسخه های مشهد مقدس)، صفحات هر رساله در جلوی عنوان نگاشته نشده است.

۱۰) در موارد بسیار محدودی عناوین آورده شده چندان دقیق بنظر نمی رسد. همانند عنوان فارسی شیر بها برای رساله عربی شماره ۲/۱۳۸ (ص ۱۰۰).

۲. «فهرست نسخه های خطی کتابخانه فرهنگ و ارشاد اسلامی (کاشان ایران)».

در این فهرست تعداد ۱۱۰ نسخه خطی متعلق به کتابخانه های عمومی آثار ملی، عمومی ابوالرضا و عمومی امیرکبیر وابسته به اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کاشان که در یک محل گردآوری شده، معرفی شده است. مقدمه کتاب حاوی نکات مفیدی پیرامون نام کتابخانه هایی در کاشان که نسخه خطی داشته و نیز سابقه تحویل و تحول تاریخی هر کدام و نیز سرنوشت نسخه های موجود در هر یک کتابخانه هاست. سپس فهرستنگار محترم استاد سیداحمد حسینی اشکوری روش تنظیم فهرست را به اختصار توضیح داده است. پس از مقدمه فهرست، نسخ خطی کتابخانه های یاد شده ظاهرا بر اساس شماره های ثبت آنها معرفی شده و در پایان، نمایه های الفبایی عناوین، موضوعی، مؤلفین، اعلام واشخاص، جاها و امکنه آورده شده است.

نکات ذیل پیرامون این فهرست قابل تأمل است:

۱) در مقدمه فهرست چنین آمده که در گنجینه حاضر تعداد ۱۱۵ جلد کتاب خطی معرفی شده که از آنها ۵۳ نسخه متعلق به کتابخانه عمومی انجمن آثار ملی، ۲۲ نسخه متعلق به کتابخانه عمومی ابوالرضا و ۳۵ نسخه متعلق به کتابخانه عمومی امیرکبیر است مضاف بر آنکه ۲۵ نسخه اهدایی استاد حسینی اشکوری نیز بر این مجموعه افزوده شده و تعداد معدود که قابلیت معرفی نداشته، حذف شده است. اولاً مجموع نسخه های متعلق به کتابخانه های مذکور ۱۱۰ نسخه بوده نه ۱۱۵ نسخه و با اضافه کردن ۲۵ نسخه اهدایی، مجموع آنها ۱۳۵ نسخه می شود. پس از تسامح از عدم هماهنگی بین ۱۱۵ نسخه ذکر شده در مقدمه و ۱۱۰ نسخه موجود در فهرست، ظاهرا در این مجموعه تعداد ۲۵ نسخه مورد فهرست قرار نگرفته در حالی که معلوم نیست این ۲۵ نسخه همان نسخ اهدایی است و یا همان تعداد معدودی است که قابلیت معرفی را از دست داده اند و دراین صورت این سؤال مطرح می شود که چرا این تعداد نسخه قابلیت معرفی را نداشته و حذف آنها از فهرست با چه معیاری بوده است؟ ثانیا با توجه به اینکه نسخه های مورد فهرست، از سه کتابخانه مختلف گردآوری شده، بهتر آن بود که در ذیل نسخه شناسی هر یک، با علامت یا رمزی مشخص می شد که این نسخه مربوط به کدامیک از آن کتابخانه ها بوده است.

۲) اگر چه شیوه اتخاذ شده در فهرست، عدم معرفی کتابهای مشهور به لحاظ رعایت اختصار بوده لکن اولاً این فهرست به تنهایی مستقل نبوده و مراجعه کنندگان به آن بی نیاز از منابعی همچون الذریعه، کشف الظنون و یا فهرستهای نسخ خطی دیگر جهت شناخت بیشتر هر عنوان نمی باشند. ثانیا مبنای مشهور بودن در مقدمه فهرست مشخص نشده تا بتوان عناوین را بر این مبنا سنجش نمود. ثالثا عناوینی در این فه