فایل پاورپوینت کامل بررسی گوشه ای از جایگاه علمی و مقام روایی بانو زینب کبری (س)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی گوشه ای از جایگاه علمی و مقام روایی بانو زینب کبری (س) :

مقدّمه

یا هلالا لم استتم کمالا

هنگامی که به صفحات تاریخ می نگریم، در می یابیم که حضور مردان در تاریخ، بسیار بیشتر از زنان است. بسیارند بانوان بزرگ، ادیب، فاضل و خردمند که در لابه لای صفحات تاریک تاریخ، به دست فراموشی سپرده شده اند؛ به طوری که تاریخ یا از احوال و آثار و زندگی آنان بی اطّلاع است یا به طور مقطعی و در شرایط خاص، مورد توجّه قرار گرفته و سپس فراموش شده اند. شاید بتوان گفت که در بسیاری موارد، برخی حقایق در مورد آنها به تحریف کشیده شده است.

این بی مهری به بانوان فاضل در عرص تاریخ اسلام نیز به چشم می خورد. با تورّقی در میان صفحات کتب تاریخی مربوط به آن عصر، می بینیم اکثر مورّخین مسلمان به تفصیل، به بررسی و ثبت احوال همسران پیامبر، اهتمام کرده و به شرح و بسط زندگی آنان پرداخته اند، امّا متأسّفانه از شرح حال برخی از زنان صحابه و دختران و زنان خاندان رسالت، اخبار زیاد و موثّقی در دست نیست. قطعا دلایل زیادی در این خصوص وجود دارد؛ امّا از میان آنها به دو نکته می توان اشاره کرد:

۱- از بین رفتن کتب و منابع تاریخی حاوی آثار و شرح حال این بزرگان.

۲- وجود حیا و عفّت که پیوسته، مانع از حضور در میان مردان، جز به ضرورت، شده است.

در هر حال، این دلایل و عوامل دیگر ما را از دستیابی به تاریخ این بانوان بزرگ محروم کرده است.

زینب(س)، دختر ارشد امیر المؤمنین علیه السلام و فاطم زهرا علیها السّلام یکی از بانوانی است که اگرچه تاریخ درخشیدن بی نظیر او را پس از کشته شدن برادرش در کربلا، نتوانسته مخدوش یا گم کند، امّا از شرح حال این بانوی فاضل فرزانه پیش از این واقعه و پس از آن، اخبار موثّق و زیادی در دست نیست. مورّخان حتّی در مورد محلّ دفن وی نیز همچون مادر بزگوارش، اختلاف نظر دارد.[۱]

تنها در همین بره کوتاه م توان فضل و کمال وی را بررسی کرد؛ یعنی از آغازین لحظ قیام او بر تلّ زینبیّه تا بازگشت به موطن اصلی اش شهر مدینه. در همین زمان است که بلاغت، فصاحت، علم، فضل، زهد و شجاعت بانو متجلّی شد. خطبه های کوفه و شام وی تنها نشان دهند نقش او در احیای دین جدّش و تداوم نهضت برادرش نبود، بلکه در تبلور این خطبه ها فصاحت و بلاغت و علم او جاری شد.

او همچون مادرش زهرا علیها السلام و پدرش علی علیه السلام با تکیه بر قرآن و علوم نبوی، برای تداوم نهضت احیاسازی دین پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله، در معیّت امام علیّ بن الحسین علیه السلام به استدلال با حاکمان وقت و افشا سازی ماهیّت ضدّ دینی حکومت اموی پرداخت و پس از آنکه امور را به برادرزاد خود علیّ بن الحسین علیه السلام سپرد، همچون گذشته، در تاریخ ناپدید شد.

بی تردید، تاثیر شگرف حضور زینب(س) در کربلا و در کاروان اسرا و نقش وی در مغلوبه کردن آثار جنگ طف، منظور نظر بسیاری به طور خاص و عام بوده و بررسی شده است. این مقاله قصد دارد تنها به گوشه ای از جایگاه علمی و مقام روایی حضرت زینب کبری(س) در شش بخش از منابع معتبر و معاصر شیعی و اهل سنّت بپردازد:

۱- جایگاه علمی زینب کبری(س) ؛

۲- بانوی راوی؛

۳- زینب کبری(س) و اخبار عاشورا؛

۴- کسانی که زینب(س) از آنها روایت کرده است؛

۵- آنان که از او روایت کرده اند؛

۶- برخی از احادیث مروی از زینب(س).

امید است این نوشته گامی، هرچند ناتوان، در جهت شناسایی عقیل بنی هاشم(س) باشد.

جایگاه علمی زینب کبری(س)

زینب، زینب پدر، دختر امیر المؤمنین، علیّ بن ابی طالب(عبد مناف) بن عبد المطّلب بن هاشم قرشی، مادرش فاطمه زهرا علیها السّلام، دختر گرامی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است. در زمان حیات پیامبر به دنیا آمد. کنیه هایش امّ کلثوم، امّ عبد اللّه و امّ الحسن است. برایش کنیه های مخصوصی همچون ام المصائب. امّ الرزایا، امّ النوائب ذکر کرده اند.[۲] هاشمیان در تاریخ او را«عقیله»ی[۳] خود معرّفی می کنند و این لقب منحصرا به زینب کبری(س) تعلّق دارد(۸: ص ۹۱) لقب دیگری را نیز به وی اختصاص داده اند که بازگو کننده علم و فضل فراوان اوست: «لبیبه».[۴]

نام مبارکش به وسیل جبرئیل بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله عرضه شد و پیامبر فرمود: وصیّت می کنم حاضران و غائباغن را که حرمت این دختر را پاس دارید؛ همانا وی به خدیج کبری مانند است.[۵]

در خان وحی، در دامان فاطمه علیها السلام و علی علیه السلام دوران عمر را سپری کرد تا آنکه پدر، بنا بر صلاح امّت، در کوفه رحل اقامت گزید. آن گاه بود که کوفیان متوجّه مرواریدی در صدف بیت علی علیه السلام گشتند. زنهای کوفه توسّط شوهرانشان، از امیر المؤمنین علیه السلام خواهش کردند اجازه فرماید تا آنان به حضور زینب(س) شرفیاب شوند و از علم او بهره مند گردند. امیر المؤمنین علیه السلام اذن فرمود و زنها می آمدند و تفسیر قرآن مجید را از زینب(س) فرا می گرفتند. (۱۲: ص ۸۲)

این اوّلین تجلّی دانش زینب کبری(س) در جامع آن روز مسلمانان بود. اجاز امیر المؤمنین علیه السلام به دانش آموز مکتبش برای تفسیر قرآن به زنان کوفه، خود بالاترین سند برای بیان جایگاه والای علم این بانوست.

پس از آن، بهترین سند در بیان جایگاه رفیع علمی وی، کلام معصوم معاصر او، امام علیّ بن احلسین علیه السلام است. امام سجّاد علیه السلام پس از خطب عمّ بزرگوار ش در شهر کوفه می فرماید: «… أنت بحمد اللّه عالمه غیر معلّمه و فهمه غیر منهّمه: تو بحمد اللّه، عالم آموزگار نادیده و خرمند نیاموخته هستی!(۱۴: ج ۲، ص ۳۰۱)

با تکیه بر این کلام معصوم، بی تردید، می توان گفت زینب کبری(س) متعلّم به علوم اکتسابی نبوده، بلکه بدون واسطه، علم را دریافت کرده است و این عجیب نیست؛ چرا که این خاندان خزّان علم و معادن حکمت اند. نک: زیارت جامع کبیره) شاید به دلیل همین ویژگی است که برخی معتقدند عقیل بنی هاشم دارای علم منایا و بلایا بوده است.[۶]

نکت دیگر در بیان مقام علمی زینب(س) این است که به نظر می رسد، کلام او با یزید در مورد تعداد کشته شدگان سپاه کوفه تکیه بر مقام علمی وی دارد؛ آنجا که یزید گفت: «حسین با یارانش به کوفه آمد و ما به آنها تاختیم. آنها در حالی که به یکدیگر پناهنده شده بودند ما همه را کشتیم.»زینب(س) بی درنگ فرمود: «ای دروغگو! شمشیر برادرم خانه ای را در کوفه نگذاشت، مگر اینکه اهل آن گریان اند.»[۷]

با عنایت به اینکه غلوّ و زیاده گویی در کلام خاندان نبوّت جایی ندارد و دقّت به این موضوع که زینب (س) تمامی خانه های کوفه را در سخن خویش، بدون استثنا، عزادار شمشیر امام حسین بن علی علیه السلام دانسته و تذکّر این نکته که در آخرین وداع سیّد الشهداء علیه السلام با اهل بیت، آنان از جانب او مأمور به استقرار در خیام شدند و پس از کشته شدنش از خیمه بیرون آمدند، می توان گفت این اطّلاع دقیق و آگاهی از حجم عظیم کشته شدگان سپاه کوفه، تکیه بر علم غیر طبیعی آن مخدّره دارد.

امّا نکت آخر اینکه در کتاب کمال الدین و تمام النعمه، در باب توقیعات، مرحوم شیخ صدوق(اعلی اللّه مقامه) حدیثی از حکیمه خاتون دختر امام جواد علیه السلام و عمّ بزرگوار امام عصر(عج) نقل می کند و ضمن آن یادآور می شود: «حسین علیه السلام وصایای خود را در ظاهر به خواهرش زینب(س) سپرد؛ برای پنهان کردن امامت پسرش علی بن الحسین علیه السلام(و در امان ماندن جان او).»(۴: ج ۲، ص ۱۷۸) این را نیز دلیل دیگری برای تبیین جایگاه رفیع علم عقیل بنی هاشم می توان شمرد؛ چرا که از سوی امام حسین بن علی علیه السلام محرم سرّ ولایت و پاسبان آن گشت.[۸]

از علم و فضل این بانوی ارجمند هرچه گفته شود، قطره ای از دریاست. آن چنان که سیّد محسن امین، در اعیان الشیعه، در توصیف او می گوید: «جلالت شأن و مقامش، بلندی مقام و منزلتش، قوّ استدلال و برتری عقلش و ثبات و پایداریش را از خطبه هایش در کوفه، می توان ادراک کرد. فصاحت زبان و بلاغت کلامش در خطبه های کوفه و شام و… چنان است که گویا از زبان پدرش امیر المؤمنین علیه السلام سخن می گوید.»(۹: ج ۷، ص ۱۳۷)

بانوی راوی

گنجین علوم و معارف رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و خاندان پاکش مجموعه ای از احادیث و روایاتی است که از طریق راویان و محدّثین موثّق و متعدّد، به دست ما رسیده است. اینکه کدام حدیث از احادیث معتبر است یا اینکه آیا راویان آن موثّق بوده اند یا نه، علوم گسترده ای را همچون علم حدیث و علم رجال، به خود اختصاص داده که بحث دربار آنها در این مجال کوتاه نمی گنجد. امّا آنچه ذکر آن خالی از لطف نیست، نقش مهم و ارزنده ای است که هر یک از محدّثین و راویان حدیث، در انتشار و انتقال علوم و اسرار معارف محمّدی صلّی اللّه علیه و آله و استمرار دین مبین اسلام و مذهب ناب تشیّع جعفری ایفا کرده اند؛ به طوری که بدون تردید، می توان گفت اکثر احکام شرعیّ اسلام و علوم و معارف شیعه مدیون آنها و احادیث نقل شده از آنهاست.

سلسل راویانی که از پیامبر خاتم صلّی اللّه علیه و آله و دختر گرامی علیها السّلام و وصیّی بزرگوارش امیر المؤمنین علیه السلام و فرزندان معصومشان و همچنین بعضی از صحابه، همچون سلمان، مقداد، ابوذر و برخی از همسران پیغمبر، مانند ام سلمه با واسطه های اندک یا بدون واسطه، حدیث یا احادیثی را روایت کرده اند، به لحاظ صحّت روایت و مستند بودن احادیثشان، بسیار مورد توجّه علما، فقها و دانشمندان قرار گرفته اند.

زینب کبری(س) یکی از راویان مورد وثوق شیعه است که بدون واسطه، به بیت زهرا علیها السّلام و علی علیه السلام متصل بوده است. «محدّثه»یکی از القابی است که برای بانو ذکر شده و این خود به تنهایی، بیانگر نقش وی در نقل احادیث و روایات است. اگرچه از روایات منقول از وی اطّلاع زیادی در دست نیست، اما همان روایات معدود باقی مانده از آن حضرت نشان دهند مقام روایی وی است.

اکنون به گوشه ای از گواهی مورّخان، علما و محدّثان به مقام روایی زینب(س) اشاره می کنیم.

۱- ابن سعد در الطبقات الکبری، زینب(س) را جزء راویانی ذکر می کند که از همسران پیامبر و دیگران(و آنها از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله) حدیث نقل کرده اند. (۶: ج ۷، ص ۴۶۱)

۲- علاّمه جعفر نقدی به نقل از عماد المحدّثین آورده که او(زینب کبری) از مادرش روایت می کرده است.[۹] مرحوم طبرسی در اعلام الوری بر این قول تأکید م