بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بنیادگرا، ابزارگراست؛ گفت وگو با عماد افروغ :

اندیشه جامعه، ش ۲۱

چکیده: از مفهوم بنیادگرا بیش از هر چیز بهره برداری سیاسی شده است . بنیادگرایی به یک معنا، اعتقاد به بنیان های تغییرناپذیر در حقوق و حقایق است . از سوی دیگر، بی توجهی به نقش زمان و مکان و فلسفه فقه به تحجر و بنیادگرایی می انجامد . اما بنیادگرایی به نوعی ابزارگرایی باز می گردد که به ابزارها بیش از اهداف توجه و تاکید دارد . از این منظر آمریکا و صهیونیسم، مصداق بارز بنیادگرایی هستند .

از مفهوم بنیادگرایی و مبانی نظری و چالش های آن، بیشتر بهره برداری سیاسی می شود . بعضا این برخوردهای سیاسی به محافل آکادمیک هم رخنه کرده است . من فکر نمی کنم با توجه به مفهوم اصلی بنیادگرایی، بنیادگرایی چیز بدی باشد . وقتی صحبت از حقوق انسان ها می کنیم، حکایت از بنیان هایی می کنیم که برای انسان به تصویر کشیده می شود . اگر می گوییم مثلا انسان حق حیات، حق آزادی و حق مالکیت دارد، آیا این را به عنوان اصول و مبانی متغیر می شناسیم یا اصول و مبانی ثابتی که هیچ دولتی در هیچ برهه از زمان، حق تعدی به آن را ندارد . بنابراین نمی توان هر نوع بنیادگرایی را محکوم کرد . البته اگر به یک دسته اصول پای بند هستیم، باید به نقش زمان و مکان در بازتولید این اصول و تفسیر آن توجه داشته باشیم . اگر توجه به نقش زمان و مکان نداشته باشیم، حتی در برخورد با این حقوق [حقوق بشر] هم ممکن است دچار تحجر شویم .

یکی از معانی تحجر این است که نقش زمان و مکان و بسط حقوق را نادیده بگیریم . تلقی دیگر این است که ما اصلا به این حقوق نمی رسیم; توان آن را نداریم که در لابه لای این احکام جزئی به یک فلسفه کلیدی تر دست یابیم . مثلا به جای این که به فلسفه فقه توجه کنیم، به خود فقه توجه می کنیم; این هم معنایی سخت تر و زمخت تر از بعد اول آن است . این ها نظریات مختلف در باب مفهوم بنیادگرایی است . باید دید کدام یک مورد نظر ماست . نکته دیگری که می توان با قاطعیت در خصوص بنیادگرایی مطرح کرد، ابزارگرایی است . در واقع ما نمی توانیم از ورای ابزارها به یک مبانی اولیه و یک غایت در انسان برسیم . اگر در نظر ما تحجر، اهمیت دادن به ابزارها در مقابل اهداف باشد، در این صورت، برخورد آمریکایی ها نیز گونه ای تحجر به شمار خواهد رفت .

اما در تاریخ اسلام، ظهور بنیادگرایی را می توانیم به خوارج نسبت بدهیم; نوعی قشری گری در درک همه چیز . اگر دقت کنیم جریان اخباری گری در دوران جدید نیز به نوعی به تفکر خوارج بر می گردد . این که فقط قرآن را دست آویز قرار دهیم و فهم انسانی، اجماع، سنت، فرهنگ و عرف را نادیده بگیریم و یک برداشت سطحی و به دور از تفکر عقلانی از قرآن داشته باشیم و بعد با آن بخواهیم یک جریان اجتماعی را به لحاظ معرفتی، ارزیابی کنیم، خود گونه ای بنیادگرایی محسوب می شود . جریان اشعری مسلکی تاریخ اسلام را نیز می توان یک نوع بنیادگرایی دانست .

اما در دوران معاصر من فکر می کنم که این ریشه هاست که جریانات سیاسی را به هم ربط می دهد . در جریانات سیاسی یک صد سال اخیر، یک غرب ستایی مفرط در جامعه ما رخ داد که این غرب ستایی مفرط به غرب ستیزی مفرط یا اسلام گرایی مفرط منتهی شد; یک نوع تفکر بنیادگرایی مفرط .

در واقع بنیادگرایی در شرق با نوعی حرکت سیاسی همراه بود . به جهت آن که در شرق و به طور خاص، کشورهای اسلامی، جدایی دین از سیاست هنوز محقق نشده است، جریان های بنیادگرایی با جریان های سیاسی پیوند خورده اند . این بدان معنی نیست که در غرب بنیادگرایی وجود ندارد; اما چون، هم بنا به دلایل فکری و معرفتی و هم به جهات سیاسی و اجتماعی، میان دین و سیاست تفکیک قائل شدند، نمی توانیم نمود بارزی از بنیادگرایی سیاسی را در غرب بیابیم . بنابراین شواهد نشان می دهد که همان بنیادگرایی و خرافات گرایی خفیف، در غرب نیز رفته رفته آشکار می شود و اگر در غرب آشکار شود، از شرق و کشورهای آسیایی شدیدتر است . این حرکت ها اگر در غرب اوج بگیرند، به دلیل هویت های چند پاره سیاسی، در واقع نوعی گریز از مرکز به آنها دست می دهد; نوعی نفی هویت ملی و منافع ملی به آنها می بخشد و غرب چگونه می تواند آنها را جمع کند؟

صهیونیسم هم نوعی بنیادگرایی است . در این جا نیز فقط ابزارها قداست پیدا کردند . در واقع، دو نوع ابزارگرایی یا دو نوع بنیادگرایی داریم . یک نوع که حقوق اولیه ای برای انسان تعریف کرده است و به هیچ وجه حاضر نیست حقوق اجتماعی جدیدی را برای آن تعریف کند . لیبرالیسم، همین گونه است و در برابر آن سوسیالیست ها هستند که یک دسته حقوق اجتماعی ر