فایل پاورپوینت کامل تحلیلی بر یک دهه تولید علم پژوهشگران ایرانی در سطح ملی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیلی بر یک دهه تولید علم پژوهشگران ایرانی در سطح ملی :

مقدمه و بیان مسئله

واژ تولید علم در ادبیات کشور جایگاه ویژه ای پیدا نموده است، به طوری که نهضت تولید علم و جنبش نرم افزاری ذهن تمام سیاست گذاران و برنامه ریزان امور علمی و پژوهشی کشور را به خود مشغول نموده است و در جای جای مستندات علمی و برنامه های توسعه و سند چشم انداز و افق های آرمانی کشور، ارتقای تولید علم و احراز جایگاه نخست علمی در بین کشورهای منطقه هدف گذاری شده است. در ارزیابی های علم سنجی نیز اصلی ترین معیار برای تعیین جایگاه علمی و رتبه بندی کشورها، میزان مشارکت در تولید علم، نوآوری، فناوری و به طورکلی مشارکت در روند توسع علم جهانی عنوان شده است (ترسیم نقش جامع علمی کشور، ۱۳۸۶). علاوه بر اهمیت تولیدات علمی در سطح جهانی، توجه به تولیدات در سطح ملی و بومی هر کشور، به خصوص در کشورهای غیر انگلیسی زبان نیز حائز اهمیت است. توسع همه جانب کشورها، باتوجه به خاص بودن موقعیت و مسائل هر کشور از جنبه های مختلف ازجمله شرایط اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و…، بدون توجه به تولید و توسع علوم بومی میسر نیست.

بحث تولید علم در ایران برای نخستین بار در سال ۱۳۶۵ در دانشگاه تهران مطرح شد؛ اما تنها در حدّ یک واژه باقی ماند. در سال های ۱۳۷۲ و ۱۳۷۳ این بحث به صورت جدی تر مورد توجه قرار گرفت و از سال ۱۳۷۹ به بعد، بحث تولید علم در حوز پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مطرح و مقرر شد که به هر مقال چاپ شده در مجلات آی. اس. آی مبلغ قابل توجهی پاداش تعلق گیرد (موسوی موحدی و همکاران، ۱۳۸۲). بدین سان، تلاش پژوهشگران کشور در راستای بین المللی سازی پژوهش های خود و شرکت در روند جهانی تولید علم، با تشویق و حمایت دولت مضاعف گردید و به تدریج تعداد مقالات نویسندگان ایرانی در پایگاه آی. اس. آی، افزایش یافت (عصاره و ویلسون[۱]، ۲۰۰۲). علاوه بر مجلات آی. اس. آی، تولیدات علمی معمولاً در سایر مجلات معتبر نیز منعکس می شوند. در این مجلات، مقالات مورد داوری تخصصی قرار می گیرند و مقاله تنها با موافقت داوران و پس از اعمال اصلاحات لازم، در مجله چاپ می شود و این از نخستین ملاک های شناسایی یک مقال معتبر است. این مقالات، در واقع سهم دانشمندان را در پیشبرد دانش نشان می دهند و ملاکی برای ارزشیابی فعالیت های آنان توسط همکارانشان هستند.

باتوجه به ارزش و اهمیت تولید علم در توسع پایدار لازم است عملکرد علمی پژوهشگران سنجیده شود تا هر کشور از موقعیت و جایگاه علمی خود مطلع شود. بهترین راه تعیین جایگاه علمی هر کشور، سنجش تولیدات علمی آن کشور است. برای سنجش تولیدات علمی از روش های کمّی استفاده می شود. یکی از روش های کمّی که در سنجش تولیدات علمی کاربرد دارد، فنون مرتبط با علم سنجی است. علم سنجی شاخص های مختلفی جهت سنجش تولیدات علمی دارد و صاحب نظران از دیدگاه های مختلفی به بررسی این شاخص ها پرداخته و آن ها را مورد نقد و بررسی قرار داده اند (موئد[۲]، ۱۳۸۷). بررسی های انجام شده نشان می دهد که تاکنون پژوهش های متعددی به بررسی تولیدات علمی ایران در پایگاه های بین المللی پرداخته اند؛ ولی وضعیت تولیدات علمی در سطح ملی مورد بررسی قرار نگرفته است؛ لذا در این پژوهش تلاش می گردد تا سهم هریک از حوزه های علوم انسانی، علوم پایه، فنی مهندسی و کشاورزی، دامپزشکی و منابع طبیعی ایران در تولید مقالات در نشریات علمی فارسی مشخص گردد و نقاط قوت و نقاط ضعف احتمالی موجود شناسایی گردد.

پرسش های پژوهش

۱- سهم هریک از حوزه های علوم انسانی، علوم پایه، فنی مهندسی و کشاورزی، دامپزشکی و منابع طبیعی ایران در تولید مقالات منتشرشده در نشریات علمی ایران، طی سال های ۱۳۰ تا ۱۳۰ چقدر است؟

۲- روند رشد مقالات علمی فارسی در حوزه های مختلف طی سال های ۱۳۰ تا ۱۳۰ چگونه بوده است؟

پیشینه پژوهش

سن گوپتا[۳] (۱۹۸۹) در مقاله ای به مطالع رشد تولیدات علمی در حوز علوم عصب پرداخت و نشان داد که رشته های حوز بیوپزشکی با حوز علوم عصب رابط نسبتاً نزدیکی دارند ولی موضوع بیوشیمی در پژوهش های علم عصب مشارکت کمتری (۸- ۸درصد) داشته است. عصاره (۱۹۹۶) در پژوهشی به مقایس انتشارات علمی کشورهای درحال رشد در سطح بین المللی، در پایگاه نمای استنادی علوم در طول سال های ۱۹۸ تا ۱۹۸ پرداخت. در این مطالعه، چهار کشور آمریکای لاتین شامل برزیل، مکزیک، آرژانتین و شیلی در اکثر رشته های علمی حائز رتبه های اول تا چهارم بودند. درحالی که هیچ یک از این کشورها هنگام تولید مدارک مورد بررسی دارای بیشترین تعداد جمعیت یا بالاترین میزان درآمد سران ناخالص ملی نبوده اند. تجزیه و تحلیل موضوعی مدارک نشان داد که بیش از نیمی (۶- ۵۶درصد) از مدارک مورد بررسی در زمین پزشکی حیاتی شیمی حیاتی بوده اند و در این زمینه، کشور برزیل دارای بالاترین رتبه بوده است.

همچنین مهرداد، حیدری، سربلوکی و اعتماد (۲۰۰۴) به بررسی وضعیت علوم پایه ایران در دور تا پرداختند و نشان دادند که تا پیش از انقلاب تولیدات علمی ایران در علوم پایه روندی صعودی داشته است که این روند با وقوع انقلاب متوقف می شود، در سال های ۱۹۸ تا ۱۹۸ و دور جنگ تحمیلی عراق این روند سیر نزولی داشته و سپس از سال ۱۹۹۰ مجدداً رو به رشد تدریجی و مداوم گذاشته که هنوز هم ادامه دارد. بلینچون[۴] و همکاران (۲۰۰۴) در پژوهشی به بررسی سهم نویسندگان کشورهای اروپایی در تولید مقالات علمی در موضوع بیماری های پوستی طی سال های ۱۹۸۷ تا ، با استفاده از پایگاه مدلاین پرداختند و نشان دادند که درمجموع ۲۵۵- ۱۹ مقاله در ۳۲ مجله، توسط نویسندگان این کشورها، به جز کشور لوگزامبورگ، تولید شده که بیشترین سهم به ترتیب متعلق به کشور انگلستان۷- ۲۶ درصد، آلمان ۷- ۱۶درصد، ایتالیا ۵- ۱۱ درصد و فرانسه ۲- ۹درصد بوده است. اما از نظر نسبت تعداد مقالات منتشرشده در این حوز موضوعی به سران ناخالص ملی، به طور میانگین ۵- مقاله به ازای هر ۱۰۰ میلیون دلار بوده است که کشور دانمارک ۰. ۵۳۹ رتب اول و کشورهای فنلاند ۰. ۵۰۰ و سوئد ۴- ۳۴۳ رتبه های دوم و سوم را در اختیار داشته اند. در مورد نسبت مقالات منتشرشده به جمعیت هر کشور، به ازای هر یک میلیون نفر، به طور متوسط ۹- ۵۱ مقاله توسط کشورهای اروپایی منتشر شده که کشورهای دانمارک با ۰. ۱۶۴مقاله به ازای هر میلیون نفر سکنه، سوئد ۷- ۱۲۷ و فنلاند ۶- ۱۱۹ به ترتیب بالاترین رتبه ها را در اختیار دارند.

مِنگ، هُو، و لیو[۵] (۲۰۰۶) در پژوهشی به ارزیابی تحقیقات بنیادی در طول سال های ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۰ در کشور چین پرداختند و نشان دادند که روند سرمایه گذاری در این دوره، شاهد دو جهش عمده بوده است. اولین جهش در سال ۱۹۹۷ رخ داده است که سرمایه گذاری روی پژوهش های علوم پایه ۳۶درصد بیشتر از سال ۱۹۹۶ بوده است و جهش دوم در سال ۲۰۰۰ رخ داده است که نسبت به سال ۱۹۹۹ این رقم ۳۸درصد بیشتر بوده است. پروژه های طرح توسعه و پژوهش پای کلیدی ملی[۶] که در سال ۱۹۹۷ شروع شد، نقش مهمی در جهش اول داشته است و در وقوع جهش دوم، احتمالاً راه اندازی نظام ملی نوآوری[۷] نقش مهمی را ایفا کرده است. همچنین هو[۸] (۲۰۰۸) پژوهشی براساس داده های اس. سی. آی در موضوعات مهندسی محیط، علوم محیط و منابع آب در دور ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۴ انجام داد و نشان داد که بیشترین انتشارات این حوزه متعلق به کشورهای آمریکا ۱۳درصد و کانادا ۱۲درصد بوده و پنج سال پس از انتشار مقالات، ۳۴درصد از آن ها بیش از ده بار مورد استناد قرار گرفته اند؛ درحالی که۷- ۵ درصد هرگز مورد استناد قرار نگرفتند.

انصافی و غریب (۱۳۸۱) به بررسی تولیدات علمی ایران در سال ۱۳۷۹ با استفاده از داده های موجود در پایگاه آی. اس. آی پرداختند. میزان تولیدات علمی ایران به تفکیک سه نمای موجود در این پایگاه به این ترتیب بوده که پایگاه نمای استنادی علوم ۹- ۶۹ درصد (۹۳۸ رکورد)، نمای استنادی علوم اجتماعی۸۹- ۲ درصد (۲۸ رکورد) و نمای استنادی هنر و علوم انسانی ۲۱- ۰ درصد (۲ رکورد) موجود بوده است. همچنین موسوی موحدی و همکاران (۱۳۸۲) در پژوهشی به بررسی امکان ارتقای ایران به ده کشور اول تولیدکنند علم در جهان پرداختند و نشان دادند که اگر نیمی از اعضای هیئت علمی سالانه حداقل یک مقاله در مجلات نمایه شده توسط آی. اس. آی چاپ کنند، باتوجه به اینکه ۱۰ تا ۱۵درصد از پژوهشگران بیش از یک مقاله در سال چاپ می کنند و حتی برخی از مؤلفان دارای رکورد چاپ مقاله هستند، ایران می تواند به ده کشور اول تولیدکنند علم برسد. در این پژوهش پیش بینی می شود که اگر ایران بتواند روند فعلی رشد مقالات را در چند سال اخیر حفظ کند، در سال ۲۰۱۳ میلادی جزو ده کشور اول تولید کنند علم جهان خواهد بود.

صبوری و پورساسان (۱۳۸۴) در پژوهشی میزان مشارکت ایران را در تولید علم جهان در سال ۲۰۰۴ مورد بررسی قرار دادند. سهم ایران در تولید علم جهان در علوم پایه، ۳۸۲۲ مقاله (۳۶- ۰ درصد)، در علوم اجتماعی ۱۰۷ مقاله (۰۸- ۰درصد) و در علوم انسانی و هنر ناچیز (۶ مقاله) بوده است. همچنین صبوری و پورساسان (۱۳۸۵) در پژوهشی به بررسی مشارکت نویسندگان ایران در تولید علم جهان در سال ۲۰۰۵ پرداختند و نشان دادند که تعداد مدارک نمایه شده ایران در این سال در علوم پایه ۵۴۲۳ مدرک (۴۲- ۰ درصد مقدار جهانی)، در علوم اجتماعی ۲۲۵ مدرک (۱۳- ۰ درصد مقدار جهانی) و در علوم انسانی و هنر ۱۱ مدرک (۰۰۸- ۰ درصد مقدار جهانی) و درمجموع ۵۵۷۸ مدرک (۳۶- ۰ مقدار جهانی) بود. یافته ها نشان داد که بیش از ۳۰درصد از مدارک تولیدشد کشور که در این پایگاه نمایه شده است، متعلق به رشت شیمی بوده است.

نوروزی چاکلی و همکارانش (۱۳۸۶) به بررسی تولیدات علمی ایران در دور دوسال ۲۰۰۵ و ۲۰۰۶ پرداختند و نشان دادند که تولیدات علمی ایران در پایگاه نمای استنادی علوم نسبت به یک سال قبل، ۲۱ درصد رشد داشته است؛ درحالی که در پایگاه های نمایه استنادی علوم اجتماعی نسبت به سال ۲۰۰۵ از رشد منفی ۸۳- ۱۳ درصد برخوردار بوده است. همچنین کشوری در سال (۱۳۸۸) در پژوهش خود به تعیین سهم تولیدات علمی ایران در نمایه های استنادی علوم، علوم اجتماعی، و هنر و علوم انسانی در پایگاه دابلیو. اُو. اس در سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۶ پرداخته است. تعداد مدارک نمایه شد نویسندگان ایران در نمای استنادی علوم ۲۴۴۸۰ مدرک، نمای استنادی علوم اجتماعی ۷۸۳ مدرک، و نمای استنادی هنر و علوم انسانی ۵۷ مدرک بود و مجموعاً با ۲۵۳۲۰ مدرک جامع موردمطالعه را تشکیل دادند.

عصاره و باجی (۱۳۸۸) در پژوهشی به بررسی روند رشد، شناسایی و معرفی تولیدات علمی تأثیرگذار و نویسندگان علوم اجتماعی ایران از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۶ در نمای استنادی علوم اجتماعی پرداختند و نشان دادند که میزان انتشارات علمی نویسندگان حوز علوم اجتماعی ایران در پایگاه نمای استنادی علوم اجتماعی در طی سال های ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۶ روندی صعودی را طی کرده است. همچنین اسکروچی، محمدحسن زاده، گوهری و جمشیدی (۱۳۸۸) پژوهشی با عنوان «روند رشد مقالات علمی ایرانیان در حوز پزشکی طی سال های ۱۹۸۷ تا » انجام و نشان دادند که تولید علم ایران در حوزه های پزشکی به شدت در حال افزایش است. علاوه براین ستوده و مروتی (۱۳۹۱) پژوهشی با عنوان «وضعیت تولید علم در حوز حقوق بیماران، در پایگاه استنادی تامسون رویترز با نگاهی به سهم ایران در تحقیقات بین المللی» انجام دادند و نشان دادند که طی سال های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰ درمجموع، تعداد ۱۲۳۶ پیشینه در این حوزه تولید شده که بیشترین آن در سال های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ تولید شده اند و محاسب مقدار متوسط نرخ رشد سالان انتشارات برای این سال ها، عدد ۸۶- ۸۵ درصد را نشان می دهد. همچنین شمار مقالات بر پای الگویی نمایی روبه افزایش است که نشانگر پایداری تولید عمل در این حوزه است.

زوراقی(۱۳۹۱) در پژوهشی به ترسیم ساختار و هم استنادی علوم ایران در پایگاه تامسون رویترز پرداخت و نشان داد که ساختار فکری حوزه های موضوعی پیوستگی کمتری دارند و تفاوت میان حوزه های موضوعی تحت بررسی در این خصوص نیز محسوس است. به عنوان نمونه حوزه های موضوعی چون علوم و فناوری تغذیه، پزشکی عمومی و داخلی، شیمی تجزیه، مهندسی چندرشته ای و فیزیک ریاضی از بهترین پیوستگی که در واقع بازنمون اجماع موضوعی بر روی مفاهیم پایه است، برخوردار بودند. حال آنکه حوزه های موضوعی چون علوم مواد، مهندسی برق و الکترونیک، مهندسی شیمی، مهندسی مکانیک و علوم گیاهی کمتر متراکم ارزیابی شدند. از دیگر یافته های کلی این پژوهش بررسی روند پویایی شناختی حوزه های مزبور بود که نتایج نشان داد حوزه های موضوعی چون علوم و فناوری تغذیه، داروسازی و داروشناسی و فیزیک ریاضی از این نظر در بهترین وضعیت و حوزه های موضوعی چون علوم مواد (چندرشته ای، مهندسی مکانیک، مهندسی شیمی و مهندسی برق و الکترونیک در بدترین وضعیت قرار دارند. همچنین سوری، بیگدلی و شهباز (۱۳۹۲) در تحقیقی به بررسی شاخص های مهم تحقیق و روند آن در ایران و جهان پرداختند و نشان دادند که در شاخص تعداد کل تولیدات علمی در مجله های معتبر بین المللی، ایران در بین ۲۵ کشور منطقه، در جایگاه اول قرار دارد که نشان دهند شرایط مناسب کشور در زمین تولید علم در منطقه است.

جمع بندی پیشین پژوهش نشان از آن دارد که پژوهش های صورت گرفته اکثراً بر داده های مستخرج از نمایه های بین المللی متکی بوده اند و نتایج هم آن ها نشان دهند روند روبه رشد تولیدات علمی ایران در سطح بین المللی دارد؛ ولی تاکنون پژوهشی جامع و کلان نگر در زمین مقالات مجله های فارسی ایران صورت نگرفته است و این پژوهش به این مهم می پردازد.

روش شناسی پژوهش

این پژوهش از نوع پژوهشهای توصیفی علم سنجی است و در آن از روش کتابخانه ای استفاده شده است. جامع این پژوهش مقالات نشریات حوزه های علوم انسانی، علوم پایه، فنی مهندسی، کشاورزی، دامپزشکی و منابع طبیعی است که قبل از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۰ اعتبار علمی- پژوهشی یا علمی -ترویجی کسب کرده اند. فهرست این نشریات از طریق پایگاه استنادی علوم جهان اسلام[۹] استخراج شده است. جامع پژوهش شامل تمامی مقالات منتشرشده در باز زمانی ذکرشده به تفکیک حوزه، نشریه و سال و تعداد مقالات هر شماره از نشریه است که با مراجعه به پایگاه مگ ایران[۱۰] تعیین شده است. درصورتی که یک شماره از نشریه در این پایگاه موجود نبود، برای یافتن آن به پایگاه استنادی علوم جهان اسلام و پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی[۱۱] و به وبگاه نشریات مراجعه شده است. بدین ترتیب، تعداد ۷۱۳ عنوان نشریه شناسایی شد که با بررسی تمامی شماره های آن ها، اطلاعات مربوط به ۸۸۵۵۸ مقاله استخراج شد.

یافته های پژوهش

در این بخش به منظور درک آسان تر و مشخص بودن روند رشد هر حوزه تلاش شده است که پاسخ هر دو پرسش پژوهش پشت سر هم و به تفکیک برای هر بخش از حوزه های علمی ارائه شود. به منظور تعیین توزیع فراوانی مقالات نشریات علمی در زیرحوزه های فرعی علوم انسانی، پایه، فنی و مهندسی، کشاورزی، دامپزشکی و منابع طبیعی تعداد مقالات زیرشاخه های هریک از حوزه های موردمطالعه به تفکیک سال محا