فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکردی سوگواری های محرم در ایران پس از انقلاب

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل کارکردی سوگواری های محرم در ایران پس از انقلاب :

مقدمه

سوگواری دینی یا همان عزاداری و برگزاری آیین های سوگ برای بزرگان دین و به ویژه سوگواریهای درپیوند با محرم از مؤلفه های تأثیرگذار در شکل گیری هویت شیعه است. رخدادی که همه ساله بر گونه گونی و فراوانیاش افزوده گردیده و میلیون ها انسان در عراق، ایران، هند، بحرین، پاکستان و دیگر مناطق جهان، با برگزاری شورانگیز آن بخشی از هویت دینی خود را نمایان میکنند و نیز به پایایی و بازسازی هویت شیعی کمک میکنند. شاید بتوان این پویایی را مدیون کارکردهای آیین های سوگ در پایایی و نظم جامعه دانست؛ زیرا بنابه منطق کارکردگرایی[۱] یک وضعیت فرهنگی تا زمانی که دارای کارکرد اجتماعی است از پویایی و هیجان اجتماعی نیز برخوردار خواهد بود. (ریتزر ۱۳۸۴: ۱۱۹) به این معنا که نظام های فرهنگی و اجتماعی تا وقتی که دارای کارکردند وجود دارند و اگر روزی کارکرد خود را از دست بدهند، رو به فراموشی و خاموشی خواهند رفت.

سوگواری در میان شیعه دارای ریشه های عمیقی است که از قرن ها پیش و حتی عصر امامان معصوم بوده و هنوز هم یک کنش گسترده و جریان ساز اجتماعی و دینی است. این بدان معناست که سوگواری دینی در جوامع شیعی دارای کارکردهای آشکار و پنهانی است که آن را ماندگار کرده است. این مقاله به شماری از کارکردهای سوگواریهای محرم در دهه های اخیر میپردازد. بر این اساس، نخست لازم است تعریفی از کارکردگرایی و تحلیل کارکردی[۲] ارائه شود.

تحلیل کارکردی

مطالعه و بررسی علمی اگر با هدف آشکارسازی و بررسی تأثیرهای پدید اجتماعی خاص در عملکرد نظام کلی یا اجزای سازند آن صورت پذیرد تحلیل کارکردی نام دارد. (کوزر۱۳۸۲: ۲۰۲) این تحلیل در برابر تحلیل تاریخی و نیز تحلیل علت کاوانه، تحلیل گر را قادر میسازد تا نشان دهد که چرا تنها همان واقعیت مورد بررسی و نه واقعیت های دیگر، توانسته است یک کارکرد خاص را به عهده گیرد. جامعه شناسان جانبدار این روش، معتقدند که باید تحلیل کارکردی را از دو روش تحلیلی دیگر که یکی در جست وجوی ریشه های تاریخی و علت ها و دیگری در پی منظوره ها و انگیزه های فردی است، جدا دانست. اینان معتقدند که برای تبیین کامل پدیده های جامعه شناختی، هم باید از تحلیل تاریخی و تحلیل علی استفاده کرد و هم از تحلیل کارکردی.

کارکردگرایان معتقدند اگر ما بخواهیم نهادهای مهم یک جامعه یا فرهنگ را بشناسیم و توضیح دهیم که چرا اعضای آن به شیو معینی رفتار میکنند، باید آن را به طور کلی مطالعه کنیم و نشان دهیم که نهادهای فرهنگی چه نقشی در برآورده کردن نیازها و مقاصد آن جامعه دارند. برای مثال ما وقتی میتوانیم اعتقادات مذهبی و رسوم دینی یک جامعه را تحلیل کنیم که بتوانیم چگونگی رابط آن با سایر نهادهای اجتماعی را تحلیل کنیم؛ زیرا اجزای مختلف یک جامعه در رابط نزدیک با یکدیگر توسعه می- یابند. برای مثال میتوان به تحلیل مرتون از «رقص باران» در جامع «هوپیها» اشاره کرد. در آن تحلیل مرتون چنان مینویسد که گویی اگر ما بتوانیم نشان دهیم که این مراسم به یگانگی جامعه هوپی کمک میکند، توضیح داده ایم که چرا واقعا وجود دارد. (گیدنز، ۱۳۷۶: ۷۵۷) این منطق از آن روی بر تحلیل کارکردی سایه دارد که به باور مدافعان این روش، از جمله دورکیم، شرط دوام و بقای هر واقع اجتماعی مفید بودن آن است و وقتی توضیح دهیم که فاید هر واقع فرهنگی و اجتماعی چیست، در حقیقت توضیح داده ایم که چرا وجود دارد. (دورکیم ، ۱۳۸۳: ۱۱۲)

بر پای آنچه در توضیح تحلیل کارکردی بیان شد، مطالع کارکردی عزاداری عبارت خواهد بود از بررسی نقشی که این پدید فرهنگی در پایداری نظم اجتماعی و برآوردن نیازمندیهای افراد جامعه دارد.

انقلاب اسلامی و کارکردهای سوگواریهای محرم

تحلیل کارکردی پدیده ها، اگر با تحلیل تاریخی آنها همراه نباشد ناقص خواهد بود؛ زیرا تنها با آگاهی از نیازهای عمومی ارگانیسم اجتماعی است که میتوان به کارکردهای وضعیت های فرهنگی دست یافت. (کوزر۱۳۸۲: ۲۰۲) به همین دلیل، برای بررسی کارکرد سوگواریهای محرم باید به شرایط عمومیای که این پدیده در آن رخ میدهد توجه کنیم. انقلاب اسلامی به عنوان قدرت نوظهور سیاسی در عرصه های بین المللی توانسته است فصل جدیدی از حیات و گسترش شیعه در جهان را رقم بزند و فرصت مناسبی را نیز برای توسعه وترویج سنت های مذهبی شیعه وعمل به شعایر دینی، افزایش کمی توجه جامعه به حضور در مراسم عزاداری، افزایش سهم و نقش دولت ودستگاه های دولتی در حمایت و پشتیبانی از آیین های عزاداری فراهم آورد.

از این رو، شاید بتوان بین انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) و کارکردهای سوگواری در روزگار ما پیوندی معنادار برقرار کرد و این انقلاب را متغیری تأثیرگذار در دگرگونیهای کمی و کیفی آیین های عزاداری و نیز کارکردهای آن به شمار آورد.

وجه عمد این تأثیرگذاری از آن روست که انقلاب اسلامی ایران برپای قیام امام حسین و نهضت کربلا شکل گرفت و بیشترین بهره را نیز از فرصت محرم وعزاداری در تهییج احساسات مذهبی مردم به نفع نظم اجتماعی و نیز گسترش نظام هنجارین و ارزشیای میبرد که زیربنای نظام حاکم به شمار میآید. در حقیقت ، پیروزی انقلاب اسلامی نیازمندیهای ارگانیسم اجتماعی را دگرگون کرد. در نتیجه، سوگ محرم باید سازگار با این تغییر و مطابق نیازهای عمومی جامعه کارکردهای خود را داشته باشد. بیشک این کارکردها با آنچه در زمان پهلوی یا قاجار و حتی پیش از آن در زمان صفویه متوقع بود، فرق دارد. (فلاحی، ۱۳۹۳)

انقلاب اسلامی دین را از (حضور صرف در) مساجد و حوز شخصی افراد به بیرون و حاکمیت کشاند. بر این اساس دین مسئولیت های سیاسی و اجتماعی بیشتری پذیرفت. به دنبال این رخداد، انتظار عمومی آن شد که علمای دین و نیز حوزه های علمیه در کنار مسئولیت های سنتی گذشت خود، برای معضلات سیاسی و اجتماعی پاسخی درخور داشته باشند. در آیین های سوگواری نیز این دگرگونی به وجود آمد؛ آیین هایی که تا پیش از انقلاب بیشتر برای تأمین نیازمندیهای عاطفی افراد و جامعه بود، باید به نیازمندیهای تازه جامعه که بیشتر در عرص عمومی و سیاسی و اجتماعی بودند جواب می دادند. همین دگرگونی نگاه به کارکرد دین سبب شده است تا کارکردهای سوگواری دینی بعد از انقلاب از این کارکردها در پیش از آن متفاوت باشند.

در ادامه به شماری از مهم ترین کارکردهای عزاداریهای محرم در دهه های اخیر میپردازیم، با این تأکید که وجود این کارکردها در این زمان، به معنای نفی کلی آنها در زمان های دیگر نیست.

افزایش روحی انقلابیگری

افزایش روحی اعتراض جمعی بر ضد ظلم و بیعدالتی حاکمان، از مهم ترین کارکردهای سوگواریهای محرم است. بررسی تاریخی جنبش های اعتراضی شیعه (دست کم در سد اخیر) نشان میدهد که این جنبش ها همواره به وسیل عزاداریهای محرم، شورمندتر شده اند. (مدنی، ۱۳۶۹: ۹۳) اوج این نقش را میتوان در شکل گیری انقلاب اسلامی دانست. شاید این پدیده به خصلتی معطوف باشد که مخصوص سوگواریهای محرم است. در سوگواریهای عاشورایی همواره نرخی از اعتراض به چشم میخورد. حضور هیئت های عزاداری در خیابان و راهپیمایی سوگواران و تأکید بر هم گرایی در میان آنان (که نشانه هایی از نمایش توان اعتراضی است) و نیز اشعار و مویه هایی که در این آیین ها خوانده میشده است، همواره نوعی از اعتراض را نشان داده است.

رهبران انقلاب اسلامی، با آگاهی از این خصلت سوگواری محرم، در دور شکل گیری نهضت با تأکید بر مفاهیم اعتراضی و انقلابی برآمده از قیام شکوهمند امام حسین می کوشیدند تا از سوگواریهای محرم بهره جسته و روحی اعتراض و انقلاب را در میان مردم افزایش دهند. برای نمونه، امام خمینی، بنیان گذار انقلاب اسلامی میگویند: «مجالس بزرگداشت سید مظلومان و سرور آزادگان که مجالس غلب عقل بر جهل و عدل بر ظلم و امانت برخیانت و حکومت اسلامی بر حکومت طاغوت است هر چه باشکوه تر و فشرده تر برپا شود و بیرق های خونین عاشورا به علامت حلول روز انتقام مظلوم از ظالم هر چه بیشتر افراشته شود.» (خمینی(امام)۱۳۹۱: ۵، ۳۳۱).

در جایی دیگر نیز هم ایشان میگویند: «این خون سیدالشهدا است که خون های هم ملت های اسلامی را به جوش میآورد و این دسته جات عزیز عاشوراست که مردم را به هیجان می آورد و برای اسلام و حفظ مقاصد اسلامی مهیا می کند.»(خمینی(امام)۱۳۹۱: ۵، ۷۶) شهید مطهری نیز در این زمینه میگویند: «امام حسین سوژه ای بینظیر است در اسلام از نظر تجدید حیات اخلاقی و اجتماعی اسلام و از نظر بر انگیختن احساسات انقلابی و حماسی.»(مطهری۱۳۶۱: ۲، ۲۱۴)

نیاز اجتماعی به انقلاب و اعتراض خود را در قالب و محتوای سوگواریهای عاشورا بازنمایی کرده بود. شعارها، مدح ها و خطبه ها همه انقلابی بود. بررسی تاریخی انقلاب اسلامی نشان میدهد که این کار تا چه میزان در تشدید احساس مبارزه و نیز شتاب بخشی به دگرگونیهای عظیم در ساختار جامعه و حاکمیت نقش داشته است.

نمون نمایان این آیین ها تاسوعا و عاشورای سال ۵۷ شمسی است که به اعتراف هم انقلابیان ، نقش مهمی در نابودی حکومت پهلوی داشت.

ایجاد بردباری اجتماعی

با پیروزی انقلاب اسلامی، مهم ترین کارکرد آیین های سوگواری خود را در شکیبایی در برابر دردها، زخم ها و دشواریهای ناشی از مجاهدت نشان داد. تحلیل محتوای سخنرانیها و نیز نوشته های در ارتباط با محرم و نیز محتوای نوحه های این مراسم، نشان می دهد که این نوشته ها و سخنرانیها، تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و دست بیش تا پایان جنگ تحمیلی، سرشار از مضامین انقلابی و حماسی است؛ اما پس از آن تاریخ گفتمان حاکم بر این مجالس، بیشتر عاطفی و نظم گرایانه است. پایداری بر عقیده و نیز حفظ دستآوردهای انقلاب به بردباری و پایداری نیاز داشت. در این زمان، کارکرد مهم آیین های سوگواری عاشورا ایجاد روحیپایداری و شکیبائی در برابر مشکلات است.

توجه به سختیهایی که بر امام حسین و یاران او گذشت و بیان مشکلاتی که ایشان برای ماندن بر عقاید و آرمان های خود داشتند، این اندیشه را به مشارکت کنندگان در مراسم های عزاداری منتقل می کرد که آنان نیز مشکلاتی که ناشی از پایبندی آنان به آرمان های شان است را تحمل کنند. نوحه و ذکر مصایب خاندان پیامبر سبب می شد که داغدیدگان و آسیب دیدگان خود را در آینتاریخ بنگرند دردهای خود را با آنچه بر امام حسین و خاندانش گذشته است، مقایسه کنند و در نهایت بردباری پیشه کنند.

تخلی رنج ها

در مراسم سوگواری محرم که هرساله به احترام شهدای کربلا برگزار میشود درونمایه و مضمونی از رنج و تخلیه ارادی خود از طریق ارائه مفاهیمی که با هویت شیعی در ارتباط است وجود دارد. نوحه و مرثیه خوانی به دنبال برانگیختن تأثر واندوهی است که مربوط به لحظه های خاصی از رنج های شهدای کربلاست. این کار به خوبی غم و اندوه را در میان مشارکت کنندگان بر میانگیزد و خاطرات غم بار گذشته را پاس میدارد؛ اما در عین حال و در یک کارکرد پنهان، سبب میشود که آن ها امروزه خود را در آیینه تاریخ بنگرند و تامل کنند و رنج خود را با رنج داغدیدگان کربلا مقایسه کنند و در نهایت بردبارانه بگویند درد و رنج ما در برابر درد و رنج امام حسین چیزی نیست.

مشارکت شماری از سوگواران را در آیین های عزاداری محرم میتوان از همین باب توجیه کرد. آنگونه که پینالت[۳] حضور شماری از غیر شیعیان و حتی غیر مسلمانان هند را در آیین های سوگواری و تعزیه ناشی از ظرفیت مراسم محرم در تخلیه رنج ها میداند.[۴] استروثمان[۵] نیز در این زمینه میگوید: «تشیع کسانی را به خود جذب کرد که نیازمند گریستن برای اندوه خودشان وماتم امامان باشند.»[۶]

افزایش انسجام اجتماعی[۷]

انسجام یا همبستگی اجتماعی به کششی اشاره دارد که هر گروه برای افراد خود ایجاد میکند و نیز به هم نیروهای انگیزشی که احساس فرد را به گروه تحت تأثیر قرار میدهد. (گولد و کولب، ۱۳۷۶، ۹۰۴) از نظر شمار زیادی از جامعه شناسان، اعتقاد مشترک و نیز باورهای جمعی و مشارکت در آیین های دینی از مهم ترین عوامل افزایش همبستگی اجتماعی هستند. (آرون، ۱۳۸۴، ۳۵۱) برای مثال دورکیم معتقد است که «قبول اخلاقی فراگیر شرط لازم همبستگی اجتماعی است». (گیدنز۱۳۶۳: ۱۹) رابط فرد با گروه اجتماعیاش، برای هم جوامع، موضوع همواره مهمی بوده است. به همین دلیل اعتقاد اولیه آن است که برای بقای جامعه لازم است میزان کشش گروه برای فرد همواره تقویت شده و پاس داشته شود. اودی[۸] از جامعه شناسان کارکردگرا بر این پنداشت است که نظم و انسجام اجتماعی از طریق آیین های دینی استوار میشود. (همیلتون ، ۱۳۷۷: ۱۹۹).

به اعتقاد دورکیم[۹] هیچ چیز به انداز باورداشت ها و آیین های مذهبی نمیتواند افراد یک جامعه را به هم پیوند دهد. او معتقد است آیین های دینی برخلاف کنش های اقتصادی که در آن مردم به صورت جداگانه زندگی میکنند و به اهداف اجتماعی یا فردی خود سرگرم هستند، با برقراری نوعی روابط عاطفی مثبت سبب نزدیکی افراد به همدیگر و انسجام و یکپارچگی بین شرکت کنندگان میشوند. به خصوص در ایام برگزاری این مراسم گروه ها و افراد در کنار هم به گونه های دیگر از اوقات معمولی خویش دست به کنش های واحدی میزنند و تفاوتی میان خود و دیگران نمی بینند. این اعتقادات ، باورها و گرایش ها در هنگام برگزاری مراسم وحدت و علاقه مندی و یکدلی را بین شرکت کنندگان فراهم میسازد. همبستگی و یگانگی که از طریق همانندی در احساسات و تبعیت از نظام های ارزشی واحد و افزایش فراگیری در توافق اخلاقی صورت میگیرد، میتواند کنشگران را به هم متصل سازد. (آرون ۱۳۸۴: ۳۰ -۳۷)

در این تحلیل، در حقیقت سوگواری به مثابه یک نهاد با تولید ارزش ها، قواعد هنجاربخش و کنش های مشترک به تعمیم پذیر کردن الگوها،[۱۰] رفتارها[۱۱] و نقش ها[۱۲] به همسان سازی آگاهی برای افراد جامعه میشود. این کار به میزان زیادی روابط میان فردی و نهادی را تقویت و گسترش داده و کنش ها را بر اساس روابط مشترک شکل میدهد و در نهایت به پیوستگی اجتماعی خواهد افزود.

در سوگواریهای امام حسین از آنجا که آیین ها و آداب دینی با گریه ها و عزاداریهای جمعی و با شورآفرینیهای خاصی همراه است، کنشگران با این عمل مذهبی نوعی احساس تطهیر و نزدیکی به خدا میکنند. این امر سبب نوعی کامیابی، امیدواری و نشاط ناشی از رستگاری برای کنشگران عزادار میشود. در واقع تفریح اجتماعی در این مراسم با توجه به ویژگیها و جاذبه های خاص آن موجب تقویت، تحرک و آرامش و تجدید حیات فردی و اجتماعی میشود. تأکید و نقشی که این آیین ها در پیوستگی اجتماعی دارند گاه سبب میشود که تمایزات ملی و نژادی به فراموشی سپرده شود.

جاستین جونز[۱۳] و ابوصادق خان[۱۴] دو تن دیگر از عاشوراپژوهان غربی، در مطالعه ای که در زمین کارکرد سوگواریهای عاشورا در میان شیعیان هند داشته اند مینویسند: نوحه خوانی فارسی، حضور مبلغان و واعظان عرب و ایرانی در ایام محرم در جمع های اقلیت شیعه در هند وسایر کشورها و همچنین نمایش ویادآوری شباهت ها و علایم مشترک مربوط به جامع جهانی شیعی را نوعی اظهار علاق اقلیت های شیعه در متصل کردن خود به جامع جهانی شیعی میدانند. (ابوصادق خان ۱۳۸۴)

هرساله همزمان با ماه های محرم وصفر، هزاران مبلغ و روحانی شیعه فرصت مییابند تا با سفر به مناطق مختلف داخل کشور خود و یا با سفر به کشورهایی که شیعیان در آن ساکن هستند در جمع مردم حضور یابند و ضمن تبلیغ آموزه های شیعی، در ایجاد پیوستگی بین شبکه های اجتماعی شیعه با یکدیگر و تقویت پیوند مردم با روحانیت نقش موثر خود را ایفاء نمایند.

ایجاد پیوند میان نسلی

یکی از تهدیدهای عمیق روزگار مردن برای جوامع ، شکاف نسلی و به دنبال آن اخلال در امر جامعه پذیری و در نهایت تلاشی جامعه است. جوامع سنتی برای پرهیز از این خطر و برای آن که افراد را از خویشتن به جامعه معطوف کنند، مشارکت در آیین های مختلف را به عنوان راهی برای همانندسازی افراد خود در نظر داشتند. در این میان، آیین های دینی نقشی محوری داشته و دارند. (همیلتون ۱۳۷۷، ۱۷۹) سوگواری امام حسین یک آیین فراگیر است که شرکت کنندگان از نسل های مختلفی در آن حضور دارند. در این آیین نه متغیر جنسیت معنا دارد و نه سن و یا تحصیلات و…. این خصلت امکان مناسبی برای پیوند بین نسلی ایجاد می کند. نظام الگودار فرهنگی و دینی عاشورا، به دلیل برخورداری از ارزش ها و هنجارهای عام دینی چون پایداری، ظلم ستیزی، عدالت خواهی، آزادگی، یاری دادن به مظلومان، مهرورزی، ایثار و دیانت و با برانگیختن احساس و عا