فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام)

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام)؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام) انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام):

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام) آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام) با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام) از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام)، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جدال احسن از دیدگاه امام رضا (علیه السلام) :

چکیده

قرآن کریم تکیه گاه نخست مباحث تبلیغ است که در کنار حکمت، برهان و موعظ حسنه، اتخاذ روش جدال به نیکوترین وجه را به پیامبر و مؤمنان دستور داده است. در این مقاله تلاش شده است مفهوم و معیار جدال احسن روشن شود. جدال در معانی متنوعی ازجمله خصومت در گفتار، گفت وگوی جانب دارانه، دفاع سرسختانه از باطل به کار رفته است. در کاربرد قرآنی، جدال به معنای کشمکش گفتاری است که به دو روش احسن و غیر احسن انجام می شود و تنها نوع احسن آن، مجاز است. از طرفی، با جمع بندی آیات و رهیافت های لغوی و تفسیری، جدال احسن قرآنی، نوعی از گفت وگو میان مؤمنان و مخالفان است که بر انگیزه و هدف الهی، مقدمات صحیح و مقبول نزد دو طرف و روش های پسندیده و رعایت اخلاق نیکو به ویژه آداب مناظره متکی باشد. در جدال احسن که امام رضا (علیه السلام) از آن در مناظراتش بهره گرفته اند، بر جنبه های عقلی و عاطفی و برهان تأکید شده است؛ توهین به طرف مقابل و مذّمت دین او اجازه داده نشده و از مشترکات مورد قبول ادیان، مانند توحید، نبوت و… استفاده شده است. تعصب، ستیزه جویی، خودنمایی و اقناع به انگیزه شهرت طلبی در این مناظره راه ندارد و در آن بر ساده گویی تأکید شده است. انصاف داشتن مناظره کننده و اعتراف به خطای خود در فرض روشن شدن اشتباهش، از دیگر ویژگیهای این نوع مناظره است. این نوع مناظره در امور دینی نیز مجاز و چه بسا واجب است. این نوع مناظره نه تنها موجب کینه و عداوت نمی شود، بلکه اثرهای مثبتِ فراوانی دارد. مناظره با جاهل، مناظره باکسی که اهداف شیطانی دارد و مناظره در آنچه وحدت مسلمانان یا بشریت را به خطر میاندازد و مناظره بر اساس خرافات، مجاز نیست. این پژوهش که با روش توصیفی تبیینی انجام شده، در پی پاسخ به این پرسش است که جدال احسن از سوی امام رضا (علیه السلام) چه ویژگی هایی داشته است؟

مقدمه

بشر از دیرباز برای تبادل افکار و تحکیم اندیشه ها از گفت وگو، مناظره با روش های گوناگون بهره برده است. مناظره در صورتی مفید است که در چارچوب و شیوه معین صورت پذیرد و به همین دلیل، دانشمندان منطق و سایر علوم به این شیوه توجه داشته اند و برای آن، قواعد خاصی را در نظر گرفته اند.

قرآن کریم کتابی است که در پی راهنمایی بشر بر پای اندیشه ورزی و تعامل فکری است و معیارها و راهکارهایی برای حرکت به سوی حوار مطلوب و گفت وگوی هدفمند و عقلایی پیشنهاد کرده و از میان شیوه های متعارف، تنها شیوه «جدال احسن» را راهکار صحیح جدال دانسته است. از همین رو، قرآن در آیاتی، مانند «وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ اَلْکِتابِ إِلاّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»[۱] بر آن تأکید و به آن توصیه کرده است. در این راستا و باهدف ارائه الگویی کاربردی در زمینه جدال احسن، چند اصل علمی استفاده از جدال احسن، بهره گیری از استدلال عقلی و پرهیز از مغالطه و چند اصل اخلاقی همچون رعایت ادب، پرهیز از نقد شخصیت افراد و پرهیز از ستیزه جویی و تعصب، به عنوان مهم ترین اصولی که امام هشتم (علیه السلام) ملتزم به رعایت آن ها بودند، تبیین شده است. این مقاله که به شیوه توصیفی تحلیلی به رشته تحریر درآمده با نگاه تدبرمحورانه به دنبال پاسخ به این پرسش اصلی است که مهم ترین اصول حاکم بر مناظره از منظر امام رضا (علیه السلام) چیست؟ بر اساس تحقیق به عمل آمده در مناظره های امام رضا (علیه السلام) آشنایی با مکاتب و مذاهب، بیان اصول و معیارهای عقلانی، آزادگی و روح علمی و تسلط بر علوم از مهم ترین اصول مناظره نزد حضرت رضا (علیه السلام) است. از دیگر اصول مجادله نزد آن حضرت، سلامت انگیزه، پاسداشت صاحبان اندیشه، انصاف علمی، تأکید بر مبانی اساسی اسلام، استناد به متون مقدس و تسلط به زبان ها و لهجه های مختلف، حفظ کرامت انسان، انصاف و عدالت در بحث و… از محورهای مهم سیره تعلیمی تربیتی امام (علیه السلام) در مناظرات با اصحاب ادیان و مذاهب مختلف است. که به دلیل ضیق صفحات فقط به برخی اشاره شده است…این اصول کاربردی، میتواند الگویی برای تدوین سند چگونگی یک مناظره صحیح و اخلاق محور در میان تمامی اندیشمندان باشد. علاوه بر این مقاله، کتاب مناظرات تاریخی امام رضا (ع) نوشته آیت الله مکارم شیرازی به بررسی اجمالی این بعد از زندگی امام (ع) می پردازد و مقالاتی نیز در این زمینه وجود دارد.

مفهوم شناسی جدال

واژه های «جَدَل»، «جدال» و «مجادله» از کلم «جَدْل» گرفته شده اند که اولین معنای آن به شدت تاباندن و بافتن ریسمان و امثال آن است. جدال (مجادله) نیز در لغت به معنای گفت وگوی خصمانه آمده است.

صاحب مفردات گوید: «جدال به معنای گفت وگوی همراه با نزاع و ستیزه جویی و چیرگی بر یکدیگر است».[۲] بنابراین، جدل و جدال در لغت به خاطر جنب خصمانه شان معنایی منفی دارند و درعین حال، معانی بافتن، قوّت، زمین زدن، غلبه و استحکام در واژه «جدال» و هم خانواده های آن وجود دارد.[۳] زیرا در جدال و مشاجرات لفظی، هر یک از دو طرف میخواهد شخص مقابل را با دلایل متقن و استوار که آن ها را همچون طنابی محکم بافته است از رأیش بپیچاند و وی را مغلوب سازد و این کار را با شدت تمام انجام می دهد.

جدال در اصطلاح دو مفهوم دارد؛ یکی مطلق و کلی که در این معنا، رویارویی ها و مباحثاتی است که به قصد غلبه و اسکات خصم به کاررفته می رود و در علوم مختلف چون فقه، کلام و فلسفه کاربرد دارد.

جدل در معنای خاص، قیاس منطقی و یکی از صناعات خمس است که از نظر ارسطو، قیاسی است که از مشهورات، تألیف شده باشد و این مشهورات، آن هایی هستند که یا به نظر همگان یا بیشتر مردم و یا به نظر عقلا و خردمندان درست اند.

مشتقات جدل ۲۹ بار در قرآن کریم به کاررفته است که با توجه به آیات قرآن و مراجعه به کتب تفسیری و وجوه و نظایر، در مجموع پنج معنا برای آن در قرآن ذکرشده است: اول خصومت. دوم «ِمراء» که به معنی ستیز و لجاجت است. سوم «دفاع کردن» است و هرکجا جدال با واژه «عن» آمده باشد، به معنای «سخن مدافعانه و جانبدارانه» آمده است. چهارم گفت وگو برای رسیدن به یک هدف است. پنجم به معنای مناظره[۴] است.

واژه «َاحسن» اسم تفضیل از ریشه «حُسن» است. گفتنی است برخی کلم «احسن» را مسلوب المفاضله در نظر گرفته اند: احسن در جدال برای مبالغه در حُسن است؛ یعنی تقدیر آیه ای که در آن جدال احسن آمده «بالمجادله الحُسنی» بهترین شکل مجادله بوده است. ابن منظور آن را به معنای ضد قبح (نازیبایی) آورده است؛[۵] اما راغب اصفهانی، حُسن را عبارت از هر اثر بهجت آفرین و شادیبخش میداند که به آن رغبت داشته باشیم. پس سخن راغب هر دو وجه قبلی را شامل می شود؛ زیرا هرچه زیبا یا نیکو باشد، بالطبع شادی بخش و مطلوب نیز هست. وی در ادامه سه شکل برای حسن برمی شمارد:

۱- آنچه عقل می پسندد؛

۲- آنچه هوای نفس می پسندد؛

۳- آنچه از جهت حس، شایان توجّه است؛ بنابراین جدال احسن به هر جدال نیکو و مطلوب اطلاق می شود.[۶]

اهمیت و ضرورت موضوع

جدال و مناظره از دو جهت دارای اهمیت است:

۱- دعوت مردم غیرمسلمان به اسلام و آگاهی دادن به ناآگاهان مسلمان: جدال احسن با غیرمسلمانان و قانع کردن آن ها به اینکه دین اسلام، دین حقی است که هیچ شکی در آن نیست و گفتگو با آن هایی که خود مسلمان اند، اما در دین به دلایلی کج رفته و از سرچشمه دین دورگشته اند که برای بازگرداندن آن ها به قرآن و سنت و عترت، جدال احسن بسیار اثرگذار است.

۲- حل کردن مسائل اجتهادی اختلافی: از جدال احسن و گفتگو میتوان برای رسیدن به نکته مشترک و روشن کردن اختلافات اجتهادی مجتهدان بهره برد. در این مناظرات نباید مجتهدان تصور کنند که حتماً باید یک طرف حق باشد و طرف دیگر باطل، بلکه هر طرف که ادله طرف مقابلش را قویتر تشخیص دهد باید آن را بپذیرد. بنابراین جدال احسن همان موضوع اساسی است که امروزه جامعه جهانی به شدت به آن نیاز دارد و شیوه و سیره امام رضا (علیه السلام) به عنوان مبدع این گونه مناظرات در کنار سایر ائمه می بایستی موردتوجه همه اهل فضل و نخبگان علمی جامعه اسلامی به عنوان یک میراث فکری و انسانی قرار گیرد.

برخی عناصرِ جدال احسن

عناصر جدال احسن در مناظرات امام رضا (علیه السلام) به دودسته تقسیم می شوند. دسته اول عناصر علمی و عقلی به شمار میروند و دسته دوم عناصر اخلاقی هستند که آموزنده ادب و اخلاق مناظره اند به برخی از آن ها پرداخته می شود.

عناصر علمی و عقلی

استفاده از منابع معتبر (قرآن و سنت)

مطالعه در روایات بر جای مانده از عترت در زمین مباحث عقیدتی آشکار می سازد که ملاک ایشان در ارزش گذاری مباحث، معارف قرآن بوده است. با این توضیح که هر گاه موضوعی در جدل و مناظره مطرح بود و باعث پرسش عقیدتی می شد و ابعاد و جوانب آن نیاز به توضیح و استدلال داشت و یا هر موضوعی که بیپاسخ گذاشتن آن باعث مخدوش شدن قرآن یا اذهان مسلمانان می شد، آنان با دّقت و حسّاسّیت موضوع را مورد تجزیه وتحلیل و استدلال قرار می دادند و چنانچه هیچ یک از این ویژگی ها را نداشت، آن را زائد و لغو میدانستند. حضرت رضا (ع) در شأن قرآن می فرماید: «قرآن ریسمان و دستگیره محکم الهی است. قرآن راه برتری است که انسان ها را به سوی بهشت ره می نماید و از آتش دوزخ می رهاند. گذشت زمان آن را فرسوده نمی کند و گفتار آدمیان آن را تباه نمی سازد؛ زیرا ویژه زمانی خاص نیست و دلیل روشنی برای همه انسان هاست. از پیش رو و پشت سر، خطّ بطلان بر آن کشیده نمی شود»[۷]

بخش عمده ای از گفتار و سیره امام رضا (ع) در جدل هایشان به شکل مستقیم یا غیرمستقیم به شرح و عینیت بخشیدن کتاب خدا اختصاص دارد… آنچه از ایشان در مناظراتشان یادشده، به گونه ای تبیین و تفصیل آیات الاحکام و اوامر و نواهی الهی است و آنچه در مناظراتشان درباره توحید، نبوّت، امامت، معاد، ایمان، کفر و دیگر مسائل اعتقادی به جای مانده، شرح و بسط معارف اعتقادی قرآن است که در استدلال هایشان از آن ها بهره میبرند. اندرزها، آداب و اخلاق کریمان آن حضرت در مناظرات، آیات اخلاقی قرآن را حکایت می کند. کوتاه سخن اینکه قرآن در «اندیشه»، «گفتار» و «کردار» امام علی بن موسی الرّضا (ع) در مناظراتشان، تجسّم و عینیت تمام یافته است. از همین رو مناظره کننده نیز باید از قرآن و سنت بهره گیرد. چنان که ائمه (علیه السلام) ازجمله امام رضا (علیه السلام) در مناظره هایشان چنین می کردند. همین امر مهم ترین رمز موفقیت ایشان در مناظره ها بوده است. سخن امام صادق (علیه السلام) در تفسیر جدال احسن که در آن فرموده اند «منظور جدال با کتاب الله و قرآن است»[۸] لزوم عنصر مزبور را تائید می کند. امام رضا (علیه السلام) همچنین برای پاسخگویی به سوال های پیروان ادیان دیگر با کتاب های آسمانی خودشان پاسخ می دادند؛ مانند مناظره با جاثلیق. [۹]

دانشِ کافی

مناظره کننده باید در موضوع مورد مناظره دانش لازم را داشته باشد. از همین رو خداوند مجادله مشرکان را که بر اساس علم نیست نکوهش کرده و درباره آن فرموده است «وَ مِنَ اَلنّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اَللّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَرِیدٍ» (بعضی از مردم بی هیچ دانشی درباره خدا مجادله و از هر شیطان سرکشی پیروی می کنند)[۱۰] و نیز فرموده اند: «وَ مِنَ اَلنّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اَللّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا کِتابٍ مُنِیرٍ» (از مردم کسی است که بیهیچ دانشی و هیچ راهنمایی و هیچ کتاب روشنی بخشی درباره خدا مجادله می کند)[۱۱]

هر چند آیات مزبور مجادله پیرامون صفات و افعال خداوند را نکوهش می کنند با توجه به شرط علم در هر مناظره ای هرچند پیرامون مسائل دین نباشد دلیل مناظره کننده باید با تحصیل و اکتساب به دست آمده باشد نه از روی تقلید و جهل و گمان. از سویی آیات یادشده نشانگر آن هستند که مناظره پیرامون مسائل دینی همچون توحید، نبوت و… در صورت داشتن آگاهی لازم و رعایت دیگر موازین مناظره اشکالی ندارد.

در اهمیت عنصر علم و دانش همین بس که پیامبر (صلی الله علیه و آله) و ائمه (علیه السلام) از فضیلت علم و دانش سخن گفته اند و فراگیری آن را ضروری دانسته اند چنان که امام رضا (علیه السلام) فرموده اند:

«خداوند به واسطه علم اقوامی را سربلند می کند و آنان را در خیر پیشوا قرار می دهد که از آثار آن ها اقتباس می شود و به کردار آن ها مردم راه مییابند و به رای و نظر آن ها مراجعه می شود»[۱۲]

با توجه به شرایط یادشده دفاع بدون داشتن علم نتیجه عکس دارد و سبب ناتوانی و بیارزش کردن موضوع مورد دفاع مناظره کننده می شود از همین رو امام رضا (علیه السلام) ضمن بیان «طَلبُ العلمِ فَریضَه علی کلِ مسلمِ» (طلب علم بر هر مسلمانی واجب است).[۱۳] بابیان ویژگیها و امتیازهای علم به افزودن علم تشویق فرموده اند. مناظره های امام رضا (علیه السلام) ازجمله مناظره ایشان با عمران صابی اهمیت عنصر مزبور را تائید می کند. زیرا عمران از آن حضرت درباره اعضای فیزیکی انسان که از بحث های پیچیده در علم پزشکی است و نیز از طبیعت اشیا در عالم پرسش کرده که امام رضا (علیه السلام) همه را جواب داده اند.[۱۴] همچنین آن حضرت به رأس الجالوت (عالم یهودی) فرموده اند: «آیا منکر این هستی که تورات به شما میگوید: نور از کوه طور سینا آمد و از کوه سایر بر ما درخشید و از کوه فران بر ما آشکار گردید؟ رأس الجالوت گفت: با این کلمات آشنا هستیم ولی تفسیر آن را نمیدانم. حضرت فرمودند: من برایت خواهم گفت…»[۱۵] اباصلت هروی دراین باره گفته است: «من از علی ابن موسی الرضا (علیه السلام) دانشمندتر و عالم تر ندیده ام و هیچ عالمی او را دیدار نکرد مگر اینکه همین را مانند من شهادت داد»[۱۶]»[۱۷]

به کاربردن مبانی مشترک

زمانی که مأمون پیشنهاد مناظره را به امام (علیه السلام) رساند، نوفلی که نگران مغلوب شدن امام (علیه السلام) است سعی در منصرف نمودن ایشان دارد. امام (علیه السلام) می فرمایند: زمانی که با اهل تورات با توراتشان، با مسیحیان با انجیلشان، با اهل زبور با زبورشان، با صابئین به زبان عبری و با زرتشتیان به فارسی و با رومیان به رومی و با هر فرقه ای از علماء به زبان خودشان بحث نموده، همه را مغلوب کنم، مأمون از تشکیل چنین جلساتی پشیمان خواهد شد.[۱۸] این سخن امام (علیه السلام) علاوه بر اینکه حکایت از علم بی نظیر ایشان به تمامی ادیان و زبان ها دارد، نشان دهنده این است که ایشان با آگاهی کامل نسبت به منویات و سؤالات علماء مختلف، به آنان فرصت می دهد تا آزادانه نظریات خود را مطرح نموده، پاسخ صحیح را از امام (علیه السلام) دریافت نمایند و از این رهگذر به اشتباهات خود پی ببرند. نکته دوم تسلط حضرت در گفت وگو با یهودیان به اطلاعات و منابع دینی یهود است؛ آن هم یهودیت به قرائت خود آن ها، نه یهودیت به قرائت قرآن. حضرت دقیقا با استناد به کتاب مقدس موجود آن ها حرف می زند و این نکته مهمی است که نشان دهنده اشراف حضرت به همه منابع مشترک است. این شاخصه درسی برای همه کسانی است که می خواهند در گفت وگوهای دینی شرکت کنند. حضرت به یک حرف شاذ در یک کتاب نادر ارجاع نمی دهد. حضرت مسیحیان را به متن دینی موجود و قابل دسترس همه ادیان ارجاع دادند.

این شیوه متناسب با این آیه قرآن است که می فرماید: «وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ اَلْکِتابِ إِلاّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکُمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» (با اهل کتاب جز به نیکوترین شیوه مجادله نکنید مگر با آن ها که ستم پیشه کردند و بگویید به آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر شما نازل شده است ایمان آورده ایم و خدای ما و خدای شما یکی است و ما در برابر او گردن نهاده ایم)[۱۹]

عقلانی و منطقی بودن دلایل مناظره کننده

توجه به عنصر تعقل در مناظرات امام رضا (علیه السّلام) بسیار چشمگیر است. مباحث و مناظراتی که امام رضا (علیه السّلام) با سران مذاهب مختلف انجام داد با آن همه امتیازات و خصوصیت های خاص خود که محتوای آن ها چیزی جز تبیین علوم و معارف اسلامی نبود، از یک درخشش خاصی برخوردار بود و آن، تجلی بعد منطقی و عقلانی در نوع استدلال هایی بود که اقامه می فرمود. با مراجعه به سخنان و مناظرات ایشان به راحتی می توان به این نکته دست یازید که هر سخنی از آن حضرت در خصوص اثبات مدعای خود با اصل و یا اصول منطقی و عقلانی همراه بوده است. به گونه ای که عنصرتعقل و خردپذیری جزء لاینفک استدلال های آن حضرت در مقام احتجاج با مخالفان دین بوده است؛ و صدالبته همین نکته هم باعث محکوم شدن و ساکت ماندن مخالفین در مقابل امام (علیه السلام) و درنتیجه هدایت و مشرف شدن آن ها به دین اسلام و تشیع بوده است. بدیهی است در مباحث اعتقادی و در باب مناظرات باید به نقطه مشترک و مقبول بین طرفین که همان اصول و قواعد منطقی و عقلی است توجه نمود و استدلال بر هر مدعایی را از همین طریق پی گرفت، چرا که در غیر این صورت نمیتوان شاهد نتیجه مثبتی از مقدمات خود شد.

ازجمله در این مناظرات، عمران صابی، که یکی از متکلمان معروف بود برخاست و نزد امام علیه السّلام آمد و گفت ای دانشمند بزرگ از نخستین وجود (وجود اوّل یعنی خداوند) و مخلوقاتش با من سخن بگوی. امام علیه السّلام فرمود: «اکنون که سؤال کردی پاسخ سؤالات را بفهم. خداوند یگانه از اوّل بیهمتا بوده، موجودی است که چیزی با او نبوده، حدود و اعراض راهی به او نداشته است[۲۰]» استاد محمدتقی جعفری (ره) در شرح این قسمت از پاسخ امام (علیه السلام) مینویسند: «وحدانیت مطلق خداوندی از صفات ذاتیه اوست؛ لذا به هیچ وجه قابل تغییر نیست و هیچ موجودی نمیتواند در برابر آن ذات اقدس چنان مطرح شود و تحقق پیدا کند که وحدت مطلقه خداوندی را مبدّل به واحد عددی نماید که موجود مفروض، دوّم آن واحد بوده باشد. نظیر این وحدت را تا حدی میتوان در وحدت نفس «من» انسانی شهود کرد. من انسانی آن حقیقتی نیست که در برابر امور مادی که مدیریت آن ها در اختیار من است به عنوان یک واحد بوده باشد که امور مادی دوّم و سوّم…آن من، محسوب گردد.[۲۱] چنان که معلوم است سؤال عمران صابی از وجود نخستین یعنی واجب متعال است که چگونه وجودی است و امام علیه السّلام در پاسخ از دلایل عقلانی بهره می برد. چنانکه امام (علیه السلام) هم در پاسخ فرمودند ثم خلقَ خلقاً مبتدعاً.

عناصر اخلاقی ادب و اخلاق نیکو

زبان حضرت در این گفت وگوها زبان تحقیر و توهین و انکار طرف مقابل نیست. حضرت با زبان دگرپذیرانه با دانشمندان مناظره کننده سخن می گوید؛ یعنی آن ها را به عنوان یک گروه دینی به رسمیت