فایل پاورپوینت کامل جنگ روانی از منظر قرآن و سیره نبوی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جنگ روانی از منظر قرآن و سیره نبوی :

مقدمه

تاریخ جنگ روانی از تاریخ حیات بشر جدا نیست، اما همیشه با این عنوان به کار گرفته نشده است و مانند سایر مفاهیم، در بستر تاریخ و همراه با مقتضیات زمان و مکان، متحول بوده و سیر تطور خود را تا به امروز پیموده است، به گونه ای که در عصر حاضر، با استفاده از فن آوری، بر پیچیدگی آن افزوده شده است.

در تعریف جنگ روانی، آمده است: «استفاده طراحی شده از تبلیغات و ابزارهای مربوط به آن برای نفوذ در خصوصیات فکری دشمن، با توسل به شیوه هایی که موجب پیشرفت مقاصد امنیت ملی شود» . ^(۱)

در قرآن کریم، آیات زیادی وجود دارد که بیش تر آن ها ناظر به جنگ های صدر اسلام در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می باشد.بخشی از این آیات در مقام پاسخ گویی به جنگ روانی دشمن بوده و در صدد است که آن ها را خنثی کند، بخش دیگری از آیات، که جنبه تعرضی دارد، می خواهد روحیه طرف مقابل را تحت تاثیر قرار داده، به تسلیم وادارد; بخشی دیگر از آیات نیز در زمانی که مسلمانان احساس ضعف وشکست می کنند، درصدد تقویت روحیه آنان است.

با مطالعه سنت نیز می توان روایات متعددی را در این زمینه ذکر کرد.از مهم ترین روایات در این باب، روایاتی است که حاکی از جواز به کاربردن خدعه در جنگ است: «الحرب خدعه » . ^(۲)

جنگ روانی از مصادیق بارز «خدعه » به معنای «مکر، حیله و فریب » است. ^(۳)

در فقه اسلامی، خدعه در جنگ جایز است.علامه حلی رحمه الله در کتاب های تذکره و منتهی بر این مطلب، ادعای اجماع نموده است. ^(۴)

روایاتی که علمای اسلام برای جواز خدعه در جنگ بدان استدلال نموده اند، گویای جواز جنگ روانی است.

پیامبراکرم صلی الله علیه وآله با نقشی همه جانبه، که در جنگ ها به کار گرفته بود، دگرگونی بزرگی در آیین نبردهای جدید به وجود آورد.وی جنگ را به تمام جبهه ها کشاند و از هر سلاحی که می توانست بهره گرفت; هم چنان که نبرد همه جانبه در تمام جبهه ها جریان داشت، «جنگ روانی » نیز با شدت مورد استفاده قرار می گرفت. جنگ های مسلحانه نتیجه عوامل نظامی، اقتصادی و روانی است و به همین دلیل به «نبرد همه جانبه » تعبیر می شود. ^(۵)

قرآن کریم به مسلمانان ماموریت داده است تا کلیه نیروها و امکاناتی را که می توان در راه جنگ و دفاع و رسیدن به قدرتی بازدارنده به خدمت درآورد، فراهم کنند: «و شما بر (مقابله) با آن ها، هر چه در توان دارید، از آلات جنگی و اسبان تازه نفس و آماده، برای تهدید و ترساندن دشمنان خدا و دشمنان خودتان فراهم آورید.و بر دیگران که شما بر دشمنی آنان مطلع نیستید و خدا به آن ها آگاه است نیز مهیا باشید و…» (انفال ۸: ۶۰) مرحوم طبرسی در این باره می نویسد: «اطلاق آیه “من قوه” شامل انواع سلاح ها، افراد آموزش دیده، تاسیسات و آموزشگاه های نظامی، استحکامات، وحدت صفوف و نیروها، تلاش و تکاپوی ملی، رشد و قدرت و استقلال اقتصادی، موضع برتر سیاسی، استحکام باورهای ایدئولوژیک و بالاخره، هر آنچه از پشتوانه مادی و معنوی که می توان به خدمت جنگ درآورد، می گردد» . ^(۶)

با توجه به گستره بحث «جنگ روانی در قرآن و سیره نبوی » ، از میان ابزارها و مکانیسم های جنگ روانی، در این نوشتار، فقط موضوع «شایعه » مورد بررسی قرار می گیرد.

تعریف شایعه

آنچه عموما «شایعه » نامیده می شود، عبارت از شرح، پیش بینی و توصیف رخدادهایی است که غالبا در قالب غیررسمی و تایید نشده توسط منابع مسؤول شکل می گیرد، ولی با این وجود، از سوی بخش عظیمی از توده ها به طور جدی مورد قبول قرار می گیرد.در مطالعه «شایعه » با دو تصور مختلف مواجه هستیم.برخی آن را یک پیام می دانند که از فردی به فرد دیگر انتقال می یابد، با این ملاحظه که فرد آغازین زنجیره انتقال، یک شاهد عینی است که گزارش او با حقیقت مطابق بوده و تحریف ها در فرایند انتقال صورت می گیرد.عنصر اساسی و تحلیل، همان گزارش، و مساله اصلی آن، بیان علت انتقال است.از آن جا که حالت طبیعی ارتباطات، یک هنجار درست فرض می شود، شایعه، یک حالت مرضی و نابهنجار به حساب می آید.برخی دیگر شایعه را ترسیم و نمایش مختصر یک واقعه تصور می کنند که در تعامل مردمی که درگیر حادثه اند، به طور فشرده بیان می شود.در این دیدگاه، عنصر تحلیل، موقعیت و شرایط است و مساله اصلی معلوم کردن این نکته است که آن موضوع چگونه تفسیر می شود. ^(۷)

آلپورت و پستمن در کتاب روان شناسی شایعه، «شایعه » را چنین تعریف می کنند: «شایعه اصطلاحی است که به یک اندیشه واقعی معین و ارائه شده اطلاق می گردد تا شنونده بدان باور یابد.شاید معمولا از فردی به فرد دیگر، از طریق کلمات شفاهی انتقال می یابد، بی آن که نیاز به دلیل و مدرکی داشته باشد» . ^(۸)

در تعریف دیگری آمده است: «شایعه، ترویج خبری ساختگی است و واقعیت ندارد و بر پایه بزرگ نمایی، رعب آفرینی و یا تحریف استوار است، در بیان چنین خبری، جنبه کم رنگی از حقیقت و یا تفسیری خلاف واقع از خبری صحیح گنجانده شده است، هدف از پخش چنین خبری، تاثیر نهادن بر افکار عمومی، ملی، جهانی و یا نوعی دست یابی به اهداف سیاسی، نظامی و یا اقتصادی در قلمرو یک کشور یا جهان است » . ^(۹)

شایعه می تواند در زمینه های گوناگونی مانند جنگ، شورش ها و هیجانات، حوادث ناگوار، افزایش قیمت ها، روابط سیاسی و مسائل اقتصادی بروز نماید و از آن جا که دارای زمینه ها و موضوع های خاصی است، توجه بدان موقتی است; در شرایط مساعد، ظهور می کند و با فقدان شرایط از بین می رود.شایعه لزوما ساخته ذهن و خیال، دور از واقعیت و یا دروغ محض نیست، بلکه می تواند در شکل گیری و انتشار، بعد کم رنگی از حقیقت را در خود داشته باشد.

در زبان قرآن، واژه هایی که به نوعی می توانند مفهوم شایعه (اخباری که صحت و سقم آن به تایید نرسیده است) را افاده کند، به چشم می خورد. «خرص » ، «تقول » و «اختلاق » از این نمونه ها هستند. «خرص » ، گفتاری است بر اساس ظن و تخمین ساخته و پرداخته شود، خواه با واقعیت مطابق باشد یا خیر. ^(۱۰)

قرآن کریم می فرماید: «آنچه می گویند از روی نادانی است و جز از روی خرص سخن نمی گویند.» (زخرف: ۲۰) در آیه دیگری می فرماید: «مرگ بر خراصون; آنان که به غفلت در جهل فرو مانده اند.» (ذاریات: ۱۰- ۱۱) از این آیات برمی آید که عنصر اساسی خرص، ظن و گمان و زمینه مشوب به ناآگاهی است و خرص لزوما خلاف واقع نیست، از این رو، تفسیر خرص به «کذب » درست به نظر می رسد.

کلمه «تقول » ، که با لفظ «علیه » متعدی می شود، به معنای نسبت دادن چیزی به کسی است، بدون هیچ گونه استناد و دلیل.قرآن کریم می فرماید: «و اگر پیامبر برخی سخنان را از خود بر ما ببندد…» (الحاقه: ۴۴) این واژه ها نیز عبارت از بافتن سخنان و مطالبی است که به تایید نرسیده.

واژه «اختلاق » نیز معنای لفظ پیشین را دارد، در قرآن کریم آمده است: «ما در این آخرین آئین، چنین سخنی نشنیده ایم و این جز بافته و پرداخته نیست.» (ص: ۷) کلماتی نیز به فرایند شایعه پراکنی و بعضا به اهداف آن اشاره دارد; از آن جمله است; شیوع، اذاعه و ارجاف. «شیوع » و «اشاعه » به معنای پراکندن، گسترش و انتشار آمده است.از این رو، می گویند: “شاع الحدیث و التسر و اشاعه صاحبه و رجل مشیاع” ^(۱۱) در قرآن کریم، در بیان ماجرای «افک » آمده است: «برای کسانی که دوست دارند درباره مؤمنان تهمت زنا شایع شود، در دنیا و آخرت، عذابی دردآور مهیاست.» (نور: ۱۹) واژه «اذاعه و ذیوع » به معنای ظهور و انتشار است.گویند: «رجل مذیاع » ; یعنی کسی که راز را افشا می کند و جمع آن «مذاییع » است. ^(۱۲)

حضرت علی علیه السلام در وصف مؤمنان راه یافته می فرماید: «نه مفسده جو هستند و نه فتنه انگیز، نه در پی اظهار و اشاعه (فحشا) هستند و نه مردمی سفیه و لغوگو» . ^(۱۳)

لفظ «اذاعه » علاوه بر معنای «انتشار و پراکندن » ، بر «اظهار» نیز دلالت دارد.قرآن کریم می فرماید: «و چون خبری، چه ایمنی و چه ترس، به آن هابرسد، آن را درهمه جااظهارمی کنند.» (نساء: ۸۳) واژه «ارجاف » نیز – چنان که پیش از این گفته شد – به معنای اشاعه باطل و اخبار دلهره آور و نگران کننده است.این کلمه در اصل به معنای اضطراب است، به این دلیل، به دریا «رجاف » گویند; زیرا در لرزش و جنبش است. «ارجاف مردم به چیزی » به معنای پخش اخباری است که موجب پریشانی و سراسیمگی شود.بنابراین، واژه ارجاف به هدف شایعه پراکنی نیز اشاره دارد.

قرآن کریم در سوره نور، نحوه انتقال و انتشار شایعه را (در حدیث افک) چنین تشریح می کند: «آن گاه که سخن را از دهان یکدیگر می گرفتید و چیزی بر زبان می راندید که درباره آن هیچ نمی دانستید، می پنداشتید که کاری خرد و آسان است و حال آن که نزد خدا کاری بزرگ بود.» (نور: ۱۵) «تلقی » گرفتن سخنی است که دیگری گفته و تقیید آن به «السنه » برای دلالت بر آن است که خبر مزبور بدون تحقیق و تدبر، زبان به زبان می گردد.جمله «و تقولون بافواهکم » عطف بر جمله گذشته است و در حقیقت، تفسیر آن محسوب می شود. ^(۱۴)

بنابراین، می توان نتیجه گرفت که «شایعه » خبری است که زبان به زبان می گردد و بدون هیچ گونه تفحص و تحقیق و حصول یقین از صحت یا سقم آن، به صورت شفاهی میان افراد انتشار می یابد و اگرچه به نظر خرد و آسان می آید، ولی می تواند پیامدهای گران و زیان باری برای جامعه داشته باشد.

پیشینه شایعه در اسلام

در تاریخ اسلام نیز آن جا که ابهام و اهمیت رخدادی قطعی بود، شایعات رواج و قوت می گرفت.چون جنگ بدر با پیروزی مسلمانان خاتمه یافت، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه را از اثیل به مدینه فرستاد تا این خبر را به مردم برسانند.آن ها روز یکشنبه و در نیمروز به مدینه رسیدند و در دره عمیق از هم جدا شدند.عبدالله در محله بالای مدینه و زید در محله پایین به خانه انصار سر می زدند و می گفتند: ای گروه انصار، شما را مژده باد به سلامت رسول خدا و کشته و اسیرشدن مشرکان! عتبه و شیبه و پسران ربیعه و دو پسر حجاج، ابوجهل، ابوالبختری، زمعه بن اسود و امیه بن خلف کشته شدند و سهیل بن عمرو و گروه زیادی به اسارت درآمدند! بچه ها از پی عبدالله بن رواحه حرکت می کردند و فریاد می کشیدند: “ابوجهل بدکار کشته شد.”

زید نیز چون به مصلی رسید، پیام را ابلاغ کرد.مردم حرف زید را باور نمی کردند و می گفتند زید گریخته است.این حرف مسلمانان را به خشم آورد و ترسیدند.مردی از منافقان به اسامه بن زید گفت: پیامبر شما و همراهانش کشته شده اند.مرد دیگری از منافقان به ابوالباب گفت: یاران شما چنان پراکنده شده اند که هرگز جمع نخواهند شد. بیش تر اصحاب محمد صلی الله علیه وآله و خود او کشته شده اند.نشانه قتل محمد، شتر اوست که زید بر آن سوار است و آن را می شناسیم، زید هم گریخته است و از ترس نمی فهمد که چه می گوید.

اسامه پسر زید می گوید: نزد پدر آمده پرسیدم: این که می گویی راست است؟ زید گفت: آری، به خدا راست است، پسرکم! از این رو، اسامه نزد آن منافق برگشت و گفت: تو از کسانی هستی که نسبت به پیامبر صلی الله علیه وآله و مسلمانان شایعه پراکنی می کنند.چون رسول خدا بیاید، گردنت را خواهد زد.منافق گفت: این چیزی بود که من از مردم شنیده بودم. ^(۱۵)

در ماجرای مذاکرات صلح حدیبیه، پیامبر صلی الله علیه وآله نیز متقابلا نمایندگانی به سوی قریش فرستاد تا هدف آن حضرت را که زیارت خانه خدا بود، بی پرده به سران شرک ابلاغ کنند.نخست خراش بن امیه خزاعی مامور ابلاغ پیام گردید، اما آنان شتر او را پی کردند و نزدیک بود او را را بکشند که با وساطت خویشان او، نجات یافت.بدین روی، پیامبر صلی الله علیه وآله، که جدا می خواستند مشکل را از راه مذاکره و دگرگون ساختن افکار سران قریش حل کنند، برای بار دوم تصمیم گرفتند کسی را به نمایندگی اعزام کنند که دست او به خون قریش آلوده نباشد.این ماموریت متوجه عمر بن خطاب شد، اما او به دلایل و بهانه هایی از این کار امتناع ورزید و پیشنهاد کرد که عثمان بن عفان این کار را بر عهده گیرد.از این رو، عثمان راهی مکه شد و در پناه ابان بن سعید بن عاص وارد شهر گردید.قریش به عثمان اجازه طواف کعبه دادند.اما از بازگشت عثمان جلوگیری کردند تا شاید در این مدت، راه حلی پیدا کنند.بر اثر تاخیر نماینده پیامبر، هیجان و اضطراب عجیبی در میان مسلمانان پدید آمد و شایعه قتل عثمان به شدت در میان طرفین در منطقه رواج یافت و منجر به موضع گیری نظامی پیامبر گردید.از این رو، شرایط مساعدی پدید آمد و شایعه مزبور قوت گیرد.ابهام و اهمیت موضوع، دو عامل اساسی رواج و انتشار شایعه گردید. ^(۱۶)

بنابراین، برای تکمیل فرایند شایعه و انتشار آن در سطحی مطلوب، باید انگیزه های روانی به ایجاد و تعذیه مستمر آن کمک نماید. ^(۱۷)

انواع شایعه

تلاش های زیادی از سوی پژوهشگران برای تقسیم شایعات صورت گرفته، اما به دلیل آن که روابط اجتماعی به هم پیوسته و انگیزه های درونی جوامع متفاوت است، نمی توان تقسیمی فراگیر به دست داد که در همه جا نافذ و قابل انطباق باشد. بدین روی، زاویه نگرش به شایعات و تقسیم آن ها، گاه از حیث موضوعی است که شایعات درباره آن پرداخته می شود و گاه به انگیزه هایی است که در ورای آن وجود دارد و گاهی نیز به عامل زمان و یا آثار و نتایج اجتماعی که در مردم به جای می گذارد، بیساو، (Bysaw) با توجه به عامل زمان، سعی کرده است شایعات را در سه دسته عمده تقسیم بندی کند: ^(۱۸)

الف.شایعات خزنده: شایعاتی هستند که به آرامی منتشر می شوند و مردم آن را به طور پنهانی به یکدیگر منتقل می کنند و مطالبی که در جامعه علیه مسؤولین آن، برای مشوه ساختن چهره نظام پخش می گردند، از این گونه شایعات هستند.

ب.شایعات تند و سریع (آتشین) : شایعاتی هستند که چون آتش به خون می زند.این نوع شایعات در زمانی کوتاه گروه وسیعی را تحت پوشش می گیرند.آنچه درباره حوادث و فجایع و پیروزی ها و شکست های بزرگ در زمان جنگ منتشر می شوند، از این گونه شایعات است.

ج.شایعات غوطه ور (غواص) : این گونه شایعات هرگاه شرایط را مساعد بیابند، قوت می گیرند.در غیر این صورت، مستتر می گردند تا بار دیگر موقعیت فراهم شود.اخبار و مطالبی که در جنگ ها درباره آلوده سازی آب ها، وحشی گری دشمن در برخورد با زنان و کودکان پخش می شود، از این نوع شایعات هستند.

علاوه بر این، تقسیم های دیگری نیز برای شایعات وجود دارد: ۱.شایعات توهم انگیز; ۲.شایعات رؤیایی; ۳.شایعات وحشت; ۴.شایعات نجوایی; ۵.شایعات معین; ۶.شایعات غیر معین.

در سیره نبوی، شایعاتی از هر دسته را می توان یافت.نمونه ای از شایعات خزنده را در «حدیث افک » مشاهده می کنیم.این شایعه برای جریحه دار ساختن نزاهت و طهارت اهل بیت علیهم السلام پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و به دست عوامل مرموز روانی (حزب نفاق) ساخته و پرداخته گردید و به تدریج، موجی از هیجان و اضطراب را در جامعه اسلامی پدید آورد.این جریان در بازگشت از جنگ «بنی مصطلق » (مریسیع) در ماه شعبان سال ششم هجری روی داد آن وضعیت پر بیم و اضطراب با نزول آیات الهی به سر آمد و قرآن با قاطعیت کم نظیری با منافقان برخورد کرد. ^(۱۹)

«کسانی که آن دروغ بزرگ را ساخته اند، گروهی هم فکر و مرتبط از شمایند.مپندارید که شما را در آن شری بود.نه، خیر شما در آن بود.هر مردی از آن ها بدان اندازه از گناه که مرتکب شده است، به کیفر می رسد و از میان آن ها، آن که بیش ترین بهتان را بر عهده دارد، به عذابی بزرگ گرفتار شود.چرا هنگامی که آن بهتان را شنیدید، مردان و زنان مؤمن به خود گمان نیک نبردند و نگفتند که این تهمتی آشکار است؟ چرا چهار شاهد بر ادعای خود نیاوردند؟ پس اگر شاهدانی نیاورده اند نزد خدا در زمره دروغ گویانند.اگر فضل و رحمت خدا در دنیا و آخرت ارزانیتان نمی بود، به سزای آن سخنان که می گفتید، شما را عذابی بزرگ می رسید.آن گاه که آن سخن را از دهان یکدیگر می گرفتید و چیزی بر زبان می راندید که درباره آن هیچ نمی دانستید، می پنداشتید که کاری خرد و آسان است و حال آن که نزد خدا کاری بزرگ بود.» (نور: ۱۱- ۱۵) از جمله شایعات تند و شدید که در زمانی کوتاه، گروه وسیعی را زیر پوشش گرفت و انفعال و اضطراب فوری ایجاد کرد، شایعه قتل پیامبر صلی الله علیه وآله در نبرد احد بود. در این نبرد، ابن قمیئه لیثی به مصعب بن عمیر پرچمدار سپاه اسلام، حمله آورد و پس از زد و خوردی شدید، او را به شهادت رساند و به گمان این که پیامبر را کشته است، فریاد برآورد: «پیامبر را کشتم!» ^(۲۰)

این خبر دروغ به سرعت میان دو طرف درگیر انتشار یافت و قریش یک صدا فریاد می زدند: «محمد به قتل رسیده است!» در نتیجه، دشمن جرات یافت و لشگر قریش موج آسا به حرکت درآمد.از سوی دیگر، روحیه مجاهدان مسلمان نیز به شدت تضعیف گردید.حزب نفاق، که در هر صحنه منتظر فرصت جهت تخریب و تضعیف است، به انتشار این خبر دامن زده، گفتند: اگر او پیامبر بود، کشته نمی شد.به آیین نخست خود (جاهلیت) بازگردید! تا آن جا که برخی از مسلمانان به یکدیگر گفتند: کاش در این جا کسی بود که ما او را نزد عبدالله بن ابی می فرستادیم تا او از ابوسفیان برایمان امان بگیرد. انس بن نضر چون این سخن را شنید، با ناراحتی گفت: اگر محمد کشته شده است، خدای محمد که کشته نشده، برخیزید و در همان راهی که محمد کشته شد، شما هم جنگ کنید! سپاس سر به سوی آسمان بلند کرد و گفت: بار خدایا، من از این سخن ناهنجار اینان به درگاه تو پوزش می طلبم و از آن بیزارم.آن گاه به میدان آمد و مردانه جنگید تا کشته شد. ^(۲۱)

از سوی دیگر، این شایعه چنان در گروهی از صحابه همچون عثمان و عمر مؤثر واقع شد که فرار را بر قرار ترجیح داده، بی درنگ رو به هزیمت نهادند و تا سه روز معلوم نشد که به کجا فرار کرده اند انس چون بر عمر و طلحه بن عبیدالله گذشت، با ناراحتی پرسید: برای چه این جا نشسته اید؟ گفتند: رسول خدا کشته شد انس گفت: پس از مرگ پیامبر زندگی را چه سود؟ …برخیزید و به میدان روید تا شما هم چون او به شهادت رسید. ^(۲۲)

قرآن کریم ضمن آیاتی، پرده از این شایعه و آثار تخریبی آن برمی دارد. ^(۲۳)

نوع دیگر شایعات، شایعات غوطه ور است که از شیوه کر و فر پیروی می کند و هر از چندی که موقعیت مناسب می باشد سربرمی آورند و به تحریک و تخریب می پردازند تا اراده ها را سست و دشمن را در دیده رزمندگان، بزرگ و شکست ناپذیر جلوه دهند.تاریخ غزوات پیامبر صلی الله علیه وآله آکنده از این گونه شایعات است که غالبا به وسیله گروه های سست عنصر حزب نفاق، به ویژه «مرجفون » در سطح صفوف رزم انتشار می یافت و تخم یاس و ترس را در دل ها می پراکند.در ذیل، نمونه هایی از این شایعات را ملاحظه می کنید:

جنگ بدر

– «منافقان و آنان که در دل بیماریی دارند، گفتند: اینان را دینشان فریفته است » . ^(۲۴)

(انفال: ۴۹) – آن ها که در دل مرضی دارند، می بینی که به دوستی با آنان (یهود و نصارا) شتاب می کنند و می گویند: می ترسیم که مبادا در گردش روزگار به ما آسیبی برسد.» (مائده: ۵۲)

جنگ احد

– پیش از جنگ احد، عباس، عموی پیامبر صلی الله علیه وآله، خبر تجهیز سپاه قریش را بی درنگ به مدینه فرستاد و پیک او در قبا، نامه را به پیامبر داد.هنوز پیامبر به مدینه نیامده بود که یهودیان و منافقان در مدینه شایع کردند که خبر خوشی برای پیامبر نرسیده است: ^(۲۵) «آنان که از جنگ باز ایستادند و درباره ب