بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حاکمیت توحید و اخلاق در نظام تربیتی امام صادق علیه السلام :

۱. صبر و متانت معلم و رعایت خصال نیکو در برابر پرسشگران:

شاگردان در نظام تربیتی امام صادق علیه السلام از همه اقوام و مذاهب بوده اند؛ بنابراین، بدیهی است که آنان دارای اختلافات گسترده ای باشند. در میان کلاس های درسی امام صادق علیه السلام، بیشتر دو دسته از شاگردان حضور محسوس ازنظر روایات دارند: اول شاگردانی که با راه و منش حضرت مخالف بودند، ولی در کلاس های درسی ایشان حاضر میشده اند؛ نظیر ابوحنیفه، مالک بن انس و یا مخالفان سرسخت تر وجدیتری نظیر ابن ابیالعوجاء که اساسا کافر بوده است. امام صادق علیه السلام مخالفان خود را نیز محروم از این حقوق نمیدانستند و نه تنها آنان را از دریای بیکران علم و منش خویش سیراب می نمودند، بلکه باتوجه به سؤالاتشان و ارائه پاسخ های معنادار و جهت دار به آنان مسیری بیانتها در مقابلشان میگشودند. اینکه چرا آن حضرت در برابر سؤال پرسشگران دارای صبر و متانت بود، میتوان به تعریف ایشان از علم نیز متصف نمود. بیشک جهت گیری علم، یعنی درحقیقت جهت گیری عالم و این امر اوصاف و خصلت هایی را طلب میکند که از آن جمله خشیت و خداترسی است. امام میفرمایند: «الخشیه میراث العلم و من حرم الخشیه لا یکون عالما» (مجلسی، ج ۲: ۵۲). درواقع نگاه به توحید و باور عمیق به آن، منشأ و مصدر تمام فعالیت های کلاس درس امام صادق علیه السلام بوده است. امام صادق علیه السلام زمانی که با پرسش پرسشگری مخالف روبه رو میشدند و حتی اگر میدانستند شاید پاسخشان در وی اثری نکند، بازهم با کمال متانت و ادب و صبر، پاسخ وی را میدادند. شاید بدین جهت که اولا حضرت تلاش مینمودند ازطریق اخلاق نیکو قبل از بیان پاسخ بر وی اثرگذارند و ثانیا پاسخ را دریچه ای برای تفکر این فرد قرار میدادند تا ضمن انجام دستور اخلاقی حسن خلق، مثالی از فرامین دین مبین اسلام را به نمایش بگذارند و بر دل مخالفان پرتو افکنند. حضرت، گفتگوی علمی میان بندگان خدا را از عوامل زنده ساختن دل های مرده میداند؛ البته درصورتیکه فرجام آن رسیدن به امر خدا باشد (پاکتچی و دیگران، ۱۳۹۱ ب: ۴۳۹). امام صادق علیه السلام، علم آموزی را برای همگان ارزشمند معرفی مینماید و لذا سؤال کردن را کلید دانستن بیان میکنند و پرهیز از آن را مایه هلاکت میدانند (کلینی، ۱۳۷۵، ج ۱: ۱۱۳). این برخورد متین به حدی است که حتی ابن ابیالعوجا نیز امام علیه السلام را مردی حلیم، باوقار، عاقل ، محکم و ثابت میخواند و چنین میگوید: «جعفر صادق از جای خود به در نرود و وقار از دست ندهد و از مدار وفق و مدارا بیرون نشود و غضب او را سبک ننماید» (قمی، ۱۳۹۰: ۱۶۵).

دسته دوم شاگردان، یاران و تابعین آن حضرت بوده اند. امام صادق علیه السلام علاوه بر اینکه به همه سؤالات یاران پاسخ میدادند، در بحث های طولانی نیز با صبر و متانت به مباحث مطرح شده از جانب آنان گوش میدادند و با اتخاذ شیوه های مختلف، طرف مقابل را مجاب میکردند. در بحارالانوار چنین روایت شده است که: روزی در جلسات درس ایشان غلامی سؤالی را پرسید و حضرت تلاش نمود تا جواب را به او بفهماند، اما غلام از فهم عاجز ماند و چندبار درخواست تکرار و توضیح نمود. اباعبدالله با صبر و متانت مثال زدنی چندبار مطلب را برای وی توضیح میدهد تا درنهایت وی متوجه مسئله میگردد (مجلسی، ۱۴۰۳ ق: الجزء ۱۱: ۲۸۹)». همچنین روایت است که امام صادق علیه السلام درجایی به چندین سؤال شهاب بن عبدالله پاسخ کامل دادند، بدون اینکه از تعدد سؤالات وی ناراحت شوند (مجلسی، ۱۳۷۷: ۵۴). همین گشاده رویی و وقار امام صادق علیه السلام بود که عرصه سؤال پرسیدن را روی همه شاگردان ، اعم از مخالفان و شاگردان، باز میگذاشت (فیض کاشانی، الوافی، الجزء الاول: ۱۸۸).

۲. جانشین سازی شاگردان مستعد در کلاس درس:

امام صادق علیه السلام در کلاس های درس خویش گاهی به جای اینکه خود تدریس کنند می نشستند و یکی از شاگردان به فراخور استعداد و توانمندی علمی که داشت و با نظر مستقیم حضرت انتخاب میشد، کار تدریس در کلاس و یا مناظره با دیگران را در برابر امام صادق علیه السلام برعهده میگرفت. امام علیه السلام شاگردان را تشویق و ایشان را به این امر ترغیب میکردند. براین اساس به دو مضمون در این ارتباط اشاره شده است.

در مضمون اول به ذکر روایت هایی در رابطه با جانشین سازی شاگردان در تدریس و روایات متناسب با آن موضوع مورد تحلیل و استنباط قرارگرفته اند. به عنوان نمونه، حضرت همواره شایستگی علمی شاگردان خویش را در جلسات به حاضران گوشزد مینمودند و ایشان را مرجع پاسخگویی به سؤالات دیگران قرار میدادند (محدث زاده، ۱۳۷۳: ۱۶۰ – ۱۶۱). هشام بن سالم میگوید: «ما با عده ای از اصحاب در محضر حضرت صادق علیه السلام بودیم که مردی از اهل شام وارد شد… عرض کرد به ما خبر رسیده که شما عالم و دانایید؛ اینک آمده ام تا با شما بحث و مناظره نمایم. فرمود در چه موضوعی میخواهی بحث کنی؟ عرض کرد: در بحث قرآن وارد شویم. حضرت صادق علیه السلام او را به حمران راهنمایی کرد. شامی عرض کرد: من میخواهم با شما بحث کنم نه حمران. حضرت فرمود: اگر بر حمران غالب شوی، بر من غلبه کرده ای و اگر مغلوب حمران گشتی، مغلوب منی. مرد شامی با حمران بحث کرد و بحث آن قدر طول کشید که ملول و خسته شد. امام صادق علیه السلام فرمود: چگونه یافتی حمران را؟ گفت: او را حاذق و استاد دیدم و از هرچه پرسیدم مرا پاسخ داد. حضرت رو به حمران نمود و گفت: تو نیز از شامی سؤال کن. سپس مرد شامی عرض کرد: میخواهم با شما در علم عربیت وارد بحث شوم. حضرت او را به ابان بن تغلب راهنمایی کرد» (محدث زاده، ۱۳۷۳: ۲۴).

در مضمون دوم عکس العمل حضرت در برابر برخی از این جانشینان تدریس مورد بررسی قرار گرفته است. به عنوان نمونه، امام صادق علیه السلام شاگردان خویش را به مناظره و پاسخ به پرسش های دیگران تشویق مینمودند و سپس اگر خود در آن جمع حضور نداشتند، نتیجه را از ایشان جستجو میکردند. امام صادق علیه السلام به هشام بن حکم که تازه جوانی بود و در محضر آن بزرگوار نشسته بود، فرمود: ای هشام مباحثه خود را با عمروبن عبید برای من نقل کن. هشام گفت: ابهت و عظمت شما مانع این میشود که بتوانم در حضور شما سخن بگویم و شرم دارم از اینکه آن را بازگو کنم. امام فرمودند: هرگاه به شما امر کردم، انجام دهید. هشام نیز تمام ماجرای مباحثات خود را با آن مرد برای حضرت بازگو نمود. وقتی سخن تمام کرد، امام صادق علیه السلام خنده ای کرد و فرمود: این طریق مباحثه و سخن گفتن را از چه کسی یاد گرفته ای؟ هشام گفت: از شما سرورم. امام صادق علیه السلام به وی خطاب کرد: خدا تو را بیامرزد. عجب خوب گفتی (فدوی اردستانی، ۱۳۸۶: ۲۴۹).

۳. ایجاد باور به الهیبودن علم و مآخذ آن:

امام صادق علیه السلام در روایت های بسیاری به این نکته تأکید داشتند که علم را نمیتوان تنها از راه تحصیل و علم آموزی فراگرفت. حضرت صادق علیه السلام علم را نتیجه تحصیل و تعلم نمیدانند؛ بلکه آن را نوری از جانب خداوند متعال در قلب های تهذیب شده میدانند. لذا ابتدای امر و قبل از جستن علم باید نفس و درون را تهذیب نمود و حقیقت عبودیت را بر آن چشاند (محدث زاده، ۱۳۷۳: ۲۹۱). روایت شده است شخصی به محضر امام صادق علیه السلام رسید و در مقابل ایشان نشست… حضرت فرمود: کنیه شما چیست؟ گفت: ابوعبدالله. فرمود: این کنیه را خدا برای تو ثابت کند و توفیق رفیقت سازد…. گوش کن اباعبدالله! علم متاعی نیست که درنتیجه تعلیم و تحصیل به دست آید. «انما هو نور فی قلب من یرید الله تبارکوتعالی ان یهدیه»: بلکه علم نوری است که پروردگار متعال در قلب های تهذیب شده برمیافروزد و در پرتو همان نور به راه راست هدایتش میکند. شما که علم را میجویید خوب است در نفس خود حقیقت عبودیت را بیابید و بعد علم را به خاطر عمل فراگیرید و رموز دانش را از خدا بخواهید تا بر شما بازش گذارد (محدث زاده، ۱۳۷۳: ۲۹۰ – ۲۹۱). چون آن حضرت مصدر علم را الهی و نوری از انوار خالق حکیم معرفی میکنند، لذا تابش آن نور بر قلب را یادگیری واقعی مینامند که البته مقدماتی بر این امر لازم است؛ ازجمله تأدیب و تهذیب نفس قبل از تعلیم هر علم. امام علیه السلام چون معتقد بودند علم در ضمیر پاک قرار میگیرد و افراد باید به تربیت نفس همت گمارند، عملا شاگردان را قبل از تعلیم، تربیت نموده و با ارائه نصایح و پندها قصد داشتند تا ضمیر شاگردان را روشن کنند. ایشان علم را برای انسان های ناپاک متصور میدانستند، اما نه به صورت کامل و نه مایه نجات بخشی.

۴. ایجاد روحیه کاوش و برانگیختگی علمی شاگردان (برجسته کردن اهمیت پرسشگری):

در نظام تربیتی امام صادق علیه السلام درهای پرسش باز و امکان پرسشگری میسر بود. خود حضرت به عنوان معلم بزرگ این نظام همواره سؤال پرسیدن را مایه نجات و رستگاری و نبود آن را سبب هلاکت میدانند. مرحوم کلینی، در کافی، ازطریق حماد، نقل کرده است که امام صادق علیه السلام به حمران درمورد سؤالی که کرده بود، فرمود: همانا مردم هلاک میشوند؛ زیرا که نمیپرسند (کلینی، ۱۳۷۵، ج ۱: ۳۱). این مهم لازمه حکمت و فراگیری علم است ؛ چراکه آن حضرت در پاسخ به عمران بصری درخصوص حکمت علم میفرمایند: سؤال پرسیدن بسیار مهم است و شاگرد نباید از آن خجالت بکشد (محدث زاده، ۱۳۷۳: ۲۹۳). براین اساس ذیل این مقوله به دو مضمون اشاره شده است که اول تأکید حضرت بر پرسشگری را تبیین مینماید و دوم فضای کلاس های درسی حضرت را که دارای امکان پرسشگری بوده است و واکنش و عکس العمل هایی را که حضرت در برابر پرسشگران نشان میدادند، مطرح میکند. معلم باید دانش آموز را در جریان کلاسی به نحوی تشویق کند تا وی جرأت پرسیدن پیدا کند (حسینی میرصفی، ۱۳۸۷: ۲۱۸). از صالح بن أسود نقل است که امام صادق به وی فرموده: قبل از اینکه مرا از دست بدهید، سؤال کنید (مجلسی، ۱۳۷۷، ج ۱۱: ۲۵). باتوجه به نکات گفته شده ذیل این مضمون و مضمون قبلی به نظر میرسد معلم نقشی اساسی در تغییر راهبرد کلاس درس از فضای یک طرفه به فضای تعاملی و دو یا چندنفره دارد. ازطریق پرسش و پاسخ طبیعتا جریان کلاسی از بالا به پایین نخواهد بود؛ یعنی اینکه معلم تنها سخنگو و دانش آموز تنها پذیرنده و شنونده منفعل نخواهد بود. گاهی سؤالی از معلم به سمت دانش آموز و گاهی سؤالی از دانش آموزان به سمت معلم مطرح میشود. البته این امر مزایای گسترده ای دارد که در مکاتب امروزی تعلیم وتربیت دائما مطرح است. امام صادق علیه السلام سؤال کردن را غنیمتی میدانند که اگر از آن غفلت شود، عواقب جبران ناپذیری به جای خواهد گذاشت که نادانی یکی از آنهاست.

۵. ایجاد زمینه تحقیق و تفحص:

در نظام تربیتی امام صادق علیه السلام تحقیق و تفحص جایگاه رفیعی داشته است. درواقع در مقام اجرای برنامه های درسی، حضرت پاسخی را که شاگردان بدون تحقیق و تفحص بیان مینمودند، اصلا نمیپذیرفتند و برای آنان ارزش و اعتباری قائل نبودند.

کشی از بشربن طرخان روایت کرده که گفت : هنگامیکه امام صادق علیه السلام به حیره وارد شد، به محضرش شرفیاب شدم. از شغلم پرسید. گفتم: فروشنده حیوانات. فرمود: قاطری برایم خریداری کن که سفید باشد، اما سفید تند نباشد و زیر شکمش هم سفید باشد. گفتم: با این خصوصیات قاطری ندیده ام. فرمود: چگونه این طور سریع پاسخ میدهی؛ حال آنکه باید قبل از آن از دیگران جستجو کنی و فرمودند: هست. برو و پیدا کن. از حضورش مرخص شدم و تصادفا به غلامی برخوردم که بر قاطری سوار بود، با همان خصوصیاتی که حضرت فرموده بود. از قیمت قاطر سؤال کردم. مرا به مولایش راهنمایی کرد. نزد مولای غلام رفتم و از جا برنخاستم تا اینکه معامله را کامل کردم و برای امام صادق علیه السلام خریداری نمودم و قاطر را محضر امام بردم. فرمود:

درست همان صفاتی که میخواستم، در این جمع است. آنگاه برای من دعا کردند و فرمودند: دیگر بدون جستجو جواب کسی را مده (محدث زاده، ۱۳۷۳: ۹۶).آن حضرت به شاگردان خویش همواره تأکید داشتند قبل از بیان هر مطلب یا نتیجه گیری درمورد آن خوب تفکر کنند و آنگاه براساس تفکر و اندیشه سخن بگویند. امام صادق علیه السلام به مفضل فرمودند: به این سپهر به خورشیدش و ماهش و ستارگانش و بروجش خوب فکر کن که دور میزند بر عالم و این دوران همیشگی است (فدوی اردستانی، ۱۳۸۶: ۱۸۱).

۶. ایجاد زمینه عمل به علم (لزوم پیاده سازی محتوا در عمل):

اگر علم قابلیت کاربست و اجرا چه در مقام عمل و چه در جایگاه اندیشه را نداشته باشد، ازنظر امام صادق جایی برای طرح در نظام برنامه های درسی ندارد. اولا تأکید بر عمل نمودن علم مطرح است و ثانیا این عمل راهی برای یادگیری و اندیشه ورزی معرفی شده است و ثالثا روش تدریس و تفکر امام علیه السلام درمورد تدریس براساس عمل معلم مطرح شده است. امام صادق علیه السلام اصحاب و راویان خود را از جدایی بین قول و عمل و عقیده و سلوک برحذر میداشت و آنان را نصیحت میکرد که مردم را با رفتارتان آموزش دهید نه با مواعظ و ارشادات (حسینی میرصفی، ۱۳۸۷: ۱۶۶). حضرت امام صادق علیه السلام هرچه میخواستند به دیگران بیاموزند، با عمل میآموختند و بر هیچ معروفی امر نمیکردند، جز آنکه خود پیش تر به آن عمل میکردند. ازمنظر امام صادق علیه السلام عالم واقعی کسی است که علمش همراه عمل باشد و هرکس کردارش سخنش را تصدیق نکند، عالم نخواهد بود. امام علیه السلام خطاب به شاگردی درمورد بیتأثیربودن علم بدون عمل میفرمایند: «پند و اندرز عالمی که به علم خود عمل نمیکند، از دل ها میلغزد؛ همچون باران که از روی سنگ صاف میلغزد» (آل رضا، ۱۳۹۳: ۷۰ – ۷۱).

امام صادق علیه السلام معتقد بودند عمل نمودن به علم سبب یادگیری بهتر آن علم میشود.

حضرت علیه السلام در پاسخ به نامه عبدالله بن سلیمان نوفلی، عمل به علم را راهی برای یادگیری بهتر آن علم بیان میدارد (حیدر اسد، ۱۳۹۲، ج ۲: ۸۱). امام صادق علیه السلام همچنین خطاب به یاران خویش فرموده اند: «هرکس کردارش با گفتارش یکی باشد و آنچه را میگوید عمل کند، رستگار گردد و حقیقت علم را دریابد و هرکس چنین نباشد علمی عاریتی در اختیار دارد» (محمدی ریشهری، ۱۳۸۴، ج ۱: ۳۶۳). امام صادق علیه السلام خطاب به فردی که از ایشان پرسیده بود: آموختن علم الهی افضل است یا عمل به گفته عالمان علم الهی، به اهمیت علم آموزی برای خدا و ارزش عمل به علم الهی تأکید فرموده اند و ملازمت این دو را سبب تقویت ایمان و تعمیق آموخته ها دانسته اند (حسن زاده آملی، ۱۳۸۱: ۲۹۰).

۷. نحوه پاسخ دهی به سؤالات فراگیران :

امام صادق علیه السلام در برابر پرسش های متفاوت هیچ گاه به یک نوع عمل نمیکردند. نوع پاسخگویی امام صادق علیه السلام در نتیجه امکان پرسشگری در این نظام تربیتی متفاوت بود. گاهی لازم است پاسخ به سؤالات شاگردان به صورت موجز و مختصر ارائه شود. امام علیه السلام بلاغت را در بیان پاسخ ، موجب کوتاه شدن آن هم زمان با تأثیرگذاری بیشتر بر مخاطبان میدانند. ایشان خطاب به پسر نعمان میفرمایند: بلاغت و زبان آوری به تیزی زبان و بیهوده گویی نیست؛ بلکه به رساندن معنای موردنظر در بیان صریح و مختصر به شاگردان است (ابن شعبه ، ۱۳۹۲: ۵۵۹). امام صادق علیه السلام این گونه پاسخ را در وقت مقتضی نشان دهنده وقار و شأن معلم میدانند (محدث زاده، ۱۳۷۳: ۳۶). امام صادق علیه السلام گاه در پاسخ به سؤال افرادی که در مبانی اعتقادی با ایشان همسویی نداشتند، از تفصیل پاسخ استفاده میکردند (فدوی اردستانی، ۱۳۸۶: ۲۶۴). امام صادق علیه السلام درازای سؤالاتی که از افراد مختلف میشنیدند، واکنش های متفاوتی نشان میدادند. براینمونه، منصوربن حازم میگوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم : مرا چیست که از شما مسئله ای پرسم و به من جوابی دهید و دیگری نزد شما میآید و همان مسئله را پرسد و جواب دیگری به وی میدهید؟ فرمود ما به مردم به ملاحظه بیش وکم جواب میدهیم (کلینی، ۱۳۷۵، ج ۱: ۱۹۱). به عبارت دیگر، حضرت نسبت به کسانی که مناسب و در شأن اسلامی سؤال میپرسیدند و یا پاسخ سؤالات حضرت را میدادند، اکرام و لطف بیشتری عنایت میفرمودند (ارفع، ۱۳۸۲: ۲۶). حتی امام علیه السلام در پاسخ دادن به دیگران از لحن های متفاوت استفاده و با هر کس به گونه ای متفاوت مناظره میکردند (مظفر، ۱۳۶۷: ۱۸۹).

۸. حجیت و اهمیت اقامه برهان و استدلال در فرایند تعلیم وتربیت:

برهان و استدلال به عنوان یکی از مهم ترین ارکان در برنامه های درسی اجراشده امام صادق علیه السلام مشهود است. تأکید حضرت بر این امر تا حدی زیاد است که تمام فعالیت ها در کلاس و خارج از آن را دربرمیگیرد.

هیچ عمل و هیچ اندیشه ای در این نظام تربیتی بدون پشتوانه عقلی و استدلال محکم پذیرفتنی نیست. ازاین رو، دانش آموختگان نظام تربیتی امام صادق علیه السلام، براساس توصیه های دائم آن حضرت استدلال و برهان عقلی را سرلوحه کار خویش قرار میدادند (پاکتچی و دیگران ، ۱۳۹۱ ب: ۴۴۳). حضرت در توصیه به ابن جندب میفرمایند: درمورد هر کاری از ابتدا توقف و فکر کن تا اینکه دخول و خروج از آن را کاملا بشناسی (امینی: ۱۳۷۹: ۵۳) براساس این روایت، تعقل لازمه حرکت علمی شاگردان است. آنچه شاگردان باید سرلوحه خود قرار دهند و آنچه معلمان باید بدانند و درنهایت، لزوم ایجاد فضای استدلال و تفکر در نظام برنامه های درسی آن حضرت جایگاهی ویژه داشت.

۹. ملزومات نظام آموزشی و یادگیری در مدرسه جعفری:

نظام آموزشی در مدرسه عظیم جعفری دارای ضوابط و قوانینی منطقی و مستدل بوده است. این نظام آموزشی دربرگیرنده نظارت بر کلاس های درسی و فعالیت های انجام شده در آن ، روش هایی که معلمان باید در کلاس های درسی به کار برند، اولویت های نظام آموزشی، تأکید بر همیاری و استفاده از آموزش گروهی در برنامه های درسی، نقش عنصر نیت در یادگیری و آموزش ، رد عقل گرایی محض و نفی حجیت بخشی به حواس پنج گانه در یادگیری و آموزش و انتخاب منابع برنامه درسی میباشد. دانش حقیقی در مدرسه جعفری دارای جهت گیری آسمانی و الهی است. ازاین رو، اعتبار و ارزش آن به عنصر نیت پیوند میخورد که هم آموزگار و هم شاگردان این مکتب الهی از آن برخوردارند و خویشتن را از هر انگیزه حیوانی، مادی و خودخواهانه وارهانده اند و این است سر عظمت دانش و دانشمند که ملکوتی است (پاکتچی و دیگران، ۱۳۹۱ الف: ۴۳۸). در نظام تربیتی آن حضرت توصیه به شاگردان این بود که دانش را نباید برای تسلط بر مردم فراگرفت و در راه کسب علم باید مخلص بود و از صفای وجود، با نیت الهی و خیرخواهانه در جستجوی علم بود (ابوزهره، ۱۳۹۰، ترجمه طباطبایی: ۱۳۳). آنچه یادگیری در این نظام تربیتی را ارزشمند میکند، خلوص نیت یادگیرنده و معلم است که در راه خدا و برای کمک به مردم و بازکردن گره از کارشان و درنهایت برای جمع آوری توشه ای برای آخرت به دنبال تحصیل علم و معرفت برمیآیند (حجتی، ۱۳۷۴: ۱۳۴ – ۱۳۵). امام صادق علیه السلام به نیات طالبان علم توجه زیادی مینمود و با طمأنینه و وقار به استدلالات افراد گوش میداد و با درایت و توان بالای علمی و معنوی خویش عصاره اخلاق و اعتقاد فرد را در لابه لای سؤالش متوجه میشد و تلاش میکرد تا عصاره الهیبودن علم را به وی بچشانند (عابدی، ۱۳۸۲: ۴۲).

۱۰. ایجاد آزاداندیشی در تعلیم وتربیت (ارزش گذاری بر مقوله نقد):

هر کس دارای وجودی منحصربه فرد است. اینکه همه باید یک طور بیندیشند و به یک طریق سخن گویند، امری منطقی نیست. امام صادق علیه السلام با وجود شاگردان متعدد که حتی برخی از آنان زندیق بوده اند، بازهم امکان آزاداندیشی و بیان دیدگاه های مختلف را در لابه لای تدریس در کلاس های درس ایجاد میکردند؛ بنابراین ، این مقوله درقالب دو مضمون بررسیشده است. در اولین مضمون معلم و اهمیت جایگاه وی در رابطه با نقد و ارزش گذاری بر آزاداندیشی، و در مضمون دوم لزوم ایجاد بستر آزاداندیشی در برنامه های درسی و نظامات آموزشی مطرح شده اند. محضر درس امام صادق علیه السلام، یک جلسه بحث آزاد بود که در آن شاگرد میتوانست به استاد ایراد بگیرد و اگر بتواند، نظریه اش را رد کند. امام صادق علیه السلام نظریه اش را به شاگردان تحمیل نمیک