فایل پاورپوینت کامل حقوق کارگر در اسلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حقوق کارگر در اسلام :

پیشگفتار مترجم

امروزه، حقوقکار به عنوان حقوق طبیعی افراد در قوانین اساسی کشورها تجلی یافته است؛ ولی از لحاظ تاریخی، حقوقکار، در پی وقوع انقلاب صنعتی، در جهان غرب، دچار تحول گردید.

از آغاز قرن نوزدهم میلادی، نخست در انگلستان و سپس در سایر کشورهای غربی در حمایت از زنان و کودکان کارگر، قوانینی وضع شدند که رابط کارگر و کارفرما را تا آن زمان که تابع اراده طرفین بود، کاملا دگرگون کردند، و آن را مشمول مقررات قانونی ساختند. از آن پس، دخالت دولت ها در روابط کارگر و کارفرما افزایش یافت، به گونه ای که انعقاد قرارداد یا فسخ آن، چگونگی تعیین و پرداخت مزد، ساعات کار، مرخصی و…موضوع قواعد خاص شدند، و برای رفع اختلافهای ناشی از روابط کار، مراجع ویژهای به وجود آمدند؛ اما اسلام قرنها پیش از دنیای غرب «حقوق کارگر» را مورد توجه قرارداده، و به حمایت واقعی از آن، برخاسته است. در این زمینه، مقاله ای که متن اصلی آن به زبان عربی، توسط دانشمند بنگلادشی آقای «دکتراحمد عبدالقادر» در ششمین کنفرانس اندیش اسلامی در سال ۱۳۶۶ در تهران ارائه شده، به فایل پاورپوینت کامل حقوق کارگر در اسلام پرداخته است، و با توجه به آیات قرآن و احادیث پیامبر(ص) آن را مورد تحلیل و بررسی قرار داده است. از آنجایی که در متون حقوقی به زبان فارسی کم تر به این موضوع توجه شده است، این مقاله به فارسی ترجمه گردید. در پایان تذکر چند نکته لازم است:

۱- برخی از ارجاعات نویسنده مقاله به منابع، ناقص بود، و احادیثی که با مستندات ایشان، تفاوت داشت، متن آنها در پی نوشت؛ نیز آورده شده، و تاحدودی، ارجاعات به منابع تکمیل گردیده است.

۲- در ترجمه آیات قرآن کریم، از ترجمه حضرت آی الله العظمی مکارم شیرازی استفاده شده است.

۳- برخی توضیحات داخل قلاب و یا پاورقیها از مترجم است.

۴- برداشتهای که برخی آیات و روایات صورت گرفته است لزوما منعکس کنند نظر مترجم و پژوهشنامه حقوق نخواهد بود.

مقدمه

مسأل حقوق کارگر، همواره مورد بحث و بررسی و دقت نظر بوده است؛ زیرا، این امر یکی از مهم ترین موضوعات و مسائل جامعه بشری به شمار میآید. در حقیقت، این مسأله جزو زیر ساخت های نظام اجتماعی است ؛ از این رو، برای حل آن، تئوریها، اصول و قواعد متعددی پدید آمده، و قوانین زیادی وضع شده اند.

دین اسلام به دلیل این که یک نظام و برنام الهی برای زندگی است، اهمیت و علاقه مندی فراوانی برای حل مشکل حقوق کارگر نشان میدهد. در ذیل به طورخلاصه، بحث خواهیم کرد که چگونه اسلام به موضوع کار و کارگر و تأمین حقوق تودههای زحمتکش در جامعه، پرداخته است.

مفهوم و معنای کار

اصطلاح «کار» (Labour)؛ مانند واژه کارگر، یکی ازعوامل تولید است. استعمال این اصطلاح، به استثنای فعالیت های تجاری، تمام خدمات اقتصادی را که افراد عرضه میکنند، دربرمیگیرد؛[۱] از این رو، میتوان واژه کار را این گونه تعریف کرد:

نیروی انسانی که برای به دست آوردن درآمد، در کار فکری یا جسمی و یا در هردو با هم مصرف و هزینه میشود.[۲] بنابراین، «کار»، هرتلاش بدنی یا فکری است که هدفش به دست آوردن مزد و حقوق مالی میباشد. این تعریف تمام انواع کارهای دستی و یا فکری را جهت به دست آوردن پاداش و مزد شامل میشود.[۳]

اهمیت کار در اسلام

البته، اهمیت و ارزشی را که اسلام برای کار بیان میکند، فراوان است، تا آنجا که می گوید:مسلمانی که کارنمیکند، از خیر دنیا و آخرت محروم و بینصیب میماند. پس کار برای موفقیت و کامیابی در دنیا و آخرت، یک امر لازم و ضروری است. قرآن و سنت در مناسبت ها و موقعیت های متعددی به ضرورت و لزوم کار، تأکید میورزند. برخی از آیات و احادیثی که برضرورت و اهمیت کار دلالت دارند، به شرح زیراست:

الف – «و أن لیس للإنسان إلا ماسعی؛ البته انسان پاداش سعی و عمل خود را به زودی خواهد دید.»[۴]

ب- «للرجال نصیب مما اکتسبوا و للنساء نصیب مما اکتسبن؛ مردان نصیبی از آنچه به دست میآورند؛ دارند، و زنان؛ نیز نصیبی(و نباید حقوق هیچ یک پایمال گردد).»[۵]

ج- «إن الذین آمنوا و عملوا الصالحات لهم أجر غیر ممنون؛ کسانی که ایمان آوردند، و کارهای شایسته انجام دادند؛ پاداش دائمی دارند.»[۶]

د- «ذلک بأن الله لم یک مغیرا نعم أنعمها علی قوم حتی یغیروا ما بأنفسهم؛ این به خاطر آن است که خداوند، هیچ نعمتی را که به گروهی داده، تغییر نمی دهد؛ جز آن که آنها خودشان را تغییر دهند.»[۷]

ه- «إن الله یحب الذین یعملون و یجهدون طلبا للرزق؛ خداوند کسانی را که کار میکنند، و برای طلب روزی در تلاش اند؛ دوست دارد.»[۸]

و- «مقدام» حدیثی از پیامبر روایت کرده که مفهوم آن، چنین است: «ما من رزق أفضل مما کسبه المرء بیدیه (ألعمل) و قدکان النبی داود یأکل من عمل یدیه؛ هیچ رزق و روزی بهتر از آن چیزی نیست که انسان با دست خود، کسب میکند؛ و حال آن که پیامبر خدا، حضرت داود؛ همواره از دست رنج خود، روزی میخورد».[۹]

ز- در حدیثی روایت شده است که پیامبر خدا فرمود: لو أن أحد کم تناول حبلا و أتی بما إحتطب و باعه (لسد رمقه) لکان خیرا له من أن یسأل الآخرین؛ اگر کسی از شما طنابی را بردارد و به وسیل آن، هیزمی را که جمع کرده است ؛ بیاورد، و سپس آن را بفروشد، برای او بهتر است از این که (برای برطرف کردن گرسنگی خود) دست گدایی به سوی دیگران دراز کند.[۱۰]

ح- در حدیثی نقل شده است که انصار از پیامبراکرم (ص) درخواست کردند که درختان خرمای آنها را، میان آنان و مهاجران تقسیم کنند؛ رسول خدا، ابتدا به این کار اجازه نداد؛ اما هنگامی که انصار از مهاجران تقاضا کردند که در باغهای شان کار بکنند، تا این که در محصول و میوه باغ با آنها شریک شوند؛ پیامبر بیدرنگ، با این پیشنهاد موافقت کردند (این اقدام انصار، پیامبر را خوشحال و خرسند نمود).[۱۱]

رابط کارگر و کارفرما

دین اسلام، کارگر و کارفرما را دو عضو یک جامعه و شریک در روند تولید به حساب می آورد؛ از این رو، رابط آنها باید مبتنی براصول زیر باشد:

۱- اصل برادری و تعاون

اسلام به این امر فرا میخواند که رابط کارگر و کارفرما باید براساس برادری و همکاری متقابل باشد. قرآن کریم هم تأکید میورزد به این که هم مسلمانان با یکدیگر برادرند:«إنما المؤمنون إخوه؛ مومنان برادر یکدیگرند.»[۱۲]

صرف نظر از این که چه کسی کارگر یا کارفرما است؛ آنها برادران دینی و ایمانی هم دیگرند؛ چنان که «ابوذر» روایت نموده است که پیامبر فرمود:

«إنهم (العمال و الخدم) جمیعا إخوانکم قد وضعهم الله تحت سیطرتکم؛ کارگران و خدمتکاران، همگی برادران شما هستند. خداوند آنها را تحت نفوذ و سلط شما قرارداده است.»[۱۳]

۲- روابط بدون استثمار و بهره کشی

روابط کارگر و کارفرما، نباید براساس استثمار و بهرهکشی استوار باشد؛ زیرا، هیچ یک از دو طرف، اجازه ندارد که از دیگری سوء استفاده و بهرهکشی نماید. قرآن در این زمینه با صراحت تمام میفرماید:«لاتظلمون و لاتظلمون؛ نه ستم میکنید، و نه برشما ستم وارد میشود.»[۱۴] و در آیه دیگر؛ نیز میگوید«:و هم لایظلمون؛ به آنها هیچ ستمی نخواهد شد.»[۱۵] همچنین، پیا مبر در خطب حج الوداع فرمود: «أیها الناس! إنما المؤمنون إخوه و لایحل لإمرئ مال أخیه إلا عن طیب نفس منه…؛ ای مردم! مؤمنان برادران یکدیگرند، و برهیچ کس [خوردن] مال برادرش حلال نیست؛ مگر با رضایت او….»[۱۶]

بنا براین، بدیهی است که در اسلام و جامع اسلامی، هیچ نوع بهرهکشی و استثمار جایز نیست؛ از این رو، طبیعی است که جامع اسلامی ناب و مسؤول، باید روابط بدون استثمار را بین کارگر و کارفرما، تضمین کند؛ اما ارائه یک چارچوب و تعریف دقیق از استثمار و بهرهکشی در جامعه امکان پذیر نیست.

۳- حقوق اجتماعی مساوی

حقوق اجتماعی کارگر با حقوق اجتماعی کارفرما، مساوی و برابر است، و این موضوع، یکی از اصول اساسی اسلام است که نباید میان کارگر و کارفرما، تمایز و تفاوتی وجود، داشته باشد. پس در جامع اسلامی بین کارگر و کارفرما، نسبت به حقوق اجتماعی و سیاسی شان، اصلا اختلاف و افتراقی نیست؛ از این رو، در اسلام، شرافت انسان، مقام و بزرگی او به معیارهای اخلاقی و دانش حقیقی، بستگی دارد، نه به سرمایه یا ثروت و دارایی. قرآن کریم، هم در این باره میفرماید:«إن أکرمکم عند الله أتقاکم؛ گرامیترین شما نزد خداوند با تقواترین شما است.»[۱۷] همچنین، در آیه دیگر میگوید: «قل هل یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون؛ بگو:آیا کسانی که میدانند باکسانی که نمیدانند یکسا نند؟»[۱۸] و اهل حدیث؛ نیز در کتب شان گفتند:«ألعلماء ورثه الأنبیاء؛ دانشمندان، جانشینان پیا مبرانند.»[۱۹] پس، وقتی که کارگر، داناتر و آگاهتر از کارفرما باشد، و خود را به اخلاق و رفتار نیک، متخلق و آراسته کرده باشد، [در نزد خدا از کارفرمایی که فاقد علم و اخلاق فاضله است] با ارزشتر و گرامیتر خواهد بود.

آنگهی، کارگر باید از حیث ضرورتها و نیازهای اولی انسانی، دست کم با کارفرما در یک سطح باشد؛[۲۰] به این دلیل که پیامبر خدا فرموده است «:…فمن کان له أخ تحت سیطرته، فلیطعمه مما یطعم، و یلبسه مثلما یلبس، و لایحمله من العمل فوق طاقته، فإن فعل فلیعنه علی ذلک؛ هرکس که برادرش زیر سلط او باشد، باید ازغذایی که خودش میخورد، به او؛ نیز بخوراند، و به او بپوشاند؛ مثل آن لباسی را که خودش میپوشد، و او را به کاری، بیش از قدرت و تواناییاش وادار نکند. اگر چنین کند، باید به او در انجام آن کار، یاری رساند.»[۲۱]

حدیث مذکور، این معنا را افاده میکند که باید به کارگر مزد معقول و متعارفی داده شود، تا این که برای برطرف کردن نیازهای او کافی باشد. پس طبق مفاد این حدیث، کارگر حق دارد که معیشت و گذران زندگی او از سوی کارفرما تأمین گردد.

تعامل و شیوه برخورد با کارگر، باید مطابق رفتار و سلوک اسلامی باشد که در این حدیث شریف، آمده است: «لایؤمن أحدکم حتی یحب لأخیه ما یحب لنفسه؛ هیچ یک از شما، مؤمن واقعی به حساب نمیآید؛ مگر این که آنچه را برای خود، میپسندد، برای برادر ایمانیاش؛ نیز بپسندد.»[۲۲]

در این جا، اشاره به این نکته ضروری است که رفتار خوب و پسندیده، عدالت و احقاق حق، تنها به مسلمان اختصاص ندارد؛ بلکه شامل هم انسانها میشود؛ از این رو، اسلام معتقد است که رفتار صحیح و درست نسبت به جمیع بشریت، لازم و ضروری است.

بنابراین، به روشنی معلوم شد که رابط دو جانبه و متقابل کارگر و کارفرما، یک نوع رابط برادری، اشتراک مساعی و به دور از رقابت، خصومت، اهانت و یا استثمار و بهره کشی است.

حقوق کارگر

اسلام، تمام حقوق متعارف و اولی کارگر را تضمین میکند، و مهم ترین آن، عبارتند از:

۱ دستمزد عادلانه و متعارف

دستمزد و اجرت، همان نقط اصلی و محوری در رابط کارگر و کارفرما است.

دستمزد را میتوان این گونه تعریف کرد: مقدار مالی که مورد توافق دو طرف قرار گرفته است که کارفرما در ازای انجام دادن کاری به کارگر، پرداخت میکند.[۲۳] بنابراین، دریافت دستمزد حق قانونی کارگر است، به دلیل این که کارگر به خاطر اجرت و مزد کار میکند، مزد یک خواسته و مطلوب او است، تا نیاز زندگی خود را برآورده سازد. در نتیجه، اجرت باید آبرومندانه، مناسب حال کارگر، غیرمجانی و در قبال انجام کاری باشد، تا نیازها و احتیاجات او را کفایت کند.

مزد متعارف چیست؟

اجرت و د ستمزد متعارف، آن است که کارگر بتواند با آن، زندگی قابل قبولی؛ از قبیل غذا، لباس و مسکن را تهیه بکند. از آیه قرآن؛ نیز میتوان دستمزد متعارف را شناسایی و استنباط کرد، قرآن میفرماید:«إن لک ألاتجوع فیها و لاتعری و أنک لاتظمؤا فیها و لاتضحی؛ برای تو، این است که در آن(بهشت)، گرسنه و برهنه نخواهی شد؛ و در آن، تشنه نمیشوی و حرارت آفتاب آزارت نمیدهد.»[۲۴]

لفظ «تظمأ»[۲۵] در این آیه، ممکن است که آموزش، تعلیم و مددکاری پزشکی را هم شامل شود؛[۲۶] اما شرایط اقتصادی حاکم، عرف، آداب و رسوم اجتماعی متداول و رایج در کشورها، سطح زندگی (استاندارد زندگی) را تعیین و تثبیت میکند. پیامبر خدا هم میفرماید:«أطعموا الخدم و العبید و ألبسوهم کما هو مألوف؛ به خدمتکاران و بردگان، آن گونه که در جامعه، معمول و رایج است، غذا و لباس بدهید.»[۲۷] حدیثی که پیش از این ذکر شد، تصریح میکند که کارفرما باید به کارگر یا خدمتکارش از غذایی که خودش میخورد، بخوراند و درست ؛ مثل آن لباسی را که خود، میپوشد، به او بپوشاند.[۲۸]

بنابراین، اجرت متعارف، حداقل دستمزدی است که نیاز را برآورده کند، به اضاف آن مقداری که طبیعت کار، آن را با توجه به کیفیت فنی تکنیکی، پیشرفت کار و تولید، سود و در