بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حوزه های معرفتی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها نسبت به قرآن :

مقدمه

بر پای عقاید شیعیان، سنت صحیح بجای مانده از اهل بیت(ع)، همسنگ سنت خود پیامبر(ص) و تالی تلو ثقل اکبر، قرآن کریم است. همچنین از پیامبر و اهل بیت(ع) درباره قرآن و مسائل مختلف آن روایاتی به یادگار مانده است. نگارش پیش رو به بررسی قرآن شناسیِ یکی از افراد اهل بیت، یعنی حضرت زهرا سلام الله علیها و حوزه های مختلف معرفتیِ ایشان نسبت به قرآن و علوم مرتبط با آن می پردازد که هم بیانگر ارتباط ناگسستنی قرآن و اهل بیت است و هم نشان می دهد که حضرت صدیقه چه شناخت عمیقی نسبت به قرآن داشته اند.

حوزه های قرآن شناسیِ دخت گرامیِ پیامبر سلام الله علیها

سخن بر سر شناخت حضرت فاطمه از قرآن است. صفات و فضائل متعدد حضرت زهرا سلام الله علیها و خصوصاً زندگی کوتاه پرماجرای ایشان باعث شده که برخی از القاب حضرت، بیشتر در تاریخ مطرح باشد، مثل زهراء، معصومه، بضعه المصطفی، شهیده، طاهره، حبیبه و مانند اینها. اما چون شأن علمیِ ایشان مهجور و متروک مانده، لذا القاب دالّ بر آن هم بر سر زبان ها نیست، مانند: عالمه، علیمه، فهیمه، عقیله، حکیمه، عین الله، ولیه الله، امینه الوحی، و. .. (رحمانی همدانی، پیشین، ص ۲۸۶)

هر آنچه در شدت اتصال اهل بیت(ع) به قرآن و فراوانی علم آنان به کتاب خدا ذکر شود، درباره حضرت فاطمه سلام الله علیها هم صادق است، زیرا که ایشان نیز فردی از اهل بیت، بلکه محور آنان است. بر این اساس دلائل قرآنی اعم از آگاهی به تأویل و راسخ بودن در علم، آگاهی به علم الکتاب، مبیّنِ قرآن بودن، اختصاص مسّ حقیقت قرآن توسط مطهَران، و نیز دلائل روایی اعم از حدیث سفینه، همراهی ابدی با قرآن طبق حدیث ثقلین، و مانند آنها شامل دختر پیامبر نیز می شود. فاطمه سلام الله علیها، انسان کاملی است که قرآن بر او نازل شده و فرشتگان بر او وارد شده اند (حسن زاده آملی، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، ۱۳۶۵ش، ج ۱ ص۱۴۲)، زیرا قرآن بر قلب پیامبر(ص) نازل شده، و او پار قلب پیامبر است، و فرشتگان در شب قدر و شب نزول قرآن، طواف کننده او هستند. (حویزی، پیشین، ج ۵، ص ۶۳۹)

علامه طباطبایی “قول ثقیل” را قرآن دانسته که از حیث تلقّی و دریافت معنا، و نیز از حیث تحقق و جامه عمل پوشیدن، ثقیل نامیده شده (طباطبایی، ۱۳۹۰ ق، ج ۲۰، ص ۱۳۹)، و فاطمه زهرا هم مانند پدر، حامل قول ثقیل است (مزمل/ ۵)، زیرا بتول است و انسان بتول، تحمل قول ثقیل را دارد. (و تَبَتّل الیه تبتیلا: مزمل/ ۸) صدیق طاهره سلام الله علیها خود در مراتب آگاهی خویش نسبت به حقیقت قرآن، و قرآن شناسیش می فرماید: ستایش خدای را که مرا منکِر امری از کتابش قرار نداده، و در هیچ حقیقتی از امر کتابش، مرا سرگردان ننموده است. (بخشی از دعای حضرت بعد از نماز ظهر، رحمانی همدانی، ۱۳۸۱ش، ص ۳۳۵)

برای آشنایی اجمالی با تلاش های دخت پیامبر در حوز قرآن، بهترین راه مروری بر سخنان گهربار ایشان است که در مقایسه با عمر کوتاهش، اعجاب همگان را بر می انگیزد. یکی از این سخنان، خطبه ای طولانی و بسیار بلیغ است که به خطب فدک موسوم می باشد. بیشترِ سخنان ایشان را از خطبه فدک برگرفته ایم.

شارحانِ این خطب شریف، محتوای آنرا به هشت بخش تقسیم نموده اند که عبارت است از: تحمید خداوند؛ توحید وتنزیه پروردگار؛ وصف مقام نبوت؛ ذکر علل شرائع؛ بیان مجاهدات رسول الله (ص) در قیام به دعوت خلق؛ بیان ظهور نفاق و شقاق از سوی منافقان، و کسانی که عداوت خویش را به رسول الله پنهان کرده و ظلم به آل محمد(ع) را آغاز نمودند؛ مسئل فدک و ردّ ادعای ابوبکر بر عدم ارث گذاری پیامبر(ص)؛ و بالاخره برگرداندن روی سخن به مهاجران و انصار، و توبیخ ایشان به سبب روی گردانی از نصرت امیرالمؤمنین (ع).

قدیمی ترین کتابی که خطبه را بطور کامل با سندهای متظافر نقل کرده، کتاب “بلاغات النساء” از احمد بن ابو طاهر(م.۲۸۰ ق) معروف به “ابن ابی طیفور” است. پس از وی، این خطبه را در کتاب “السقیفه و فدک” از احمد بن عبد العزیز جوهری، مکنّی به ابوبکر می بینیم، که ابن ابی الحدید در شرح خود از نهج البلاغه بسیار از او نقل کرده است.

در کتاب بلاغات النساء این خطبه با سه طریق به واسط امام سجاد(ع)، عبد الله بن حسن از پدرش امام حسن مجتبی(ع) و نیز از حضرت زینب سلام الله علیها نقل شده است. (ابوالفضل بن ابو طاهر ابن طیفور، بلاغات النساء، بی تا، ص ۱۲ تا ۱۴) در کتاب السقیفه و فدک نیز با چهار طریق و در کتاب الشافی با دو طریق (از جمله طریق عایشه)، و در کتاب دلائل الامامه با چهار طریق (مثلاً از عکرمه از طریق ابن عباس) ذکر شده است. (این طرق را بطور کامل ببینید در: شریعتمداری، پیشین، ص ۱۵ -۱۰) در شرح این خطب شریف نیز تألیفات فراوانی به زبان فارسی و عربی وجود دارد.

اینک به حوزه های قرآن شناسی بزرگ بانوی اسلام در سخنان ایشان می پردازیم و سه حوز مختلف را مطرح می کنیم: ابتدا شناخت قرآن و ماهیت و چیستی آن؛ سپس معرفی جایگاه قرآن؛ و سوم فهم و تفسیر قرآن که خود به سه بخش تقسیم می گردد.

۴-۴-۱. معرفی قرآن و شؤون آن (شناخت برون متنی از حیث چیستی)

حضرت فاطمه سلام الله علیها در بیانات وسیعی قرآن را معرفی فرموده است. چنین فرازهایی را فقط کسی می تواند بگوید که از سرچشمه وحی سیراب شده و به همه ظواهر و بواطن قرآن اشراف دارد. تنها به یک نمونه اکتفا می کنیم:

نمونه: در آغاز خطبه حضرت زهرا پس از حمد و تسبیح بسیار شیوا و بلیغ، شهادت به وحدانیت خدا می دهد و جملات بی نظیری در توحید، و نیز نبوت پدرش خاتم الانبیاء بیان می فرماید. پس از سخن از رسالت پدر، شروع به معرفیِ کتابی که پدرش حامل آن بوده، یعنی قرآن نموده، می فرماید:. .. کتَابُ اللَّهِ النَّاطِقُ وَ الْقُرْآنُ الصَّادِقُ وَ النُّورُ السَّاطِعُ وَ الضِّیاءُ اللَّامِعُ بَینَهٌ بَصَائِرُهُ مُنْکشِفَهٌ سَرَائِرُهُ مُنْجَلِیهٌ ظَوَاهِرُهُ مُغْتَبِطَهٌ بِهِ أَشْیاعُهُ قَائِداً [قَائِدٌ] إِلَی الرِّضْوَانِ أَتْبَاعُهُ مُؤَدٍّ إِلَی النجَاهِ استِمَاعُهُ بِهِ تُنَالُ حُجَجُ اللَّه الْمنَوَّرَهُ وَ عَزَائِمُهُ الْمُفَسَّرَهُ وَ مَحَارِمُهُ الْمُحَذَّرَهُ وَ بَینَاتُهُ الْجَالِیهُ وَ بَرَاهِینُهُ الْکافِیهُ وَ فَضَائِلُهُ الْمَنْدُوبَهُ وَ رُخَصُهُ الْمَوْهُوبَهُ وَ شَرَائِعُهُ الْمَکتُوبَه…

یعنی:. .. خداوند را در بین شما عهد و قراری است که در نزد شما گذارد و بازمانده ای است که بر شما به نیابت برگزیده و آن کتاب ناطق الهی و قرآن راستین و نور درخشان و چراغ تابناک است. دیدگاه هایش مستدل و روشن، اسرارش نزد اهل آن آشکار، ظواهرش درخشان، پیروانش مورد غبطه دیگران، و پیروی اش راهبر به سوی بهشت، و تلاوتش موجب رهایی است…

۴-۴-۲. معرفی جایگاه قرآن به عنوان مصدر پالایش احادیث (شناخت ابزاری)

یکی دیگر از فعالیت های قرآنی حضرت صدیقه سلام الله علیها امر کردن مردم به تدبر و فهم آیات به منظور عرضه احادیث بر آیات الهی است، تا صحیح از سقیم باز شناخته شود. ایشان در پاسخی مستدل به ابوبکر با اشاره به آیات ۷ سور مریم و۱۷ سور نمل، که حکایت از ارث گذاشتن سایر پیامبران می کند، روشن ساختند که حدیثی که او به پیامبر نسبت داده، چون ضد قرآن است، باطل می باشد (…یا ابْنَ أَبِی قُحَافَهَ أَ فِی کتابِ اللَّهِ تَرِثُ أَبَاک وَ لَا أَرِثُ أَبِی لَقَدْ جِئْتَ شَیئاً فَرِیا أَ فَعَلَی عَمْدٍ تَرَکتُمْ کتابَ اللَّهِ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِکمْ إِذْ یقولُ وَ وَرِث سُلَیمانُ داوُدَ وَ قَالَ فِیمَا اقْتَصَّ مِنْ خَبَرِ یحْیی بْنِ زَکرِیا إِذْ قَالَ- فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْک وَلِیا یرِثُنِی وَ یرِثُ مِنْ آلِ یعْقُوب. ..)

این عمل یعنی عرض احادیث به قرآن کریم، جایگاه ویژه ای در فقه الحدیث دارد و هم معصومان در این باره سخنان مشابهی فرموده اند که به احادیث «عرض» معروف است.

۴-۴-۳. فعالیت های قرآنیِ صدیق طاهره سلام الله علیها در حوز فهم آیات (شناخت درونی)

بانوی اسلام، گاه فقط معنای برخی لغات مشکل را می فرمودند و گاه معنای کلّ آیه را – البته در حوز ظاهر- مطرح می کردند که خود به دو نوع تقسیم می شود: اینکه مفهوم آیه را تبیین کنند یا اینکه با اشاره به مصداق ها، خود بخود مفهوم آیه را به ذهن ها متبادر سازند. نیز برخی مواقع به بواطن و تأویلات می پرداختند.

اینک نمونه ها.

۴-۴-۳-۱. بیان مصداق برای آیات قرآن (تأویل قرآن- مصداق یابی)

آنچه باعث جاودانگی آیات قرآن می شود، “جری و تطبیق” آن در همه زمان ها، یعنی منطبق کردن آن بر شرایط هر عصر و نسل، و مصداق یابی آن است. تعیین مصداق آنچنان اهمیت دارد، که گاه تحریف در معانی قرآن، به سبب مصداق یابیِ غلط صورت می گیرد. لذا مصداق یابی که یکی از انواع تأویل، و معنای اخص آن است، کار هر کسی نیست. مرتبه کامل و نهایی آن خاص اهل بیت(ع) یعنی عالمان قرآن است و دیگر مسلمانان نیز به انداز مراتب علم و طهارت خود، به مراتبی از تأویل دست می یابند. فاطمه زهرا سلام الله علیها از آنجا که فردی از اهل بیت(ع) است، از همدوشان و آگاهان قرآن و مطلع بر هم وجوه قرآن می باشد. به نمونه هایی از معرفی مصداق از سوی حضرت اشاره می کنیم.

نمون اول: حضرت زهرا سلام الله علیها درباره والدین، بطنی از بطون قرآن را روشن ساخته، می فرماید: دو پدرِ دینیِ خود، یعنی محمد(ص) و علی (ع) را خشنود ساز، حتی اگر پدر و مادر نَسَبی تو ناراضی شوند، ولی پدر و مادر نَسَبی خود را با خشم دو پدر دینی راضی مساز؛ زیرا محمد و علی(ع)، ایشان را با اعطای جزئی از هزاران ثواب خود راضی خواهند ساخت. (تفسیر منسوب به امام حسن عسکری، ۱۴۰۹ق، ص ۳۳۰)

نمون دوم: زهرای بتول سلام الله علیها در خطب فدک، مصداق “فتنه” در آیه ۴۹ توبه را معرفی کرده، می فرماید: پیامبر (ص) از شما خواست که به دستوراتش قیام کنید، اما شما به آبشخوری که حق دیگری بود وارد شدید. این تغییر و تحریف هنگامی صورت گرفت که چیزی از دوران رسول خدا (ص) نگذشته بود.

…فَوَسَمْتُمْ غَیرَ إِبِلِکمْ وَ وَرَدْتُمْ غَیرَ مَشْرَبِکمْ هَذَا وَ الْعَهْدُ قَرِیبٌ وَ الْکلْمُ رَحیبٌ وَ الْجرْحُ لَمَّا ینْدَمِلْ وَ الرَّسُولُ لَمَّا یقْبَرْ ابْتِدَاراً زَعَمْتُمْ خَوْفَ الْفِتْنَه أَلا فِی الْفِتْنَهِ سَقَطُوا وَ إِن جهَنَّمَ لَمحِیطَهٌ بِالْکافِرِین . ..

شما شتاب کرده، و وانمود کردید که خوف فتنه و آشوب دارید، در حالی که خود، در فتنه سقوط کردید. (مجلسی، پیشین، ج ۸، ص ۱۱۴، خطبه فدک) پیداست که حضرت، وقایع بعد از رسول خدا را صراحتاً مصداقی از فتنه می شمارد.

نمون سوم: در فرازی دیگر از خطب یاد شده، حضرت تصریح می کند که مخالفان، اگرچه ادعای عمل به قرآن دارند، ولی از قرآن دور شده اند. آنجا که می فرماید: به کجا می روید؟ و چه بیراهه می روید؟ در حالی که کتاب خدا در دسترس شماست!!

منظور حضرت این است که شما به کتاب خدا عمل نمی کنید، و در ادامه هم به این نکته تصریح می فرماید. سپس خطاب می کند که غاصبان، مصداق آیه ۸۵ سوره آل عمران هستند.

… فَهَیهَاتَ مِنْکمْ وَ کیفَ بِکمْ وَ أَنَّی تُؤْفَکونَ وَ کتَابُ اللَّهِ بَینَ أَظْهُرِکمْ؟- أُمُورُهُ ظَاهِرَهٌ وَ أَحْکامُهُ زَاهرَهٌ وَ أَعلَامُهُ بَاهِرَهٌ وَ زَوَاجِرُهُ لَائِحَهٌ وَ أَوَامِرُهُ وَاضِحَهٌ وَ قَدْ خَلَّفْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِکمْ أَ رَغْبَهً عَنْهُ تُرِیدُونَ أَم بغَیرِهِ تَحْکمُونَ بِئْسَ لِلظَّالِمِینَ بَدَلًا وَ مَنْ یبْتَغِ غیرَ الْإِسلامِ دِیناً فَلَنْ یقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَهِ منَ الْخاسِرِین. ..

کجا می روید در حالی که کتاب خداوند با مسائل روشن و اوامر و نواهی آشکار پیش روی شماست. ولی شما آن را پشت سر انداخته اید، و هر کس دنبال دینی غیر از اسلام برود، هرگز از او پذیرفته نیست، و او در آخرت از زیانکاران می باشد. این بخش نیز به روشنی دال بر این است که حضرت زهرا مخاطبان خود را اساساً مسلمان نمی داند، بلکه از کسانی به حساب می آورَد که غیر از اسلام، دینی برگزیده اند.

نمون چهارم: حضرت فاطمه سلام الله علیها در ادام همان خطبه، مخالفان را مصداق آی۵۰ سور مائده شمرده، که حکم جاهلیت را پیروی می کنند. آنجا که می فرماید: شما صبر نکردید تا آتش فتنه ای که روشن کردید فرو بنشیند، و باز جرقه هایی را اضافه می کنید و نسبت به خاندان پیامبر دورویی و نفاق به خرج می دهید: أَفَحُکمَ الجاهلیهِ تَبغون؟

نمون پنجم: در فرازی دیگر، زهرای بتول سلام الله