---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل خیر و شر :

چکیده: نویسنده در این مقاله به بررسی مسأله فلسفی کلامی «فایل پاورپوینت کامل خیر و شر» پرداخته است. به طور کلی می توان مقاله را به دو بخش تقسیم کرد. در بخش اول، اشاراتی به ضرورت بحث در باب فایل پاورپوینت کامل خیر و شر شده است و سپس راه حلهایی را که حکمای اسلامی برای حل این مشکل ارائه کرده اند مطرح می نماید و در این راستا از نظریات حکمایی چون ابن سینا، بهمنیار، غزالی، ملاصدرا، حاج ملاهادی سبزواری، زنوزی و دیگران بهره می جوید.

نویسنده: سید محمد موسوی بجنوردی[۱]

در بخش دوم، رهیافت برخی از متفکران معاصر همچون جی.ال.مکی را بازگو نموده و در نهایت، پاسخ فیلسوف معاصر دین، آلوین پلانتینگا را مطرح می نماید.

کلیدواژه: خیر، شر، خیر بالذات، خیر بالعرض، شر بالذات، شر بالعرض، قدرت الهی، عنایت الهی، علم الهی، عدل الهی، نظام احسن.

مقدمه

متألهین بر این باورند که جهان تحت سلطه و سیطره موجودی واحد است که با حکمت، عنایت، قدرت و عدالت مطلق و محض بر آن حکم می راند. حکمت و عنایت او اقتضای آن را دارد که جهانی با نظام احسن و بیشترین خیرات و کمالات ایجاد کند. جهانی که همچون خود او خیر کامل و محض باشد. اما در نگاه نخست به عالم پاره ای از امور آن را می بینیم که فاقد خیریت است و جنبه شر و ناخوشایند بودن آن بیشتر خودنمایی می کند. این شرور می توانند شرور متافیزیکی (همچون نقص و شناخت نادرست نظام هستی)، طبیعی (مانند درد و رنج و زلزله و سیل و …) یا اخلاقی (همچون گناه و جنگ و جنایت و …) باشند.

پرسش مهم این است که اگر عالم تحت سلطه چنین موجود کاملی است، چرا این شرور در آن راه یافته اند؟ چه کسی مسئول ورود آنها به عالم است؟ چرا عالم سراسر خیر و نیکی نیست؟ چرا خداوند ورود شرور به این عالم را مجاز گردانیده است؟

این پرسشها و پرسشهایی مشابه، صفات الهی از قبیل توحید خالق جهان، عدل الهی، رحمت و خیرخواهی او، حکمت الهی و قدرت مطلق خداوند را مورد تردید قرار می دهد . انسانها از قدیم الایام همواره با چنین سؤالاتی دست به گریبان بوده و پاسخهایی برای آنها تدارک دیده اند. طبعاً این سؤالات، ذهن حکما را نیز به خود مشغول داشته و درصدد برآمدند تا ماهیت شر را در عالم تبیین کنند. در ادامه تلاش می کنیم پاسخهایی را که حکما در این خصوص مطرح کرده اند ارائه نماییم.

راه حلهای ارائه شده در مورد مسأله شر

۱ اعتقاد به منشائی مستقل برای شر

از نظر برخی تقابل میان فایل پاورپوینت کامل خیر و شر، تقابل تضاد است. اینان به دو امر وجودی قائل هستند که یکی منشأ خیر است و دیگری منشأ شر. چرا که معتقد بودند خالق واحد، جز یک سنخ موجود نمی تواند بیافریند: یک خالق خیر یا یزدان، و یک خالق شر یا اهریمن. این نوع تفکر در ایران باستان سابقه طولانی دارد. بنا بر رأی مشهور زرتشتیان ثنوی هستند. حتی اگر معتقد باشیم که در آیین زرتشت به توحید ذاتی قائل هستند، باز این ایراد به آنان وارد است که به توحید در خالقیت ایمان ندارند.

شاید اعتقاد به ثنویت به این دلیل بوده که نمی توانستند با وجود خدای قادر و خیر مطلق، شرور را در طبیعت توجیه کنند. بعد از ظهور اسلام دوگانه پرستی طرد شد و مطابق نظر مسلمانان خدای واحد منشأ و اصل ظهور همه موجودات تلقی گردید. «ا َلْحَمْدُللهِ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَ الاَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ الْنوُر» [انعام: ۱].

مرحوم عبدالرزاق لاهیجی در سرمایه ایمان، اعتقاد به فاعل فایل پاورپوینت کامل خیر و شر را به همین صورت یادآور شده اند [لاهیجی: ۷۰].

حاج ملاهادی سبزواری نیز در شرح منظومه آورده اند:

والشَر أعدامٌ فکم قَدضَلَّ مَن قال به یزدان ثم الأهرِمَن [۱۵۵]

۲ علم و عنایت الهی

برخی از حکما، از جمله ابن سینا و ملاصدرا راه حل خود را در رابطه با مسأله شر از طریق توافق دادن شرور با عنایت الهی ارائه کرده اند. [ملاصدرا ۱۹۸۱ ج ۷: ۵۶؛ ملکشاهی: ۴۰۰].

ابن سینا عنایت الهی را اینگونه تعریف می کند: «شمول و احاطه علم حق تعالی به تمام هستی ها بر وجه اصلح و نظام احسن و چنین نظامی معلول ذات واجب تعالی و شمول دانش اوست» [ملکشاهی: ۴۰۰].

از خدایی که علم عنایی دارد فقط عالم احسن نشأت می پذیرد، چنین جهانی بهترین جهان ممکن است و خلق برتر از آن ممکن نیست.

۳ عدل الهی

توجیه مسأله شرور از طریق عدل الهی کمتر مورد توجه حکمای مسلمان قرار گرفته است. اما به طور کلی می توان از دو طریق به آن توجه کرد:

الف) عدل الهی مبتنی بر اختیار

اگوستین معتقد است عدل الهی بر محور اختیار انسان استوار است. راه حل او نه تنها مورد پذیرش عموم فلاسفه و متکلمان قرون وسطی قرار گرفت، که مبنای راه حلی شد که پلانتینگا آن را مطرح می کند. رأی اگوستین این است که هدف خدا از آفرینش انسان وصول انسان به کمال خویش است. کمال آدمی در گرو اختیار است و همین اختیار است که منشأ شرور می شود. جهان بدون موجود مختار، جهان خالی از شرور است. موجود مختاری که از اختیار خود سوء استفاده می کند منشأ ظهور شر می شود. اما اگر این شبهه پیش آید که چرا خداوند، جهان بدون موجود مختار نمی آفریند، اگوستین پاسخ می دهد جهانی که واجد موجودات مختار است از جهانی که فاقد موجود مختار است کاملتر می باشد.

ب) صفت عدل الهی

شهید مطهری از زاویه دیگری به مسأله شر نگریسته و آن را با توجه به عدل الهی مورد بحث قرار داده است. ایشان پرسیده است اگر خدا عادل مطلق است سرّ وجود این همه شرور چیست؟ چرا در مملکتی که عدل الهی حاکم است این همه شرور وجود دارد؟ بخش اعظم کتاب عدل الهی در جهت اثبات این مدعاست که شرور منافاتی با عدالت الهی ندارد.

شرور را در مقابل عدل الهی قرار دادن، رهیافت جدیدی به مسأله کهن فایل پاورپوینت کامل خیر و شر است که حکمای مسلمان به آن نپرداخته و از طریق آن به بحث وارد نشده اند. حکمای مسلمان در مسأله شرور بیشتر به بحث توحید، ردّ شبهه ثنویه، عنایت و علم الهی و قضای الهی پرداخته اند. اما قبل از استاد مطهری، در مغرب زمین لایب نیتس در کتاب عدل الهی (Theodicy) از همین زاویه به حل مسأله شر نگریسته است.

ماهیت شرور

می دانیم شر وجود دارد و به دلیل وجود آن، ثنویه خود را محتاج فرض اهریمن دیدند. فلاسفه، وقتی از عنایت الهی دفاع کردند که تصور می رفت پاره ای از موجودات شر هستند و باعث می شوند نظام موجود از احسن بودن، ساقط شود. متکلمین، وقتی بر عدالت الهی برهان آوردند که وجود شرور را منافی عدالت الهی دیدند. پس اگر برهانی اقامه شود که وجود شرور را «موهوم» گرداند و ثابت کند هر موجودی خیر است، این شبهات رنگ می بازد. فلاسفه می دانستند برای رفع این عویصات باید وجود شر را انکار کنند و به همین دلیل کمر همت به انکار وجود شرور بستند. انکار وجود شرور از دو راه ممکن است:

۱ اثبات اینکه شرور ذاتاً وجود ندارند.

۲ اثبات اینکه شرور حقیقتاً وجود ندارند و وجودشان ظاهری است.

حکما برای حل معضل شر از هر دو راه استفاده کردند. قبل از اینکه به راه حلهای آنها بپردازیم لازم است به اثبات برسانیم که «شر امری عدمی» است.

شر عدمی است

در تعریف شر آورده اند: «هو فقد ذات الشیء أو فقد کمال من الکمالات التی یخصه من حیث هو ذلک الشیء بعینه و الشرّ علی کلا المعنیین أمرٌ عدمی» [ملاصدرا ۱۹۸۱ ج ۷: ۵۸] شر عبارت از فقدان ذات یا فقدان کمال ذات است که به آن شیء اختصاص دارد و شر در هر دو مورد عدمی است.

زنوزی در لمعات الهیه می گوید: «وجود من حیث انه وجود خیر محض، و عدم من حیث انه عدم شر محض» [۴۰۴]. در این تعریف وجود و خیر مساوق دانسته شدند، هر چیزی که سعه وجودی بیشتری دارد از خیریت بیشتری برخوردار است. حق تعالی وجود محض و خیر محض است و شری در او راه ندارد و اشیاء هم به سوی خیر محض شوق دارند و بدان سو می روند. در این معنا، تقابل میان فایل پاورپوینت کامل خیر و شر، تقابل عدم و ملکه است. تقابلی که یک طرف آن امر وجودی و طرف دیگر آن امر عدمی است. مواردی همچون نابینایی، جهل، مرگ، نقص… که از جمله شرور شناخته می شوند، ماهیتی جز عدم و نیستی ندارند. نابینایی عدم کمال بینایی است و بینایی است که حقیقت دارد. جهل فقدان علم است و مرگ فقدان حیات است و این شرور ما به ازایی در خارج ندارند. در واقع، ما اوصاف عدمی را شر می نامیم.

باید توجه داشت که امور عدمی محتاج جاعل و فاعل نیستند. شر در جایی پیدا می شود که فاعل فعلیت خود را اعمال نکرده باشد و خیری به وجود نیامده باشد. وقتی فاعل، باعث وجود خیر نشود، عدم وجود خیر مطرح می شود که همان شر است.

«فاذن الشریه مطلقاً لایصح استنادها الاّ الی عدم عله وجود الخیر». [میرداماد: ۴۲۸؛ ابن سینا، ۱۳۶۳: ۴۲۲].

مرحوم فیض کاشانی در تفسیر آیه «بِیَدِکَ الْخَیْرُ اِنَّکَ عَلی کُلِ شَیءٍ قَدیر» می فرماید که او خالق تمام خیرات است و شرور اموری عدمی و مستغنی از خالق می باشند.

برهان حکیمان بر عدمی بودن شر

حکما برای عدمی بودن شر تنها به استقراء قناعت نکرده و برهان هم در مورد آن اقامه کرده اند. این برهان به طریق برهان خلف مطرح شده است: اگر شر عدمی نباشد، پس وجودی است. شر وجودی یا لنفسه (برای خود) است یا لغیره (برای شیء دیگر). تحقق قسم اول به این معنی است که شیء مُعدِم ذات خود باشد و این باطل است. چرا که شیء هم باید باشد تا مُعدِم ذات خود باشد و هم نباید باشد چرا که باید معدوم شود و در واقع مُعدِم و معدوم یک چیز می شوند.

در صورت دوم، اگر شیء مُعدِم ذات یا مُعدِم کمال شیء دیگری باشد، باز هم خود شیء مُعدِم شر نیست، بلکه آن شیء مقابل که آسیب دیده و یکی از کمالاتش یا ذاتش را از دست داده، شر است.

صدر المتألهین در کتاب أسفار می فرماید:

اگر شر وجودی باشد یا لنفسه است یا لغیره. لنفسه بودن آن باطل است، زیرا در این صورت نمی تواند موجود شود، زیرا معنی شر برای آن شیء این است که فساد و انعدام پذیرد. پس از فرض وجود شیء، عدم آن لازم می آید و این اجتماع متنافیین است. لغیره بودن آن نیز باطل است، زیرا شرّیت آن از برای غیر یا به جهت آن است که موجب انعدام ذات آن است، یا موجب فقدان کمالی از کمالات شیء است، یا موجب انعدام شیء از ذات و کمالات آن نیست. در دو شق اول و دوم شر به معنای عدم آن شیء یا عدم کمالی از کمالات آن است و شق سوم هم باطل است، زیرا در شمار بدیهیات و بیّنات قرار دارد [ملاصدرا: ۱۹۸۱ ج ۷: ۵۹؛ لمعات الهیه: ۴۰۸].

ملاصدرا بنا بر علت غایی و حرکت جوهری نیز دلیل دیگری بر محال بودن شر لنفسه می آورد. وی معتقد است شر نمی تواند مقتضی عدم خود باشد، چرا که تمام اشیاء مطابق طبع و غریزه خود طالب کمال هستند و هیچ موجودی مختارانه و آگاهانه از جاده کمال منحرف نمی شود و در این راه غایت الهی نیز پشتیبان اوست.

شر بالعرض است

برای فایل پاورپوینت کامل خیر و شر دو حالت بالذات یا بالعرض متصور است. حکما بر این باورند که هیچ موجودی بالذات، شر نیست و بدین صورت «شر بالذات» از این تقسیم بندی خارج می شود. اتصاف به شر بودن موجودات به حیثیت بالعرض آنها بازمی گردد.

خیر هم یا بالذات است یا بالعرض. همه موجودات «بالذات خیر» هستند و اگر موجودی موجود دیگر را برای رسیدن به کمال، یاری رساند، آن موجود از جهت حیثیت لغیره متصف به غیر می گردد و «خیر بالعرض» خوانده می شود. اما اگر موجودی مانع کمال در شی ای گردد و یا یکی از کمالات او را معدوم نماید، آن موجود اگرچه بالذات خیر است، أما بالعرض متصف به شر می گردد. و «شرّ بالعرض» نامیده می شود. مار و عقرب، خودشان بالذات خیرند، اما گاهی زهر آنها باعث می شود موجود جانداری هلاک گردد و از این رو شر بالعرض نامیده می شوند.

زَهر مار، آن مار را باشد حیات لیک آن، مَر آدمی را شد مَمات (مولوی)

آتش خیر کثیر دارد، اما وقتی باعث شود خانه بینوایی طعمه حریق گردد متصف به شر می شود و این شر بالعرض است. موارد دیگری که به شرّیت متصف می شوند نیز همین طورند. حتی اخلاق و افعال مذمومه ذاتاً شر نیستند، بلکه لازمه لاینفک طبیعت حیوانی در انسان هستند. مذموم بودن آنها در نسبت با قوه شریف انسانی یعنی نفس ناطقه است، نه در نسبت با نفس حیوانی. بنابراین شر آنها نیز بالعرض است وگرنه کمال قوه غضبیه و شهویه می باشند [لاهیجی، گوهر مراد ۳۲۳۲].

ذاتیات لایتغیر و ثابتند، أما فایل پاورپوینت کامل خیر و شر بالعرض در معرض تغییر و تحول قرار می گیرند. اگر سیل برای جان آدمی مضر است، با احداث سَد می توان از آن در جهت خیر استفاده کرد. زَهر حیوانات هم منافع بسیاری برای حفظ جان آدمیان دارد که پزشکان از آن استفاده می کنند. در این صورت سیل و زهر حیوان متصف به خیر بالعرض می شوند نه شر بالعرض.

خلاصه اینکه، فایل پاورپوینت کامل خیر و شر همچون علت و معلول و سایر مفاهیم فلسفی از معقولات ثانیه فلسفی هستند که در خارج مصداق عینی مستقل ندارند، بلکه فقط منشأ انتزاع آنها در خارج است.

بنابراین هیچ موجودی فی نفسه و ماهیتاً شر نیست و لذا نمی توان آن را منشأ انتزاع ذاتی برای مفهوم شر دانست. حقیقتاً آنچه شر است به علت نقصانی است که در موجود یافت می شود.

با توجه به آنچه تا کنون بیان شد می توان به «شبهه ثنویت» فائق آمد. یعنی این شبهه با این دو قاعده، راه حل نهایی می یابد؛ چون شری در جهان باقی نمی ماند که نیازمند دو خالق باشیم. جهان پر از خیر است و شرور، عدمی و فاقد ذات و یا فاقد کمال ذاتند که به آن شیء اختصاص دارد و امر عدمی نیاز به جاعل و خالق ندارد.

عنایت و عدالت الهی

شبهه ثنویت به پاسخ نهایی خود رسید، اما به مشکل عنایت و عدالت الهی چگونه می توان پاسخ گفت. در اینکه جهل و مرگ و نقص و نابینایی، ماهیتی جز عدم ندارند سخنی نیست، اما اشکال این است که چرا جای این اعدام را وجود پر نکرده است؟ اگر خدا قادر مطلق و خیر محض است و فیض او نهایتی ندارد، آیا این نواقص نشانه ای از منع فیض او نیست؟

مرحوم مطهری قاعده «شَر بالذات امر عدمی است» را برای حل مشکل شرور کافی نمی داند و از باب عدالت الهی با مسأله شر برخورد می کند. ایشان می فرماید: «اینکه چرا وجود جای عدم را نگرفته مسأله است؟ آیا این نوعی منع فیض نیست و آیا منع فیض ظلم نیست؟ عدل الهی ایجاب می کند خلأ این جهان پر شود»[مطهری: ۱۵۴].

عین این اشکال در مورد عنایت الهی هم وجود دارد چرا که عنایت الهی نیز اقتضا دارد از هیچ موجودی فروگذار نشود و فقدان و نیستی در خلقت راه نیابد، چون فقدان با نظام احسن سازگار نیست. آیا اگر سراسر عالم را وجود پر می کرد، جهان بهتری نداشتیم؟ چرا خلقت الهی به گونه ای نیست که بتوان همواره از آن خیر انتزاع نمود؟ چرا جای اعدام را وجودات نگرفته اند؟

فواید شرور

حکما برای توجیه شرور، فواید آنها را به طرق گوناگون یادآور گشته اند:

بنابر «برهان حکمت» حکمت خداوند ایجاب می کند تمام موجودات به غایت کمالات خود برسند. حکمت الهی در افعال او متجلی می گردد و فعل او عبث و بیهوده نیست. موجوداتی که بالعرض به شر متصف می شوند، فواید بسیاری هم دارند که باعث می شود وجود آنها جهان را نیکوتر سازد. مرحوم لاهیجی می فرماید: «حکیم آن است که فعل بی مصلحت و حکمت نکند و لغو و عَبَث از او صادر نشود» [لاهیجی، سرمایه ایمان: ۷۳]. بنابراین هر امری من جمله شرور فایده و غایتی دارند که با دید عوامانه نمی توان به آنها دست یافت. «و انّما لم یقفوا علیها لان نظرهم کان جزئیاً» [ملاصدرا ۱۹۸۱ ج ۷: ۹۹]. ملاصدرا در توجیه اینکه حیوانات یکدیگر را می خورند می گوید: «اگر حیوانات از هم تغذیه نمی کردند، جسد آنها بی فایده بر زمین می ماند و موجب فساد کلی می شد» [ملاصدرا ۱۹۸۱ ج ۷: ۱۰۲].

بنا بر «برهان تکامل» ساختار تکاملی بهترین ساختار برای جهان است. جهانی که کون و فساد و تضاد و تزاحم دارد بهتر از جهانی است که این امور از آن حذف گردیده است. پس جهانی که شر در آن است، بهتر از جهانی است که فاقد شر است.

صدر المتألهین در این خصوص می گوید: «اگر مرگ نبود حال زندگان از مردگان بهتر نبود و همه آرزوی مرگ می کردند» [ملاصدرا ۱۹۸۱ ج ۷: ۷۷] از سوی دیگر، شرور فیزیکی و مصائب و سختی ها در تکامل انسان نقش دارند و موجب پرورش و تکامل او می شوند.

بنابر «برهان زیبایی شناختی» وجود شرور در کنار خیرات بر زیبایی و فروغ خیرات می افزاید، همانطور که خال سیاه در صورت سفید باعث جذابیت می شود [فیض کاشانی: ۸۳]. اگر زشتی ها نبود کسی به وجود زیبایی ها متفطن نمی گشت چرا که «تُعرَفُ الأشیاء بِأضدادِها».

حکما با اتکای بر فواید شرور می خواهند نشان دهند که جهانی که پاره ای از شرور را دارد بهتر از جهانی است که شری در آن نیست. پس وجود شرور نه تنها به نظام أحسن لطمه نمی زند که مؤید آن نیز است.

با استفاده از فواید حاصل از شرور می توان به شبهات «عدل و عنایت الهی» پاسخ گفت. اما این سخنان هنگامی پذیرفتنی است که خلق فوایدی که بر شرور مترتب می شود، ضرورتاً و تنها با آفرینش شرور میسر شود وگرنه می توان پرسید که چرا خداوند بدون گسیل شرور به عالم، فقط فواید آنها را نیافرید، آیا نمی شد خداوند عالم ماده را با تمام خواص و فواید آن خلق کند، ولی شرور آن را حذف نماید؟ حکما، در اینجا، با استناد به ضرورت و ذاتیت شر، مسأله را پاسخ دادند.

ضرورت و ذاتیت شر

فلاسفه معتقدند ربط بین خیرات و شرور عالم ماده انفکاک ناپذیر و ناگسستنی است. محال است عالم ماده باشد و هیچ شری در آن وجود نداشته باشد. شر ذاتیِ عالمِ ماده است. آنان برای تبیین ذاتیت شرور در عالم ماده شرور بالذات را از بالعرض تفکیک کرده و ضرورت و ذاتیت هر یک را جداگانه به اثبات رسانیده اند.

ضرورت شرور بالذات

بنابر اصول مسلّم فلسفی، ضرورتاً رتبه وجودی علت بالاتر از رتبه وجودی معلول است. امکان ندارد همه آنچه در خالق و مبدع است به همان وزان در مخلوق و مبتدع حاصل شود. بنابراین، خداوند که علت العلل است در نهایت اتمیت و اکملیت است و ماسوی الله که در مراتب پایین تر قرار دار