فایل پاورپوینت کامل دین و دولت در اندیشه ی شریعتی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دین و دولت در اندیشه ی شریعتی :

همبستگی، ۲۵ و ۲۹/۳/۸۱

چکیده: در این مقاله، دکتر غلامعباس توسلی به نسبت میان دین و دولت در اسلام می پردازد و با بیان نظریه ای در این باب، معتقد است باید جامعه ای مدنی بر اساس اصول دموکراتیک شکل گیرد و مردم در آن، از طریق امر به معروف و نهی از منکر، مشارکت داشته باشند .

دین، به صورت های مختلفی، همواره در تاریخ بشر حضور داشته و نمی توان نقش آن را در فرآیند تکامل و تجربیات بشری دست کم گرفت و، به طریق اولی، در بحث حکومت هم نمی توان از آن چشم پوشید . اما حکومت، به شکل منظم و سازمان یافته، در مراحل تاریخی خاص به وجود می آید و عمدتا به تجربیات خاص بشری ارجاع می شود . مسلم است که در طول تاریخ، دین به شکل های گوناگون با حکومت در ارتباط بوده، بر آن تاثیر گذاشته و هم چنین از آن تاثیر پذیرفته است . حضور و اهمیت دین و داعیه های آن، از یک طرف، و قدرت های بلامنازع غیر دینی، از سوی دیگر، همواره موجب تنش و کشاکش برای تعیین قلمرو و مرزهای میان آنها بوده است و البته هیچ گاه این مرزها به درستی تعیین نشده و این تنش ها همواره ادامه داشته است .

در غالب ادیان، و از آن جمله اسلام، نفس حکومت و کسب قدرت مطلوب نمی باشد; حداکثر می توان گفت قدرت وسیله ای برای نظارت و کنترل اعمال و رفتارهای دینی به شمار می رود . البته در طول تاریخ، اتفاق دیگری افتاده است و قدرت طلبی و دین خواهی با هم ترکیب شده اند .

از سویی ادیان هیچ گاه درباره ی سپردن حکومت به شخص خاص توصیه نکرده اند (و اگر هم چنین توصیه ای وجود داشته، تنها به پرهیزکاران و صالحان اشاره داشته است; نه فقها و علما) . آنچه در ادیان مهم است، محتوای حکومت، و نه شکل آن، است . بنابراین، همه ی اشکال حکومت (خلافت، امارت، سلطنت، مشروطیت، جمهوری، استبداد) با ادیان سازگاری داشته و در زمان و مکان خود توجیه شرعی داشته است .

شکی در این نیست که مسلمانان، در تاریخ ۱۴۰۰ ساله ی خود، بارها حکومت تشکیل داده اند و این امر به دنبال حکومت پیامبر و خلفا در مدینه بوده است . این حکومت ها، که به نام اسلام در تاریخ شکل گرفته اند، گاه با موفقیت های نظامی و سیاسی فراوان همراه بوده و، در مواردی، تمدن ساز بوده اند . می توان گفت بنیان همه ی دگرگونی ها در جهان اسلام، ارزش های والای توحیدی، جایگاه واقعی تفکر و اندیشه، و عمل هدفمند مسلمانان بوده است; اما آن ارزش ها، در طی قرون، فراموش شده و قشری گری، خرافه پرستی و انحطاط سیاسی جای آن را گرفته است . باید اذعان کرد که در قرون گذشته مسلمانان کم تر به توسعه ی فلسفه ی سیاسی در اسلام پرداخته اند . آمیختگی دیدگاه های متفکران مسلمان با منابع مختلف یونانی و نشر و رواج فلسفه های مختلف در جهان اسلام، تاکید بر بعد معنوی و روحانی و اعتقادی اسلام و بی توجهی به نیازها و مسائل این جهانی در تاریخ فقه اسلام و فقه شیعه مجال مسلمین برای بحث و فحص در باب فلسفه ی سیاسی را بسیار تنگ ساخته است . در واقع، فقه سیاسی اسلام در محدوده ی کلی فقه، که بیش تر عبادات و معاملات است ، بررسی شده و کم تر به طور مستقل مورد توجه قرار گرفته است . جایگاه مناسب حقوق و فلسفه ی سیاسی اسلام، به طور دقیق، در فقه و حکمت اسلامی تعیین شده است که به صورت پراکنده و غیر منظم در دوره های خاصی، فقها و علمای اخلاق اسلامی آن را بررسی کرده اند .

در ایران شیعی، پس از رفع سیطره ی خلفا، هر چند نظام سیاسی – اعتقادی، در قالب امامت و مهدویت، در طول تاریخ استمرار یافت; اما تشکیل حکومت شیعی، در دورانی به نسبت طولانی، به ظهور حضرت صاحب موکول شد . با این همه، نمی توان انکار کرد که ظهور و سقوط سلسله های مختلف در ایران و نهضت هایی که در طول تاریخ برای کسب قدرت سیاسی یا تشکیل حکومت، به خصوص بعد از اعراب، شکل گرفت عمدتا از حیات و حضور اندیشه ی شیعی ناشی شده است .

با تشکیل دولت – ملت حکومت صفویه، تشیع فرقه ای جای خود را به شیعه به عنوان دین ملی ایران داد که خود تغییرات عمیق تری در نقش سیاسی و اجتماعی تشیع در بطن مذهب شیعه به همراه داشت . با وجود این، هر چند تشیع به عنوان مذهب رسمی ایران پذیرفته شد; لیکن سلطنت مستقل بود . در دوره ی صفویه، روحانیت رسمی تازه ای شکل گرفت که ارتباط نزدیکی با دربار داشت و انحصارا به فقه و شرعیات می پرداخت و کم تر در سیاست دخالت مستقیم داشت . تنها موردی که روحانیون در عصر قاجاریه سعی داشتند در آن دخالت داشته باشند محاکم قضایی بود که در کنار محاکم عرفی فعالیت می کرد .

در موقعیت جدید، هیچ نظریه ی سیاسی که دولت را در دستگاه مذهبی جای دهد، به وجود نیامده بود و هیچ نظریه ای که در قالب فقه سیاسی مطرح شود، شکل نگرفته بود . در جنبش تنباکو و انقلاب مشروطیت، روحانیون و برخی علما، کم و بیش، در مسائل سیاسی شرکت فعال داشتند; ولی داعیه ی حکومت نداشتند . حتی در پی تحریم تنباکو از میرزای شیرازی خواسته شده بود که سلطنت ناصرالدین شاه را مورد سؤال قرار دهد; اما او از این کار اجتناب کرد .

در هر صورت، در مورد آنچه به نام حکومت اسلامی تشکیل می شود، پرسش هایی مطرح است: آیا می توان همه یا بعضی از این حکومت ها را حکومت اسلامی دانست؟ و حتی اگر به لحاظ نام و عنوان و شکل، اسلامی لقب گرفته اند، تا چه میزان محتوای آنها اسلامی است؟ چنین حکومتی می باید چه شکل و صورتی داشته باشد؟ استبدادی; جمهوری یا مشروطه ی سلطنتی؟ آیا منظور از اسلامی در این جا حکومت فقهاست یا محدوده ی حکومت اسلامی از چهارچوب فقه، آن هم فقه سنتی، فراتر می رود؟ اساسا صرف نظر از شکل، محتوای واقعی یک حکومت اسلامی چیست و چگونه در عمل اجرا می شود؟ و اگر اجرا نشود راه چاره چیست؟ ضامن اجرای آن در جامعه چیست و کیست؟ مکانیسم اعتماد و اطمینان به آن چگونه است؟ می بینیم که جز در عصر امام زمان که خدا آن را تضمین کرده، این کار عملی نیست; لذا باید در جست وجوی مکانیسم هایی بود که می تواند قدرت مطلقه را، از سوی هر کس که باشد، کنترل کند و بر آن نظارت مستمر داشته باشد؟

حکومت اسلامی، به هر صورت که مطرح باشد و هر هدفی را که دنبال کند، بحث ما درباره ی مکانیسم هایی است که می تواند آن را نظارت و کنترل کند .

تجربه ی بشری نشان می دهد در حکومت های دینی، که در گذشته بسیاری از مردم خواهان آن بوده اند و امروزه از طرفداران آن به شدت کاسته شده است، به طور یکسویه و از بالا به پایین، به تدریج، شکل جانشین محتوا می شود و سیاست کاری، مصلحت اندیشی، حفظ قدرت و توسعه ی زندگی سکولار در درون هیئت حاکمه رشد می کند . البته مدینه ی فاضله ی اسلامی تصورکردنی است; اما بیش تر اتوپیاست و با تاریخ تطبیق نمی کند و تنها در عصر ظهور قابل تحقق است .

اگر بخواهیم تجربه ی بشری را به حساب آوریم و از قانون تکامل تبعیت کنیم و هیچ چیز انسانی را مطلق و غیرقابل نقض نشماریم باید دموکراسی را، که نسبت به دیگر انواع حکومت های گذشته یک پیش رفت به حساب می آ