بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل راههای مقابله با زلزله / گفتگو با دکتر قیطانچی استاد دانشگاه تهران :

اشاره:

دکتر محمدرضا قیطانچی فارغ التحصیل دکترای زلزله شناسی از دانشگاه توکیو و رئیس مرکز شبکه لرزه نگاری مؤسسه ژئوفیزیک و نائب رئیس کمیته زلزله شناسی کشورهای آسیایی در مصاحبه ای اختصاصی با خبرنگار اندیشه صادق به چیستی زلزله، احتمال وقوع آن در کشور و راههای پیشگیری و مقابله با آن پرداخته است.

آقای دکتر چه فعل و انفعالاتی در زیرزمین صورت می گیرد تا زلزله رخ دهد و چرا زلزله در بعضی مناطق اتفاق می افتد و چرا عنوان زلزله خیزی را در مورد بعضی مناطق به کار می برند؟

تا صد سال پیش که دستگاههای زلزله نگاری به وجود نیامده بودند شناخت بشر از این پدیده طبیعی, محدود به احساساتش بود و بسته به نوع آثار و علائم, آن را مخرب یا ویرانگر می نامیدند، همانطوری که می دانید احساس بشر همیشه دچار خطاست و ما به تعداد افراد, احساسات داریم و معلوم هم نیست که همه زلزله ها آثار و علائمی را بجا بگذارند که مردم آن را احساس کنند. ممکن است زلزله در داخل اقیانوس و یا در منطقه ای خالی از سکنه رخ بدهد که در این صورت ما آن را از دست داده ایم.

در طول صد سال گذشته دستگاههای زلزله نگاری که محل یا مختصات زلزله ها را ثبت می کردند به وجود آمدندو برای اولین با در دهه ۱۹۳۰ متخصصان مکان های وقوع زلزله ها را روی نقشه جهانی مشخص کردند و متوجه شدند که زلزله ها به صورت اتفاقی و تصادفی حداقل از نظر محلی به وجود نمی آید بلکه از یک آرایش و نظم تبعیت می کنند.

به علاوه این محل های تعیین شده را به عنوان کمربند زلزله عنوان کردند و برای اولین بار این واقعیت معلوم شد که مسیر زلزله ها مسیرهای قابل تشخیص هستند.

این طور نیست که دفعتاً در جایی که استعداد زلزله وجود ندارد زلزله اتفاق بیفتد. با پیشرفت علم زمین شناسی توانستند تجمع انرژی را در محل های مختلف بهتر تشخیص بدهند, میزان انباشت و تخلیه انرژی را محاسبه کردند و الان زلزله نگاری این ادعا را دارد که بدون مراجعه به محل می توان شدت و موقعیت آن را با زبان علمی بیان کرد.

پس نخستین پیشرفت این بود که زلزله در جایی که استعداد وقوع آن وجود دارد رخ می دهد. تئوری های بعدی نیز از همین شناخت نشأت گرفتند به این صورت که خشکی ها را به صورت تکه یخ های متحرک در آب بیان کردند و عنوان کردند که اینها به هم نزدیک می شوند و از هم دور می شوند این هم به علت درجه حرارت بالا و مواد گداخته ای است که در داخل زمین است. یک چرخشی وجود دارد که این چرخش باعث می شود صفحات به هم نزدیک یا از هم دور شوند.

در بحث های کلامی این نکته مطرح می شود که هیچ چیزی شر مطلق نیست یعنی وقتی قضایا را از بالا نگاه می کنیم در می یابیم که خیرش بیشتر از شرش بوده است حال اگر زلزله رخ ندهد چه اتفاقی می افتد؟

کره زمین یک موجود زنده است و از خودش عکس العمل (Reflex) نشان می دهد یکی از این پدیده هایش زلزله است, جزر و مد وجود دارد, آتشفشان وجود دارد. زلزله اگر اثرات بیرونی و ثانویه دارد علتش در خودش است. زنبور هم عسل درست می کند هم نیش می زند. نباید فقط نیش زدنش را مد نظر قرار دهیم اگر کسی با او کاری نداشته باشد نیش نمی زند. الان در کشوری مثل ژاپن به مردم توصیه می کنند هنگام زلزله از خانه بیرون نروند پس آنجا زلزله بد نیست، کلی اطلاعات از داخل زمین به دست می آید. همین اطلاعاتی که الان از داخل زمین داریم از زلزله های مشابه کسب کرده ایم. اما خسارات زلزله به غفلت های خودمان بر می گردد. نمی توانیم تقصیر را به گردن زلزله بیندازیم. ما الان می دانیم که فلات ایران زلزله خیز است و تا حدی مکان هایی که استعداد وقوع زلزله مخرب را دارند می دانیم، از حیث پیش بینی هم هنوز نمی توان بصورت کاربردی این بحث را مطرح ساخت گرچه ممکن است چند تا زلزله را نیز بصورت موردی پیش بینی کنیم.

در ایران ولو اینکه پیش بینی هم بکنیم و جلوی تلفات جانی را بگیریم با خسارات اقتصادی و مالی آن چه می خواهیم بکنیم. الان می بینیم افرادی که تمام موجودیشان را از دست داده اند و با مشکلات اساسی روبرو شده اند و به این راحتی نیز به حالت عادی بر نمی گردند باید سعی کنیم با پیشگیری و مقاوم سازی جلوی بحران را بگیریم. در شرایط بحرانی هر کاری صورت بگیرد علمی و صحیح نخواهد بود.

یا بیش از حد به آن می رسیم یا فراموش می کنیم و با گذشت زمان بحران خاصیت خودش را از دست می دهد باید در دراز مدت مشکلات واقعی را حل کرد تا بحران شکل نگیرد.

شایعاتی مبنی بر وقوع زلزله در تهران و اصلاً زلزله خیزی پاره ای از مناطق تهران اعلام شده است. جناب عالی وضعیت گسل های تهران و امکان وقوع زلزله را چگونه می بینید؟

شاخص ها را بیان می کنم استنتاج را به خوانندگان واگذار می کنم. شاخص نخست وجود گسل است گسلهایی که قابل مشاهده و مطالعه است اگر ما بتوانیم با عکس های ماهواره ای یا روش های ژئوفیزیکی بفهمیم که در منطقه ای گسل وجود دارد این می تواند یک شاخص باشد برای اینکه ببینیم آیا فلان منطقه زلزله را تجربه خواهد کرد یا نه. البته صد در صد تا وقتی گسل است نمی توانیم بگوییم زلزله خواهد آمد اما صرف وجود گسل امکان وقوع زلزله را مطرح می سازد.

مرحله دوم این است که با مطالعه گسل ببینیم آیا گسل زنده است, انرژی جمع می شود جابجایی از خودش نشان می دهد یا اینکه مرده و غیرفعال است. گسل هایی داریم که به آن گسل مرده می گویند اینها دیگر استعداد زلزله را ندارند به عبارتی بود و نبود آن یکی است.

الان گروهی که گسل های یک منطقه خاص مثلاً تهران را زیر نظر داشته باشند سراغ ندارم یک وقتی است که از پشت پرده و بدون معاینه دقیق نسخه می دهیم یک زمان هم هست که با یک سری آزمایش های دقیق کار را انجام می دهیم.

رها کردن گسل های تهران مثل مریضی است که سکته کرده و ما او را به حال خودش واگذار کرده ایم.

شاخص دوم بررسی پرونده زلزله خیزی منطقه در قرن های گذشته است وقتی به تاریخ کشور یا منطقه ای رجوع می کنیم بارها به صورت دقیق گزارش شده که زلزله هایی در فلان منطقه و با شدت های مختلف صورت گرفته است مثل اینکه یک زلزله شناس به آنجا رفته و چنین گزارش های دقیقی را تنظیم کرده است.

چنین گزارش هایی از اهمیت بالایی برخوردارند و نادیده گرفتن آنها قطعاً خیانت است وقتی بارها و بارها در یک منطقه زلزله اتفاق افتاده است احتمال اینکه در آینده نیز این حادث رخ دهد افزایش پیدا می کند. در حال حاضر هنوز آن علت اصلی زلزله وجود دارد این مسئله الان اثبات شده که عربستان به سمت شمال شرق ایران در حال نزدیک شدن است و به صورت مستمر این حرکت در حال رخ دادن است.

شاخص سوم که قاطعانه است وضعیت زلزله خیزی در صد سال گذشته است. این دستگاههای زلزله نگار در طول صد سال گذشته هر نوع لرزش, موقعیت و زمان آن را ثبت کرده اند. در ایران نیز از ۴۵ سال قبل این حرکت با چند دستگاه زلزله نگار شروع شد و از هفت سال قبل، شبکه های زلزله نگاری در استان های تهران, تبریز, خراسان, یزد و اصفهان شروع به کار کرده اند؛ حتی زلزله های ریزی که قابل احساس نیز نیست ثبت می شود. حال هر چقدر این داده ها در زمان طولانی تری جمع آوری شده باشند صفت زلزله خیزی منطقه به زبان علمی بهتر مشخص می شود و ما می توانیم از گذشته, حال و آینده را ترسیم کنیم. هرچند که هنوز محل, زمان و بز