فایل پاورپوینت کامل رساله ای نویافته در موسیقی ایران(۱)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رساله ای نویافته در موسیقی ایران(۱) :

چکیده

رساله نویافته ای که در این گزارش معرّفی گردیده، توسط میرزا شفیع خان به سال ۱۳۳۰ ه . ق. در کاشان به خطّ نستعلیق نوشته شده و شامل هشت بخش است. از جمله خصوصیات این رساله، عبارت است از: مبتنی بودن نظام موسیقی بر هفت دستگاه که هرگاه دستگاه شامل چند آواز است، جنبه عملی و اجرایی ثبت اسامی و الحان، ثبت اصطلاحات موسیقی که در زمان و مکان نویسنده رساله مصطلح بوده و امروز از میان رفته است، ذکر اسامی نوازندگان بزرگ معاصر و یا نزدیک به عصر مؤلّف، ذکر اصطلاح «موزیک» در متن رساله و اسامی قطعات موسیقی فرنگی و… .

پیش از شروع بحث لازم است مقدمه ای درباره رسالات موسیقی ایرانی دوره صفویه تا قاجار بیان شود. با مقایسه دو دسته رسالات موسیقی که پیش و پس از سال نهصد هجری قمری تألیف شده اند می توان مایه اشتراک عمده اعضای هر کدام را دسته بندی کرد که اکثرا مایه افتراق دو دسته نیز هست.

اهمّ خصوصیات دسته نخستین را (پیش از سال نهصد) می توان پرداختن به مطالب و مباحث دقیق نظری دانست. شیخ ابونصر فارابی که مثال کاملی از این گروه است در کتاب احصاء العلوم موسیقی را در زمره علوم ریاضی محسوب کرده و در کتاب الموسیقی الکبیر با روشی منطقی مبادی، موضوع و مسائل آن را به دقت بررسی می کند.۱

اهمّ خصوصیات دسته دوم، قرابت تاریخی است با بازمانده مجموعه میراث هنر و علم موسیقی ایرانی که از طرفی در دوره قاجار قسمت های متعددی از آن بر لوله های فونوگراف و صفحات گراموفون ثبت شد و از طرفی مجموعه آن به روایت راویان موثّقی چون خاندان فراهانی سینه به سینه به دست نسل امروز رسید.۲ از این منظر هرگاه بتوان مطالب رساله ای را با بازمانده موسیقی ایرانی مرتبط ساخت و از آن مطالب برای تفسیر و توجیه موضوع مذکور استفاده کرد، ارزش آن رساله بیشتر خواهد بود.

از آنجا که موسیقی ایرانی بر اساس نظام دستگاه تدوین تدریجی یافته است، رسالاتی در دسته دوم ارزشمندتر خواهند بود که مرتبط با این نظام باشند. آنچه در این باب که نگارنده تاکنون موفق به رؤیت آنها شده است بدین شرح است:

۱. رساله بحور الالحان فرصت الدوله شیرازی.۳

۲. رساله موسیقی مؤید التجار.۴

۳. رساله موسیقی گمنام، نسخه خطی شماره ۳۵۳۶ کتابخانه موقوفی مرحوم حاج حسین آقا ملک.

۴. رساله موسیقی گمنام، نسخه خطی شماره ۲۸۳۰ کتابخانه مذکور.

۵. رساله موسیقی، نسخه خطی محفوظ در کتابخانه شخصی مهدی صدری معروف به کلیات یوسفی.

۶. رساله موسیقی، نسخه خطی شماره ۲۵۹۱ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران معروف به رساله روحانی.

۷. رساله موسیقی گمنام، میکروفیلم شماره ۲۲۱۴ کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.

۸. رساله مجمع الادوار مخبر السلطنه.۵

در بعضی از رسالات فوق تنها به کلمه دستگاه اشاره می شود (شماره های ۶ و ۷)؛ بعضی سعی دارند موسیقی ایرانی را با قواعد موسیقی فرنگی تفسیر کنند(شماره ۸)؛ بعضی دیگر اسامی چند لحن و دستگاه را به تنهایی و یا به همراه بعضی اشعار و ادعیه ذکر نموده اند (شماره های ۲ و ۴ و ۵)؛ و بعضی دیگر به شرح چند دستگاه یا همه دستگاه ها پرداخته اند (شماره های ۱ و ۳). رساله شماره ۳ از این جهت مهم است که نخستین سابقه مشاهده شده است در شرح اجزای دستگاه های موسیقی ایرانی؛ اهمیت رساله شماره ۱ نیز به نقل قول نزدیک تر مؤلّف است از اسامی اجزای دستگاه های موسیقی ایرانی به روایت میرزا عبداللّه فراهانی.

امّا پس از این مقدّمه از خصوصیات کتاب نویافته بحث می شود که به دست میرزا شفیع، در شهر کاشان، به خط نستعلیق، بر کاغذ فرنگی کتابت شده است.

ترتیب قسمت های مختلف این کتاب از این قرار است:

قسمت اوّل: دستگاه شور،

قسمت دوّم: دستگاه ماهور،

قسمت سوّم: دستگاه همایون،

قسمت چهارم: دستگاه چهارگاه،

قسمت پنجم: دستگاه سه گاه،

قسمت ششم: دستگاه دوگاه،

قسمت هفتم: دستگاه راست پنجگاه،

قست هشتم: اختراعات جدید و موسیقی فرنگی.

نخستن خصیصه برجسته این کتاب از آن جهت است که از حیث سنّت موسیقی، سنّتی متفاوت از سنّت تثبیت شده خاندان فراهانی را ثبت می کند. چنان که در مقاله ای تلخیص شده از چگونگی تطور موسیقی ایران از نظام مقام به نظام دستگاه سخن رفته،۶ نظام دستگاه در موسیقی ایران تا مدّت ها معلّق و متغیّر بوده و در ازمنه و امکنه متفاوت روایاتی متفاوت موجود بوده اند که حتّی از حیث تعداد و نام دستگاه های اصلی متّفق نیستند. اهمیت کتاب مذکور در اینجاست که نشان می دهد این عدم ثبات تا سده چهاردهم قمری و دوره حکومت احمد شاه قاجار ادامه دارد. متفاوت با ردیف میرزا عبداللّه که مبتنی است بر هفت دستگاه و پنج (یا شش) آواز.۷ در این کتاب نظام موسیقی مبتنی است بر هفت دستگاه که هر دستگاه شامل چند آواز خواهد بود، که البته اکثر این آوازها گوشه های اصلی ردیف میرزا عبداللّه هستند. جالب است که نظام مذکور درکتاب حاضر فاقد دستگاه نوا بوده، به جای آن دارای دستگاه دو