---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رمزنویسی ادبی در مکاتبات آزادگان دفاع مقدّس :

۱- مقدمه

ادبیات مقاومت یا ادبیات پایداری ریشه در تاریخ دارد. هر کجا ظلمی بوده، ادبیات مقاومت هم در قالب یکی از انواع ادبی جوانه زده است. در کشور ما ایران هم این ادبیات همواره مورد توجه بوده است؛ اما مخصوصا پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ و در زمان جنگ هشت ساله با کشور همسایه این نوع ادبی بالنده شد و مورد اقبال ایرانیان قرارگرفت.

ادبیات اسارت گاهی به عنوان بخشی از زیر مجموعه ادبیات پایداری، اگرچه قسمتی از موجودیت خود را از زندان های رژیم پهلوی وام گرفته، اما بخش پر رنگ و اصلی آن در اسارتگاه های کشور عراق و در اردوگاه های نگهداری اسرای ایرانی در آن کشور به دست آمده و خواهد آمد و نامه های رد و بدل شده بین اسرا و خانواده هایشان بخشی از این ادبیات اسارتگاهی هستند.

دربار این نامه ها میشود گفت که برای اسرای ایرانی که از دو تا ده سال در اسارت دشمن بوده اند، به جز دو برگ نام مخصوص که اوایل یا اواخر ماه و یا دو و گاهی سه ماه طول میکشید که یک بار به آنها داده شود، هیچ راه ارتباطی دیگری وجود نداشت. بدیهی است یک اسیر در آن صفحات اندک مجبور بود مطالب مهم را با خانواده اش در میان بگذارد و از اوضاع و احوال خودش اطلاع رسانی کند و متقابلا خانواده های اسرا نیز باید از جریان زندگی خانواده، شهر و دیار و دوستان برای اسیرشان بنویسند تا درد غربتش را کم کنند؛ اما در چنین شرایط محدود و سخت و در همان اندک مکان نوشتن که نیمی از آن باید برای جواب گیرند نامه خالی می ماند، جریانی از ادبیات اسارتگاهی شکل گرفت و همان صفحات اندک توانست بخش زیادی از ادبیات اسارتگاهی را ثبت و ضبط کند. از این نوع نامه ها «از اوایل سال ۵۹ که اولین نامه های اسرای ایرانی جنگ ایران و عراق به دست خانواده هایشان رسید تا مرداد ۶۹ که مبادله بزرگ اسرا آغاز شد، در عرض این ده سال… در ادار مفقودین و اسرا، حدود شش میلیون نامه از طرفین رد و بدل شده است… این تعداد نامه هم که تبادل شد، همراه با شدیدترین سخت گیری ها و بهانه گیری های متفاوت عراقی ها بود.» (افراز، ۱۳۹۰).

در میان این نامه ها، تعداد کمی به کمک زبان ادبی به صورت رمزی نگاشته شده اند که دربار توجیه نگارش این نوع نامه ها توسط اسرا، سه دلیل عمده در خود نامه ها یافت شده است: ۱-ترس و احساس خطر از طرف دشمن: مثلا عبارت «چیزهای زیادی برای گفتن دارم؛ اما برای نوشتن نه!» که بخشی از نام اسیر مجید هرندی است هم عمق حساسیت دشمن و خطرات متعاقب آن را دربار نوشته های اسرا به خوبی نشان میدهد و هم تفسیر بلندی از محدودیت هایی اسرای ایرانی در نامه نوشتن است. ۲- عوامل سانسور: یکی از دلایل اصلی رمزنویسی اسرا، عوامل سانسور(منافقین) بودند که باعث پدید آمدن مشکلات بسیار فراوانی برای گرفتاران در بند شدند. آن ها درکلمه به کلم نامه ها به دنبال نام امام خمینی (ره) و موضوعات ممنوع دیگر میگشتند تا آن را سانسور کنند و یا از بین ببرند و در پی آن نویسند آن را تنبیه کنند و «از سال ۶۴ که منافقین در ادار سانسور بغداد مستقر شدند، به دلیل مسلط بودن به زبان و لهجه ها اگر موردی در نامه ها میدیدند به زبان عربی برای عراقیها ترجمه میکردند و باعث شکنجه و آزار اسیران میشدند.»(افشین پور، ۱۳۸۹: ۱۲۱). مثلا بعضی از اسرا در نامه های خود با زبان طنز و مطایبه سانسورچیها را مورد خطاب قرار داده اند: «نامه به سانسورچی گرامی! آقای سانسورچی سلام، خسته نباشی. می – دانم این قدر نامه های ما را سانسور کرده ای که خسته هستی. داد همه را در آورده ای. پدرم خیلی وقت است که نامه های من به دستش نمیرسد. لااقل این یکی را بگذار رد بشود….» (حسن تاجیک شیر) (یوسف زاده، ۱۳۸۸، ۵۶). یا در این نامه: «آقای سانسورچی تو را به جان مادرت بگذار این گلدوزی با عکس بروند تا بعد از سه سال عیدی خانواده ام خوشحال شوند. متشکرم Thank you.»(حسین بهزادی) (یوسف زاده، ۱۳۹۶: ۴۶). ۳- خیانت در امانت: در خاطرات اسیران آزاد شد ایرانی و نامه هایشان، گاه و بی گاه با موضوع خیانت در امانت توسط عوامل سانسور یا سربازان و درجه داران عراقی روبرو هستیم. آنها حقایق تلخی را از دخالت نیروهای سازمان مجاهدین خلق در امر نامه رسانی بازگو میکردند. سازمان مجاهدین خلق، برای ضربه به روحی اسرا، اخباری را خلاف واقع در مورد مرگ خانواد اسرا یا طلاق همسر به آن ها میدادند که این نوع شکنجه، گاها باعث بزرگ ترین ضربه به روحیات اسرا میشد. یک نمونه از نامه هایی که منافقین در آن دست برده بودند، نامه ای بود که یکی از برادران زنجانی در حدود سال های ۶۵ – ۶۶ به این مضمون دریافت کرده بودکه «متأسفم که باید بالاجبار واقعیاتی را برایتان بنویسم. برادر بزرگت را به جرم هواداری فلان گروهک اعدام کردند و برادر کوچک تر از تو نیز در جبهه شهید شد. پدر و مادرت نیز بعد از یک اختلاف چند ماهه از هم جدا شده اند. اینک مدت زیادی است که از مادرت هیچ گونه خبری در دست نیست.» (جعفری، ۱۳۷۲: ۱۲۶).

۱-۱- بیان مسئله

سابق نامه نگاری در ایران به دوران هخامنشیان برمیگردد در آن زمان، واژه ها را با خط میخی بر پوست دباغی شد جانوران مینوشتند و سپس آن پوست را به دست چاپار میدادند تا به مقصد برساند. البه در تاریخ قبل از میلاد، نگارش جز در دوایر دولتی و دربارها کاربردی نداشته است. از ۱۸۰۰ سال پیش که کاغذ توسط چینیها ساخته شد، نامه نویسی روی کاغذ و کتاب نویسی پدید آمد و امر نامه نویسی خیلی آسان تر شد.

(ر.ک: امینی، ۱۳۷۹: ۴۳). در تاریخ هردوت آمده است: «هارپاک به کوروش نامه – ای نوشت و او را تشویق به جنگ با آستیاک (جد مادری کوروش) نمود و برای این که نامه به آسانی از قلمرو ماد بگذرد و به پارس برسد، هارپاک آن را در شکم خرگوشی پنهان کرد و نامه رسانی در لباس شکارچی توانست آن را به کوروش برساند. در تورات، نامه و فرمانی از کوروش مبنی بر بازسازی بنای اورشلیم – که به وسیل بنوکد نصر کلدانی ویران شده بود- ذکر شده است.» (همانجا).

قدیم ترین اثری که به زبان پهلوی در فن ترسل به دست آمده رسال کوچکی با عنوان «آیین نامه نویسی» است. این کتاب دربردارند نمونه های ویژ مکاتبه در موارد گوناگون و به افراد مختلف است. این متن دارای چهل و پنج بند است که هر یک از بندها شیوه های گوناگون در سبک نامه نویسی را ارائه میدهد. بند نخست آن مقدمه ای است در شرح کسانی که به آنان نامه نوشته میشود. در بندهای دیگر طرز نوشتن انواع آفرین و ستایش، خطاب، عنوان نامه، همدردی و تسلیت و چگونگی آغاز و انجام رسائل آمده است. (مهدیزاده، ۱۳۹۲).

آن چه اجمالا در بحث بالا ذکر گردید، مربوط به نامه نگاریهای معمول و مرسوم دیوانی و حکومتی بوده است، حال آن که بحث ما پیرامون نامه نگاری میان اسرای جنگی و خانواده هایشان است. بر این اساس لازم است که اجمالا به بررسی نامه نگاری (خصوصا نامه های رمزی) میان اسرای جنگی و خانواده هایشان پرداخته شود که این نامه ها به نوعی اسناد جنگی و گوشه ای ازتاریخ فراموش شد یک ملت و ادبیات مقاومت آن به حساب میآیند.

در بار این نوع نامه ها میشود گفت که قالب و ساختار تعداد کمی از نامه های اسرای ایرانی و خانواده هایشان، رمزی است و در خصوص رمزنویسی تعداد تقریبی این نوع نامه ها میتوان گفت که به ازای هر یک از چهل هزار اسیر ایرانی دست کم، ده نامه رمزنویسی شده است.

این گونه رمزنویسی به ندرت در اوایل سال های جنگ و اسارت در نامه ها دیده میشد؛ اما پس از حضور سازمان مجاهدین خلق در عراق،، عراقیها به کمک آن ها تسلط بیشتری بر آنچه نوشته میشد، پیدا کردند و کنترل ها شدیدتر میشد؛ به همین دلیل از آن زمان به بعد رمزنویسی در نامه ها بیشتر رواج یافت. مثلا اوایل اسارت، ساده ترین راه برای نگارش نامه های رمزی و انتقال اخبار، نگارش نامه ها به زبان های مختلف محلی از جمله: گیلکی، ترکی، لری، کردی، بلوچی، زرگری، مشهدی و غیره بود که بعد تسلط منافقین از این نوع روش کمتر استفاده گردید یا بالکل غیر ممکن شد. برای مثال، یکی از بچه های اسیر بروجردی در نامه خود نوشته بود: «در اینجا وضع ما بسیار خوب است و از هر لحاظ به ما رسیدگی میشود، مکان، خواب، خوراک، قدم زدن و گردش ما بسیار عالی «چواشه» است و انشاالله به زودی جنگ تمام شده و به ایران بازگشته و از خوبیهای برادران عراقی برای شما تعریف خواهیم کرد.»(یوسف زاده، ۱۳۹۶: ۱۵۵).

«چواشه»: (یعنی برعکس) او با نوشته کلم محلی چواشه، به خانواده و دوستان خود از وضع بد اردوگاه عنبر خبر داده بود.

۱-۲- روش پژوهش

روش تحقیق در این پژوهش مبتنی بر نامه های جمع آوری شده (بیش از هزار و پانصد نامه از آزادگان استان کرمان و قریب ۸ هزار نامه نیز از سایر استان ها) کتاب های خاطرات آزادگان به انجام رسیده است.

۱-۳- پیشین پژوهش

ارتباطات رمزی از زمان های دور رایج بوده و بشر در ابتدا برای ارسال پیام های رمزی از علائم و نشانه ها بهره میبرده است. بعد از اختراع خط، بشر توانست با تغییر یا تبدیل حروف و اعداد برای ایجاد کانالی امن در راستای ارتباطات رمزی سود ببرد. در بیشتر تمدن های باستانی جهان مانند ایران، شواهد و اشاراتی از وجود چنین خطوط رمزی موجود است. در ایران بعد از اسلام، اطلاعات بیشتری در این زمینه وجود دارد، در این دوره در رمزنگاری که بیشتر به تعمه یا معماسازی معروف بود، مانند سایر مسلمانان از روش های مختلفی مانند جابه جایی حروف، کاستن یا افزودن بر حروف و البته حروف ابجد استفاده میشده است که کاربرد بیشتری داشته است. «در دور معاصر نیز کسانی مانند قائم مقام فراهانی دست به اختراع اقلام رمزی جدیدی زدند که البته به نظر میرسد بعد از خود وی، دیگر کاربردی نداشته است. استفاده از اقلام رمزی قدیمی به دلیل سادگی و آسان بودن رمزگشایی از این اقلام و نیز مشکلاتی نظیر ترکیب حروف و ارقام و اشکال، به خصوص در مخابر پیام های تلگرافی امر دشواری بود. بنابراین در صدد برآمدند تا با توجه به رمزنگاری اروپاییان در مکاتبات محرمان تلگرافی کتاب هایی را در این زمینه به نگارش درآورند که از مهمترین این کتاب ها، میتوان به کتاب «رمز یوسفی» نوشته یوسف خان مستشارالدوله اشاره کرد. این کتاب مبتنی بر رمزنگاری عددی بود که تا چندی در مکاتبات رمزی تلگرافی استفاده شد؛ اما بار اصلی در این راه را محمودخان مفتاح الملک از رجال دور ناصری بر دوش کشید. مفتاح الملک با نوشتن کتاب «ناسخ الرموز» که رمزی حروفی بود، مدتی طولانی یکه تاز میدان رمزنگاری در دور قاجار و پهلوی شد؛ به طوری که این کتاب بعد از چند بار تجدیدنظر و چاپ، مهمترین مرجع وزارت خانه های دولتی در زمین ارسال پیغام های رمزی به حساب میآمد و از اعتبار شایان توجهی برخوردار بود. رمز مزبور که به «رمز محمودی» نیز مشهور است، به صورت ثلاثی بوده و علاوه بر سادگی استفاده از آن، بعد از انتخاب کلید مد نظر، از لحاظ مالی نیز برای ارسال کنندگان بسیار به صرفه بود. بنابراین مفتاح الملک با آگاهی از ضعف سایر اقلام رمزی و به خصوص در ارسال تلگراف های محرمانه به خارج از کشور، موفق به اختراع رمزی شد که جهت ارسال این گونه پیغام ها در داخل و خارج از کشور، اعتبار بسیاری داشت و رمزگشایی آن بدون کلید کار دشواری بود، بنابراین اعتبار آن موجب دوام استفاده از آن در دستگاه های دولتی و مأموران سیاسی ایران در خارج و ایجاد کانالی امن در ارتباطات رمزی شد.» (کاووسی رکعتی،۱۳۹۸: ۱۸۴).

در خصوص نامه های رمزی در سال های اخیر میشود گفت که این نوع نامه ها جزئی ادبیات اسارت گاهی هستند که این نوع ادبیات همواره به عنوان یکی از مهم ترین زیر شاخه های ادبیات دفاع مقدس و یا ادبیات پایداری شناخته شده است. زندان، حبس، اردوگاه، بازداشت گاه و هرمکانی که یک سرباز جنگی را در خود جای بدهد بالطبع شاهد بروز ادبیاتی خواهد شد که آفرینندگان آن ترجیحا همان زندانیان و بازداشت شدگان هستند.

ادبیات اسارتگاهی پیشینه ای همزاد با ادبیات پایداری در جهان دارد. سربازان جنگی یا مصلحان و منتقدان اجتماعی در زمان اسارت وقتی دیگر مجال نبرد رو در روی با دشمن را ندارند، برای حفظ آرمان هایشان جبهه ای دیگر می گشایند و در دل دشمن دست به خلق حماسه هایی می زنند که ثبت وضبط آن در قوالب ادبی اعم از: فیلم، داستان، نمایشنامه، رمان و شعر و دیگر گونه های ادبی است و هم این ها بروندادی دارند که ریش اصلی آن همان ادبیات پایداریست.

در ادبیات، زندان نامه یا حبسیه گونه ای ادبی است و به مجموعه اشعار یا متونی گفته می شود که یک شاعر در زندان و در بند سروده باشد.(دانشنامه جهان اسلام. مدخل: حبسیه). زندان نامه ها معمولا در قالب شعر و به ندرت نثر، بیان حال و خاطرات و گزارش شاعر یا نویسنده از زندان را در بر می گیرد که معمولا با شکایت و آرزوی رهایی همراه است.

مسعود سعد سلمان که قریب نوزده سال در زندان بوده است از نخستین شاعر فارسی زبان است که زندان نامه سروده، طبیعتا سایر زندان نامه سرایان حی تا روزگار ما گوشه چشمی به حبسیات او داشته اند. پس از او، خاقانی شروانی چند زندان نام غرا دارد. در اران – زادبوم خاقانی – دو شاعر هم عصر او، مجیرالدین بیلقانی و فلکی شروانی هم روزگاری را در حبس گذرانده و زندان نامه هایی به جای نهاده اند. در دوران معاصر، ملک الشعرای بهار نیز چند حبسی پرمایه سروده است.

این نشان میدهد که شعر و هنر در دوران اسارت و زندان کارکرد خاصی دارد و باعث التیام درد هجران و شکوفایی استعدادها میگردد. یا به قول مسعود سعد:

گردون به درد و رنج مرا کشته بود

اگر پیوند عمر من نشدی نظم جانفزای

(مسعود سعد، ۱۳۸۴: ۱۰۳)

و ما هم در این تحقیق با وام از گذشتگان این نوع سبک و در عین حال به روشی جدید به بررسی نامه های رمزی رد و بدل شده در میان اسرای ایرانی و خانواده هایشان خواهیم پرداخت که در نوع خود کم نظیر است و نوع زبان ادبی استفاده شده در نامه های رمزی را بررسی خواهیم کرد.

۲- بحث

موضوع و محتوای اکثر نامه های رمزی عبارت از: سیاست، نامه به امام خمینی(ره) و مسؤلان دیگر، درد هجران، انتقال اخبار خانوادگی، عزاداری ائمه (ع)، ذکر نام بسیج و سپاه و انتقال اخبار و اسرار جنگی است که نویسندگان این نوع نامه ها به دلیل محتوای حساس آن ها سعی کرده اند که به کمک زبان ادبی، آن ها را به صورت رمز بنگارند که در ادامه به بررسی زبان ادبی این نوع نامه ها خواهیم پرداخت و در حد توان، آنها را رمزگشایی خواهیم کرد.

۲-۱- زبان ادبی نامه های رمزی

مطالب بیان شده در نامه های اسرا، مطالبی مهم و گاه اسرار جنگی بوده؛ به همین خاطر سعی میشده که این مطالب به صورت رمز و با زبان ادبی بیان شود و این رموز نیز فقط بین نویسنده و خواننده آشکار باشد و دیگری به آن دست نیابد. بیشترین آرایه های ادبی که در نامه ها استفاده شده به قرار ذیل است:

۲-۱-۱-تشبیه

یکی نوع آرای ادبی که بیشتر نویسندگان نامه ها برای بیان مطالب رمزی از آن استفاده کرده اند تشبیه است، چون وجه شبه فقط بین خواننده و نویسنده آشکار است و دیگری از آن اطلاعی ندارد که در تعریف تشبیه گفته اند که «تشبیه به اعتبار وجه شبه گونه ای دلالت است و آن عبارت است از دلالت بر مشارکت مشبه با مشبه به در وجه شبه، بدان شرط که به صورت استعاره یا تجرید ظاهر نشود؛ مثل زید کالاسد فی الشجاع (زید در شجاعت مانندشیر است).» (سکاکی، ۱۳۴۸: ۱۴۲/۱).

محمد اسماعیلی یکی از آزادگان دفاع مقدس، به دوستش در اسارت به صورت رمزی اخبار عملیات های نظامی ایران انتقال میدهد و اخبار جبهه های جنوب و غرب را به بازی فوتبال و مسابقات در شوش و دزفول تشبیه میکند و به گونه ای زیبا اخبار را به طرف مقابل میرساند بدون اینکه رژیم بعث و منافقین از آن بوی ببرند و این می تواند یکی از کارکردهای زبان رمزی و ادبی باشد: «وضع پیشرفت و نبرد (ما)خیلی خوب است و دلیرمردان خطه توحید، تاب و توان را از دشمن گرفته اند و هر لحظه می روند تا با هجوم بی امان حزب [الله ] در برابر دشمن بازی کنند. مسابقات شوش و دزفول و خرمشهر و غرب جزایر و مجنون با برد تیم ما بود و هم اکنون هم است و می روند تا دوباره با هجوم خود دروازه دشمن را باز نمایند.»(از ایران محمد اسماعیلی به سد اکبر موسوی در رمادی، ۶۳/۱۱/۸ ۲).

مجید هرندی برای خبررسانی در خصوص رفتار عراقی ها به محمد اسماعیلی در ایران می نویسد: «محمد جان اوایل انتقال ما به این اردوگاه (رمادی ۲) مثل روز عاشورای اردوگاه عنبر بود(۱)[۱] خودت می دانی چقدر به ما رسیدگی می کنند. محمد ما به خاطر دسته جمعی که از ما گرفته بودند سه روز روزه دار بودیم و بچه ها تا دم مرگ ایستادند.

الحمدلله اکنون آزاد شده ایم. صلیب دیروز برای ما دفتر و قلم آورد. ولی نمی دانم بعد از رفتن، دسر چیست؟ به همه بگو درخت پیر پسته را که پتار (هرس) می کنید، از ریشه درآورید بعضی موقع ها شاخه های درخت بر سر و روی ما می خورد، ولی پسته ها خیلی خوب هستند.

رمزگشایی عبارات تشبیهی فوق:

عبارت «به خاطر دسته جمعی که از ما گرفته بودند سه روز روزه دار بودیم»: اشاره به نماز جماعت برگزارشده توسط اسرا دارد که آنان را تنبیه نموده اند و آنان در پاسخ به این کار، سه روز اعتصاب غذا کرده اند و عبارت «ولی نمی دانم بعد از رفتن، دسر چیست؟»: اشاره به کتک خوردن اسرا دارد که آن را تشبیه به دسر میکند و عبارت «به همه بگو درخت پیر پسته را که پتار(هرس) می کنید، از ریشه درآورید»: سرنگون کردن کامل صدام و حزب بعث را به «از ریشه در آوردن درخت» تشبیه میکند و عبارت «بعضی موقع ها شاخه های درخت بر سر و روی ما می خورد، ولی پسته ها خیلی خوب هستند»: اشاره به کتک خوردن اسرا با کابل و چوب است که به سر و روی آنان زده میشود ولی درعین حال بچه های اسیر (پسته ها) خیلی خوب هستند.

-«اینجا مانند باغ قدسیه که با سگ ها می جنگیدیم، اینجا هم با آن مبارزه می کنیم»(عابد موسی اکبری).

-«…از محصولات باغ ها و کشاورزی بنویسید که با یاری خدا و زحمت برادران نتیجه چگونه بوده و همچنین از بچه هایی که در تیم های فوتبال به مقام کاپیتانی رسیده اند؛ مانند مهدی هنری، اصغر عباسی.»(حسین کریمی، ۶۳ /۶/۲۵).

مقام کاپیتانی: رمزی از شهادت یا فرماندهی سپاه است.

-«…راجع به باغ نوشته بودی. الحمدلله وضع باغ خوب است و پدر محترم هر شب راهنمایی کشاورزی می کند. علف های هرز را کاملا کنده و سم پاشی مرتب شده و تمام دیوارها را حفاظت می کنند و سگ ها نمی توانند وارد باغ بشوند. ناراحت باغ نباش!»(حمید موسی اکبری، برادر اسیر عابد موسی اکبری، سال ۶۳).

باغ: رمزی از کشور ایران است که کشور ایران را به باغ تشبیه نموده است. پدر محترم: امام خمینی (ره). علف های هرز: دشمنان و جاسوسان. سم پاشی: مراقبت. سگ ها: جاسوس – ها.

– عابد موسی اکبری در پاسخ به عبارت فوق مینویسد: «از باغ که نوشته بودید من این را می خواستم بدانم که کدام یک از بچه های بزنجان باغ را آبیاری کردند؟!» (عابد موسی اکبری، سال ۶۳).

عبارت «کدام یک از بچه های بزنجان باغ را آبیاری کردند؟»: یعنی کدام یک از بچه – های بزنجان در عملیات بودند؟

-«ما اینجا از کلیه چیزهایی که شما می دانید برخورداریم و به ما خوب می رسند. اگر یاد داشته باشید زمانی که بخش علی چگونه با بچه هایش رفتار می کرد و وضعشان چقدر خوب بود و همه چیز در اختیار داشتند و هیچ کم و کاستی در زندگی شان وجود نداشت. ما هم مثل آنها!»(اسیر حسین صادقی)

«بخش علی»: مرد فقیر و بد اخلاقی در محل زندگی این اسیر بوده که رفتار عراقی ها را به او تشبیه کرده است.

-«سه شب پیش ایران از منطقه مهران یا دهلران حمله کرده و هنوز ادامه دارد و عراقی ها گفته اند تا حالا تعداد زیادی از نظامیان ایرانی کشته و یا اسیر شده اند. البته فکر می کنم حسن لاف همین عقیده را دارد.»(عبدالامیر افشین پور).

حسن لاف: یکی از دوستان این اسیر بوده که در خرمشهر در خالی بندی شهر شهر