فایل پاورپوینت کامل روشنفکری دینی، یک برنامه پیشرو

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل روشنفکری دینی، یک برنامه پیشرو :

آفتاب، ش ۱۰

چکیده: مقاله حاضر، به ارائه یک برنامه جامع و شفاف برای آینده جنبش روشنفکری دینی در ایران نظر دارد . نویسنده ضمن تبیین مفاهیم پایه همچون دین، ایمان و معرفت دینی، برنامه روشنفکری را بر سه محور «عصری کردن دین » ، «نوسازی درون زای جامعه » و «دینی کردن عصر» تفسیر می کند . در پایان مقاله، به مسائل و چالش های فراروی روشنفکری دینی اشاره شده است .

۱ . در مورد روشنفکری دینی دو گونه می توان بحث و گفت وگو کرد: پسین و پیشین . در مطالعه پسین، وجود واقعیتی به عنوان «روشنفکری دینی » مفروض گرفته می شود و بررسی این جریان تاریخی در سه بخش سازمان می یابد . اما در مطالعه پیشین، پرسش در مورد امکان روشنفکری دینی است . آیا اساسا می توان روشنفکری را با دین داری جمع کرد؟

۲ . برای پاسخ دادن به این پرسش که آیا روشنفکری دینی مفهومی متنافی الاجزاء است یا خیر، نخست باید بر سر مفهوم مشخصی از «روشنفکری » و «دین » به توافق رسید (بحث پیشین) . تکرار برخی از گفته های پیشین ممکن است به روشن شدن بحث کمک کند .

۱ – ۲ . در بحث از دین، هر قدر بر تمایز میان سه مفهوم «ایمان » ، «دین » و «معرفت دینی » تاکید کنیم، خطا نکرده ایم . ایمان، نوعی «اعتماد ناظر به شخص » است; یعنی اولا نوعی «اعتماد» است و بنابراین در ساحت اراده تحقق می پذیرد، نه در ساحت معرفت; ثانیا متعلق آن یک شخص است; نه یک گزاره . ایمان، اعتمادی توام با خطرپذیری است; اما دین مجموعه ای از باورها، اعمال و احساسات فردی و جمعی است که حول محور خداوند و رابطه ایمانی انسان با او سامان می پذیرد .

واقع باوری به ما می آموزد که میان دین (تجربه نبوی) و معرفت دینی (فهم روشمند و مضبوط آدمیان از دین) تمایز قائل شویم . اگرچه می توان اصل تجربه نبوی را نیز بشری (تجربه ای که برای بشر حاصل شد و در داد و ستد با سایر انسان ها و در مقام پاسخ گویی به پرسش ها و نیازهای آنان شکل گرفت) و تاریخی (تجربه ای که در یک مقطع تاریخی خاص و در بطن تاریخ واقع شد و تجربه ای بود که در بستر تاریخی بسط یافت) دانست، اما معرفت ما از تجربه نبوی (معرفت دینی) را به طریق اولی می توان بشری، تاریخی و جمعی دانست .

۲ – ۲ . به نظر می رسد روشنفکری ای که در جوامع توسعه یافته و در حال توسعه تحقق یافته است، با چهار ویژگی از سایر جریان های اجتماعی متمایز می گردد: التزام به عقلانیت مدرن; ایفای نقش منتقد در سطح اندیشه ها و جامعه; انسان گرایی و تعهد اجتماعی . آنچه ممکن است بیشتر در تناقض با دین داری به نظر آید، «التزام به عقلانیت مدرن » است . عقلانیت مدرن در چارچوب دو دیدگاه مختلف قابل تعریف است: عقل گرایی حداکثری ^(۱) و عقل گرایی انتقادی . ^(۲) از دیدگاه عقل گرایی حداکثری، یک باور زمانی عقلانی است که بتوان آن را با کمک عقل اثبات کرد; آن هم به گونه ای که برای همگان یقین آور باشد; اما در عقل گرایی انتقادی، همین که باوری با عقل مغایرت نداشته باشد، کافی است . عقل گرایی انتقادی به جای آن که طالب اثبات قطعی صدق باورها باشد، بر نقش عقل در نقد یا سنجش باورها تاکید می کند . تلاش برای جمع میان تعهد دینی و عقلانیت انتقادی اگرچه تنش آفرین است، اما ضروری و لازم است و زندگی بسیاری از دین داران اندیشه ورز بر امکان، خلاقیت و ثمربخشی آن دلالت می کند .

با توضیحاتی که قبلا آوردیم، ایمان، با شک روشی که خمیرمایه همه پژوهش هاست، قابل جمع است . در مورد معرفت دینی نیز نباید هیچ تدوین و تنسیقی از اصول و فروع دین را تغییرناپذیر دانست . خداوند است که محل وثوق و اعتماد ماست; نه دستگاه های فکری ای که پرورده ایم . به این ترتیب، دین حداقلی با عقل حداقلی جمع شده، در یک مجموعه در کنار هم قرار می گیرند .

۳ – ۲ . بسیاری از نواندیشان دینی، روشنفکری دینی را ممکن می دانند; چون به معقولیت نظام باورهای دینی اعتقاد دارند . نظام باورهای دینی، هم دارای معقولیت نظری است و هم معقولیت عملی . معقولیت نظری یک مجموعه از باورها، در گرو تناسب مدعیات با ادله و قرائن است . معقولیت عملی نظام باورهای دینی در گرو تناسب هدف با وسیله ای است که پیشنهاد می کند .

۳ . به دو اعتبار می توان به طور پسین در مورد روشنفکری دینی سخن گفت:

۱ – ۳ . روشنفکری دینی به عنوان ویژگی های متمایزکننده یک فرد یا جمع: در این جا روشنفکری دینی بر هویت روشنفکر دین دار دلالت می کند; یعنی روشنفکری که شخصا تعلقات دینی دارد و عرف اهل دین او را به عنوان دین دار می شناسند .

۲ – ۳ . روشنفکری دینی به عنوان یک برنامه فکری اجتماعی: روشنفکری دینی در این جا به صورت یک برنامه پژوهشی و یک جنبش اجتماعی مطرح می گردد .

به طور خلاصه می توان برنامه روشنفکری دینی را در سه محور خلاصه کرد: «عصری کردن دین » ، «نوسازی درون زای جامعه » و «دینی کردن عصر» . «عصری کردن دین » ، روشنفکری دینی را در تقابل با بنیادگرایان و سنت گرایان از یک سو و دین گریزان و حامیان گسست از سنت از سوی دیگر قرار می دهد . «نوسازی جامعه » ، روشنفکری دینی را در تقابل با مناسبات کهن در عرصه های مختلف (سیاست، اقتصاد، فرهنگ و خانواده و . .). قرار می دهد . مخالفت روشنفکری دینی با استبداد کهن و سلطانیسم در همین رابطه باید تفسیر شود . «دینی کردن عصر» ، روشنفکر دینی را در تقابل با مادی گرایان، دین گریزان و معنویت ستیزان قرار می دهد .

۴ . یکی از پرسش های پسین در مورد روشنفکری دینی، نسبت روشنفکری دینی با دین گریزی ^(۳) و دین جدایی ^(۴) است . به طور مشخص می توان گفت روشنفکری دینی با دین گریزی مخالف است; اما دین جدایی حداقلی را همراه با احیاگری دینی می پذیرد .

در بررسی فرایند دین جدایی (سکولاریزاسیون) سه جنبه مختلف را می توان از یکدیگر متمایز ساخت: یک جنبه به سطح عضویت در مجامع و سازمان های دینی و اجرای دسته جمعی مناسک و شعایر دینی مربوط می شود . بعد دوم دین جدایی به این مربوط می شود که نهادهای دینی تا چه اندازه نفوذ اجتماعی، ثروت و حیثیت خود را حفظ کرده اند . بعد سوم دین جدایی نیز به باورها و ارزش ها مربوط است و می توان از آن به عنوان بعد «تعصب دینی » ^(۵) نام برد . دین جدایی حداکثری به معنای حرکت از جامعه مقدس به جامعه دنیوی است . به بیان دیگر، دین جدایی حداکثری به معنای زوال دین در هر سه بعدی است که برای آن برشمردیم . دین جدایی حداقلی به معنای فرایند تفکیک و تمایز ساحت های قدسی و عرفی از یکدیگر و تحدید حدود و تبیین مناسبات میان آنهاست . روشنفکری دینی با دین جدایی حداقلی سازگار است . اولا در سطح ایده ها، «عقل خودبنیاد» را به رسمیت می شناسد و می کوشد تا نسبت آن را با دین تبیین نماید . ثانیا در سطح جامعه نیز تفکیک نهاد دین از نهاد قدرت (نهادی که کارکرد اصلی آن تولید و توزیع قدرت است) را می پذیرد . استقلال نهاد دین از قدرت حاکم، از محورهای اصلی تلاش روشنفکران دینی بوده است . اما دین گریزی (سکولاریسم) یک ایدئولوژی است که آگاهانه صدق تجربیات و اعتقادات دینی را انکار می کند . دین گریزی، ایدئولوژی الحاد است .

فرایند احیاگری دینی نزد روشنفکران دینی، به معنای برنامه و طرح حفظ دین در جهان مدرن است . این فرایند از طریق مجموعه ای از فعالیت های کلامی – الهیاتی صورت می گیرد که هدف آن، بازخوانی و بازسازی دین برای محفوظ نگه داشتن گوهر دین در جهان جدید است .

۵ . روشنفکری دینی در ایران دو کارکرد متفاوت داشته است: یک وجه اندیشگی (تولید و توزیع مفاهیم و چارچوب های تازه و به کارگیری آنها در ارائه طرح هایی برای تحلیل و تدبیر زندگی فردی و جمع) و یک وجه اجتماعی – سیاسی (ایفای نقش به عنوان رهبر و بسیج کننده منابع برای جنبش های اجتماعی) .

۶ . روشنفکری دینی اینک با چه مسائلی روبه روست؟ به گمان من، روشنفکری دینی اینک با چند مساله اساسی مواجه است . اهم این مسائل به شرح زیر است:

۱ – ۶ . ضعف نگرش انتقادی نسبت به مدرنیته واقعا موجود: اگر برنامه فکری مدرنیته را در معنای کلی و فلسفی آن، آرمان حاکمیت عقل بر زندگی فردی و اجتماعی بگیریم، این سؤال مطرح است که آیا تنها صورت عقلانیت، همین عقلانیتی است که در جوامع صنعتی امروز تحقق یافته است (عقلانیت ابزاری) ؟ روشنفکری دینی تا کنون کمتر به صورت دیگری از عقلانیت اندیشیده است; اما نگرش انتقادی، با مفروض گرفتن صورت دیگری از عقلانیت (عقلانیت جوهری) به تحلیل انتقادی گرایش ها و نهادهایی که در جامعه معاصر بیان گر سلطه عقل ابزاری است، پرداخته است . اندیشه های پست مدرن می تواند نگرش ما را به مدرنیته عمق بخشیده و از پذیرش سطح باورهای مدرن ممانعت به عمل آورد .

۲ – ۶ . تدوین برنامه ای واقع بینانه بر مبنای سیاست های رهایی بخش: سیاست رهایی بخش، ^(۶) نوعی نگرش عام است که قبل از هر چیز، معطوف به آزادسازی افراد و گروه ها از قید و بندهایی است که آنها را از دست یابی به فرصت های موجود در زندگی شان بازمی دارد . روشنفکری دینی اگرچه در طول حیات خود با سیاست رهایی بخش پیوندی عمیق داشته است، اما در دوران چهارم حیات خویش هنوز برنامه و طرحی فراگیر برای این نگرش پیشنهاد نکرده است .

۳ – ۶ . فقدان نهادهای مدنی مستقل معطوف به دل بستگی های روشنفکران دینی: اگرچه آنها در نهادهای مختلف (برخی احزاب و سازمان های سیاسی، انجمن های دانشجویی و . .). حضور دارند، اما هیچ یک از این نهادها به طور مستقل به آنها تعلق ندارند و دل بستگی های آنها را دنبال نمی کنند .

اشاره

می توان گفت این مقاله تقریبا هیچ نکته تازه ای را در بر ندارد و برگی نو بر ادبیات روشنفکری ایران نیفزوده است; اما نویسنده محترم تلاش کرده است که از مطالب جسته و گریخته ای که تا کنون بارها تکرار شده است، برنامه روشن و جامع تری برای فردای جنبش روشنفکری ایران پیشنهاد کند . چنان که در شماره های گذشته بازتاب اندیشه نیز یادآور شدیم، رواج این گونه مقالات که به بازخوانی مقوله روشنفکر دینی می پردازد، خود نشان از وجود چالش و نابهنجاری های درونی این جریان دارد; چالش هایی که اگر به درستی بازشناسی و مهار نشود، می توان پیش بینی کرد که جریان روشنفکری در ایران یک بار دیگر نیز با رکود و ناکامی مواجه خواهد شد . چالش های بنیادین روشنفکران مسلمان در وضعیت کنونی کشور را می توان به قرار زیر برشمرد: