بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل روش تحقیق و پژوهش در قرآن کریم :

در جلسه ای که من توفیق حضور در محضر علامه طباطبایی را به مدت حدود دو ساعت داشتم، اولا، به دنبال تأیید و تصحیح کارمان بودیم، و ثانیا، ما که خود را عملا از حوزه های درس علامه محروم شده می دیدیم، همین فرصت اندک دیدارها را غنیمت می شمردیم. من شخصا در کوران این بحث ها، به دنبال یافتن پاسخ برای دو سؤال اساسی بودم که سالیانی پیش از انقلاب اسلامی و پس از آن، با آن ها زیسته بودم:

۱- «روش» مطالعه و تحقیق در قرآن مجید چیست و چگونه است؟

۲- آن چه علامه طباطبایی در فهم و تفسیر قرآن به آن رسیده اند، از چه راهی بوده است؟و آیا از این «مسیر «را در جایی نشانی داده اند؛ آن چنان که دیگران هم بتوانند این «راه» را بروند؟در مورد سؤال اول، حد اقل دو توضیح لازم است: یکی این که، هر «شیوه» ی عملی، هرچند که «مصیب» باشد و «مفید» هم واقع بشود، مثلا به خاطر وجود عوامل مربوط به مجری، نحو اجرا، موضوع کار و غیره، لزوما «روش» نخواهد بود. دوم این که، «روش» تعلیم، تحقیق، ترجمه، تفسیر و هرچه را که مضاف به قرآن شود، حتما باید صاحب کرسی درس قرآن، یعنی شخص پیامبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله و سلم) و دست پروردگان و نایبان منصوص آن حضت بدهند، وگرنه، باز هم، به موجب فقدان حجیّت، «روش» نخواهد بود.

به پاسخ این دو سؤال، به صورت مدوّن و روشن، بحمد اللّه و المنّه یک جا رسیدیم، که آن پاسخ کاربردی و مدوّن، امروز پس از سال ها، به صورت یک مجموعه «روش» برای مطالعه و تحقیق در قرآن مجید، به عنوان ادای دین به پیشگاه حضرت علامه طباطبایی رضوان اللّه تعالی علیه، به صورت مقاله ای، تقدیم شد تا در جای خودش ثبت و ضبط شود و ان شاء اللّه در مسیر بهره وری هرچه بیشتر و تمام تر بیفتد، البته در طول این سال ها گذشته، این روش ها، مکررا در موضوعات، سوره ها و آیات مختلف قرآن کریم، و در نهادها، سازمان ها و محافل و انجمن های گوناگون و گروه های کاری متعدد به معرض اجرا درآمده و دست یابی به نتایج کارآمد و دلپذیر، همواره ما را امیدوارتر ساخته، و حتی بعضا، به ویژه تحقیقات موضوعی قرآنی، به صورت کتاب هم مجوز گرفته و به چاپ رسیده و مقبول و مطبوع واقع شده است.

روش های مطالعه و تحقیق در قرآن مجید

علامه طباطبایی (رضوان اللّه تعالی علیه) در مقدم المیزان، با دلایل کافی و بیان وافی به اثبات می رسانند که روش فهم و تفسیر قرآن، منحصرا تفسیر قرآن به قرآن از طریق تدبر در قرآن است. روش تدبر در قرآن را هم این طور بیان می کنند: «و نستوضح معنی الآیه من نظیرتها بالتدبّر». یعنی: باید توضیح معنای هر آیه ای را از آیات قرینه و نظیر آن با تدبر به دست آوریم». اما توضیح نداده اند که نظیره یا نظایر یک آیه را چگونه می توان پیدا کرد؟

با دقت و تتبع در تفسیر گران قدر «المیزان» که عملا بیانگر این روش است، درمی یابیم که ضابط پیدا کردن نظیره برای هر آیه این است که ببینیم، عین کلمات و یا کلمات هم خانواد کلماتی که آن آیه را تشکیل داده اند، در کدام آیه یا آیات به کار رفته اند. آیاتی که کلمات متشکل آی موردنظر ما عینا در آن ها به کار رفته باشند (در درج اول) و آیاتی که کلمات هم خانواد کلمات آی موردنظر در آن ها به کار رفته باشند (در درج دوم)، نظایر و قرینه های آی موردنظر هستند.

با در نظر گرفتن این ضابطه، می توانیم برای هریک از سه نوع تحقیق قرآنی زیر، روش تفصیلی و عملی داشته باشیم:

*روش تحقیق در مفاهیم یک آیه

*روش تحقیق در مفاهیم یک سوره

*روش تحقیق موضوعی در قرآن

روش تحقیق در مفاهیم یک آیه

دستور العمل های مطالعه و تحقیق در مفاهیم هر آیه (یا قسمتی از آیه) به این شرح است:

– مفاهیم یکایک فرازهای آیه را به دقت بررسی می کنیم و به طور منظم با شماره و تفکیک شده، زیر متن آیه می نویسیم. هر سؤالی را نیز که در رابطه با هر قسمت آیه به ذهنمان رسید، در ردیف مفاهیم آیه یادداشت می کنیم و به آن شماره می دهیم.

– برای آن که مفاهیم آی موردنظر در «سیاق» خودش بهتر معلوم شود، آیات قبل و بعد از آن را نیز به همان شیوه بررسی و مفاهیم و سؤال ها را یادداشت می کنیم. برای تشخیص این که آیات قبل و بعد را تا کجا دنبال کنیم، از «تقسیم کلام اللّه مجید به ۵۵۵ واحد موضوعی یا رکوعات» استفاده می کنیم که محدود سیاق هر آیه را مشخص می کند.

– کلمات آی موردنظر را یک به یک در نظر می گیریم و در رابطه با هر کلم آیه، آیاتی را که مشتمل بر آن کلمات یا هم خانواده های آن ها هستند (با استفاده از «معجم المفهرس») می یابیم و مفاهیمشان را بررسی می کنیم.

در این مرحله، می توانیم به جای گرفتن یک به یک تمام کلمات آیه (که گاهی ممکن است بررسی مفاهیم صدها آیه را ایجاب کند)، از بعضی کلمات آیه که خود و هم خانواده هایشان در قرآن کمتر به کار رفته اند، به صورت انتخابی استفاده کنیم. هم چنین می توانیم در این مرحل سوم، به جای بررسی آیاتی که با آی موردنظر کلمات مشترک دارند، در سراسر قرآن، تنها به بررسی آیات دیگر سوره ای که آی موردنظر در آن قرار دارد، بپردازیم.

روش تحقیق در مفاهیم یک سوره

با وجود آن که قرآن کریم فصل بندی موضوعی ندارد و نباید داشته باشد، هر سوره از قرآن همان گونه که نامی مخصوص به خود دارد، «محور موضوعی» ویژ خود را نیز دارد. بنابراین، پژوهنده ای که به مطالعه و تحقیق در مفاهیم یک سوره می پردازد، عملا به تحقیق در یک موضوع اساسی از معارف اسلامی پرداخته است که در اثنای مطالعه و تحقیق در آن، سؤالات دیگری نیز در کنار آن موضوع اصلی برای او مطرح می شوند و تا حدودی پاسخ می گیرد. به عبارت دیگر، «تحقیق سوره ای» در قرآن، در حقیقت نوعی «تحقیق موضوعی» است که موضوع آن را هم خداوند متعال انتخاب فرموده، و محدود پردازش مطلب در راستای تبیین آن موضوع و مناطق موردنظر در پهنه های قابل تحقیق و زیرمجموع آن موضوع را نیز خود او تعیین کرده است.

دستور العمل های پیشنهادی

از آغاز سوره شروع می کنیم و مفاهیم یک به یک آیات سوره را بررسی می کنیم. به این ترتیب که زیر هر آیه، آن چه را که از آیه می فهمیم و آیه به ما می گوید، به طور تفکیک شده و با شماره یادداشت می کنیم و هرگاه سؤالی به نظرمان رسید، آن را هم کنار مفاهیم دیگر شماره می دهیم و یادداشت می کنیم. معمولا سؤالاتی که در رابطه با هریک از آیات یک سوره مطرح بشوند، در ضمن بررسی مفاهیم آیات دیگر سوره، جواب کافی می گیرند. بنابراین، هر جا به جوابش رسیدیم، شمار جواب را کنار آن به شمار سؤال ارجاع می دهیم.

– هم چنان که در بررسی مفاهیم آیات سوره پیش می رویم، مفاهیم آیات قبلی را که بررسی کرده ایم، باید کاملا در نظر داشته باشیم. هم چنین، سؤالاتی را که در رابطه با آن آیات قبلی به ذهنمان رسیده اند، باید تا آخر کار در نظر داشته باشیم.

– بعد از بررسی مفاهیم هر آیه، از ارتباط آن آیه با آی قبلش سؤال می کنیم و نکاتی را که از دقت بر رابط میان آیات به دست می آید، یادداشت می کنیم.

– اگر قبل از تحقیق و یا دست کم در جریان تحقیق در مفاهیم سوره، بتوانیم آن سوره را حفظ کنیم، وجود آیات در حافظ ما به هرچه بیشتر روشن شدن مفاهیم آیات و نکاتی که از ارتباط آیات به دست می آید، کمک می کند.

– اگر مایل باشیم و یا احساس نیاز کنیم به این که ترجمه یا تفسیری را از سور موردنظر ببینیم، اشکالی ندارد، ولی باید در نظر داشته باشیم که اگر خواستیم مطلبی را که از آن ترجمه یا کتاب تفسیر گرفته ایم، در تحقیقمان بیاوریم، لزوما باید نشانی آن مطلب را در تفسیر یا ترجمه ای که دیده ایم مشخص کنیم تا با مفاهیمی که مستقیما از آیات قرآن گرفته ایم، یا سؤالاتی که به ذهن خودمان رسیده است، درنیامیزد و احیانا در صورت صحیح نبودن، ما را به اشتباه نیندازد.

– در صورتی که بخواهیم تحقیق را ادامه بدهیم، می توانیم یک سوره بعد و یک سوره قبل از سور موردنظر را به همین ترتیب مطالعه کنیم و از مفاهیم آن دو سوره، برای بهتر و روشن تر فهمیدن آیات سور موردنظر کمک بگیریم. بدیهی است، اگر به جای یک سوره قبل و بعد، دو یا چند سور قبل و بعد از سور موردنظرمان را مطالعه کنیم، خیلی گسترده تر به مفاهیم سور خودمان خواهیم رسید.

– اگر بخواهیم تحقیق دربار مفاهیم سور موردنظرمان را ادامه بدهیم و باز هم روشن تر و دسته بندی شده تر بر مفاهیم سور موردنظرمان دست یابیم، باید سوره هایی را که با سور موردنظرمان وجه مشترک دارند نیز مفهوم یابی کنیم. اما چگونه سوره های «هم گروه» سور موردنظرمان را مشخص کنیم؟

می دانیم که ۲۹ سور طولانی و متوسط قرآن با حروف مقطعه (که به اصطلاح «فواتح سور» نامیده می شوند) آغاز شده اند. علامه در ذیل آی اول و دوم سور شوری (حم عسق) می نویسند: اگر اندکی در مفاهیم سوره هایی که سرآغاز مشترک دارند، تدبر کنیم، می بینیم شش سوره ای که با «الم» آغاز شده اند و نیز پنج سوره ای که با «الر» آغاز شده اند، یا هفت سوره ای که با «حم» شروع شده اند، سیاق و مضامینشان تشابه به خصوصی با یکدیگر دارند که این تشابه و همانندی، میان هریک از این سوره ها و سوره های دیگر، دیده نمی شود. اگر در این زمینه تحقیق بیشتری صورت گیرد و مضامین این سوره ها دقیقا با یکدیگر مقایسه شوند، رابطه های دقیق تر و کارآمدتری نیز به دست می آید.

اگر بیان علامه را در مورد سوره های دیگر قرآن هم تعمیم بدهیم و سرآغاز مشترک را ملاک تشخیص سوره های هم گروه در نظر بگیریم، تشخیص سوره های هم گروه هر یک از سوره های قرآن که موردنظرمان باشد، کار ساده ای است و با مقایس آی اول و احیانا آیه های دوم و سوم سور موردنظر با سوره های دیگر قرآن، به راحتی می توانیم سوره هایی را که مفسّر و مبین مفاهیم سور موردنظرمان هستند، مشخص کنیم.

– اگر بعضی از آیات سوره ای را که دربار مفاهیم آن تحقیق می کنیم، با روش تحقیق در مفاهیم یک آیه مورد تحقیق کامل قرار بدهیم، این نیز یکی از راه های هرچه بیشتر و کامل تر به دست آوردن مفاهیم سور موردنظر است.

– در جریان تحقیق، به خصوصیات و ویژگی های لفظی سوره و نظم ها و هماهنگی هایی که از نظر لفظ در سوره یا سوره های مورد بررسی دیده می شود نیز باید توجه داشته باشیم و آن ها را نکته به نکته یادداشت کنیم. چنان که می دانیم، وجود این نظم های لفظی، عددی و غیره، در بیان قرآن بهترین جلوه های اعجاز قرآن مجید هستند.

روش تحقیق موضوعی در قرآن

تحقیق موضوعی نیاز اساسی نسل معاصر در زمین فهم قرآن است. در زمان ما، مسلمانان پیش از آن که فرصت یا همت بررسی دوره ای مفاهیم قرآن را به عنوان بهره ور شدن از معارف کتاب آسمانی شان پیدا کنند، مسائل و موضوعاتی برایشان مطرح می شود که ترجیح می دهند، نقطه نظر قرآن را دربار آن ها بدانند.

نخستین مشکلی که بسیاری از ما را از تحقیق موضوعی در قرآن کریم باز می دارد، آن است که وقتی موضوعی برایمان مطرح می شود، نمی دانیم به کدام آیات یا سوره های قرآن مراجعه کنیم؟و با چه معیاری تشخیص بدهیم که کدام آیات قرآن با موضوع ما در ارتباط هستند؟

راه حل این است که ابتدا عنوان موضوعمان را با دو سه کلمه مشخص کنیم. اگر عنوان موضوعمان عربی نباشد، با مراجعه به کتاب لغت یا سؤال از دیگران، آن را به زبان عربی برگردانیم، بعد کلمات تشکیل دهند عنوان موضوعمان را با استفاده از «معجم الفهرس» بر قرآن عرضه کنیم. اگر یک کلمه یا بیشتر، از عنوان موضوعمان – عینا یا به صورت کلمات هم خانواده – در قرآن مجید به کار رفته باشد، راه ورود خودمان به قرآن را پیدا کرده ایم. اما اگر هیچ یک از آن کلمات در قرآن به کار نرفته باشند، باید (با مراجعه یا سؤال مجدد) کلمه یا کلمات مترادف آن ها را در زبان عربی پیدا کنیم و بار دیگر به سراغ قرآن بیاییم. اگر احیانا باز هم موفق نشدیم، باید موضوعمان را به چند موضوع کوچک تر تقسیم کنیم و آن موضوعات کوچک تر را یک به یک به قرآن عرضه کنیم. زیرا ممکن است از آن جهت که قرآن «کتاب تفصیل» است و هم مطالب به طور مفصل در آن آمده است، کلی بودن موضوع، علت دشوار شدن کار شده باشد.

با آن که هیچ اشکالی ندارد که تحقیق موضوعی را به صورت مطالعه انجام بدهیم، ولی اگر بخواه