فایل پاورپوینت کامل روش شناسی شیخ مفید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل روش شناسی شیخ مفید :

مقدمه

عصر شیخ مفید (م ۴۱۳ق) یکی از حساس ترین دوران های حیات شیعه بود. در این زمان از یک سو، در زمینه های سیاسی و اجتماعی گشایش پدید آمده بود و از دیگر سو با قدرت گرفتن آل بویه، شیعه امکان اجتماعی مناسبی پیدا کرد و به راحتی می توانست شعائر دینی خود را به جا آورد. همین امر، حملاتی را از جانب سایر مذاهب اسلامی متوجه تشیع ساخته بود؛ از این رو لازم بود تا عالمان شیعی برای دفاع از مذهب فعال باشند.

در عصر آل بویه، فضای آزادی افکار و باورها در بغداد که به مثابه قلب جهان اسلام بود، جریان داشت. شیخ مفید از چنین فضایی برای تثبیت موقعیت شیعه به خوبی بهره جست. وی در منزل خود با حضور عالمان از مذهب های مختلف مجالسی تشکیل می داد و به بحث و گفت وگو با آنها می پرداخت. افزون براین، وی طرف ثابت مناظره های پرچالش کلامی با دانشمندان مذاهب دیگر بود که البته هماره پیروزمندانه مناظره را به پایان می رساند.

با سرمایه علمی ارزشمندی که حاصل اقدامات محدثان بزرگی چون محمدبن یعقوب کلینی (م ۳۲۹ق) و شیخ صدوق (م ۳۸۱ق) بود، شیخ مفید به پشتوانه این منابع ارزشمند، می توانست در میان مذاهب اسلامی به راحتی نظرات خود را ابراز کند.

با این اوصاف، محدثان خط سیری قوی را در جامعه شیعی پدید آورده بودند. اینان با تکیه به روایات برجای مانده از اهل بیت(ع) می کوشیدند تا پاسخی مناسب به نیازهای جامع اسلامی و مکلفان ارائه کنند. شیخ صدوق با تألیف من لایحضره الفقیه، می خواست نیاز شرعی کسانی را که دسترسی به عالمان دینی ندارند، به نحوی پاسخ گوید؛ بدین معنا که مکلفان با رجوع به ابواب مختلف کتاب روایی الفقیه (از طهارت تا ارث)[۱] به تکلیف شرعی خود عمل کند. این رویه نشان از نگاهی سره و خالص در میان عالمان شیعی داشت.

با این همه جریانی اجتهادگرا نیز در میان شیعه به رهبری ابن جنید اسکافی (م ۲۹۰ق) اوج گرفته بود که از تمسک به قیاس و ظن، برای رسیدن به فتوا پرهیز نداشت؛ البته این رویه با مخالفت هایی در بین عالمان شیعه مواجه بود؛ چون نصوص معتبری در رد قیاس وجود داشت که اعتبار روی ابن جنید را دچار خدشه می کرد. با این همه، در چنین شرایطی شیخ مفید ظهور کرد و در فضای علمی و فقهی شیعه و جهان اسلام طرحی نو درانداخت.

مقابله با روش های رایج

چنان که گفتیم روش محدثان در قرن چهارم در فضای علمی شیعه امری رایج بود. نماینده برجسته این جریان در عصر شیخ مفید، استادش شیخ صدوق بود. رویه شیخ صدوق بر توجه به ظاهر روایت، متمرکز بود؛ اما شیخ مفید این رویه را نمی پسندید و آن را برای پاسخ گویی به نیازهای جامعه کافی نمی دانست.

شیخ مفید، در رد باورها و برداشت های استادش شیخ صدوق رساله هایی را نوشت که از آن جمله می توان به تصحیح الاعتقاد و الرد علی الصدوق فی عدد شهر رمضان اشاره کرد؛ افزون بر این، گاه با برداشت های اعتقادی صدوق نیز مخالفت کرد. نگارش رساله عدم السهو النبی در همین راستا بود.

شیخ مفید گرایش حدیثی را تفکری سالم، ولی توأم با ساده اندیشی می دانست، چرا که فقط سطح رویین نصوص دینی را در می یابند؛ در حالی که متون دینی فربه تر از این لایه ظاهری بود. در حقیقت ائمه (ع) با تبیین احکام الاهی، زمینه توجه به جوانب دیگری را نیز در فرمایشات خود فراهم کرده بودند: «علینا إلقاء الأصول إلیکم و علیکم التفرع».[۲] این کلام به مثابه قاعده ای کلی است که نشان از لزوم توجه به جوانب مختلف کلام اهل بیت عدارد.

روش رایج دیگر برگرفته از شیوه ابن جنید بود که می کوشید به نحوی اجتهاد را به فضای علمی وارد کند؛ ولی در این راه از تمسک به قیاس ابایی نداشت. با توجه به اینکه در طرد قیاس، نصوصی صریح میان امامیه رواج داشت، روش ابن جنید هماره با ناخرسندی عالمان هم عصرش مواجه بود. شیخ مفید با روش ابن جنید نیز به مقابله پرداخت و آن را رد کرد. وی در رساله نقض رسال الجنیدی إلی اهل مصر و النقض علی ابن الجنید فی اجتهاد الرأی، در این باره می نویسد:

اما کتاب های ابوعلی بن جنید، او آن ها را به احکامی آمیخته و در آنها به ظن عمل کرده و روش ناپسند مخالفین ما، قیاس را به کار بسته است و از این طریق مسائل منقول از امامان و دیدگاه های شخصی خود را درهم آمیخته و این دو را از همدیگر جدا نساخته است؛ هر چند که اگر آن ها را از یکدیگر جدا هم می ساخت، باز در آثار او حجتی نمی بود؛ زیرا او در نقل روایات تنها به متواترها اعتماد نکرده، بلکه اخبار آحاد را هم تکیه گاه خود قرار داده است.[۳]

شیخ مفید، نقدهای جدی بر استادش ابن جنید دارد؛ با این همه از جایگاه مهم وی نیز آگاه است و از همین رو احترام او را بر خود واجب می داند. شیخ مفید در پاسخ به فردی که ابن جنید را به دلیل به کارگیری قیاس با ابوحنیفه مقایسه کرده و نظراتش را رد می کند، می گوید:

فأما شهادتک بجهل الجنیدی فقد أسرفت بما قلت فی معناه و زدت فی الإسراف و لم یکن کذلک فی النقصان و إن کان عندنا غیر سدید فیما یتحلی به من الفقه و معرفه الآثار، لکنه مع ذلک أمثل من جمهور أئمتک و أقرب منهم إلی الفطنه و الذکاء. فأما قوله بالقیاس فی الأحکام الشرعیه و اختیاره مذاهب لأبی حنیفه و غیره من فقهاء العامه لم یأت بها أثر عن الصادقین (ع)، فقد کنا ننکره علیه غایه الإنکار و لذلک أهمل جماعه من أصحابنا أمره و أطرحوه و لم یلتفت أحد منهم إلی مصنف له و لا کلام؛[۴]

اینکه ابن جنید را جاهل خواندی، در واقع تو در گفتار خود زیاده روی کرده ای و بسیار زیاده گفته ای؛ در حالی که او تا این اندازه که تو گفتی کوچک نیست، هر چند به لحاظ فقه و شناخت آثار دینی، چندان از نظر ما درست نیست؛ با این همه نمونه بهتری از امامان مذهب توست و از آنها زیرکتر و تیزهوش تر است.

ما این رویه ابن جنید درباره قیاس در احکام شرعی و اینکه مذهب ابوحنیفه و سایر فقهای عامه را برگزیده و نشانی از علم امام باقرع و امام صادق(ع) نیاورده را رد می کنیم؛ از همین رو تعدادی از فقهای امامیه وی را کنار گذاشته اند و به کتاب و گفتار او اعتنایی نمی کنند.

شیخ مفید، تمسک به قیاس را در حقیقت تمسک به ظن دانسته و آن را برای دریافت احکام الاهی ناکافی می داند. شیخ مفید تلاش برای بیان احکام شریعت بدون قطع و یقین را ناکافی می داند؛ از این رو راه هایی را می جوید که یقین را به دست دهد. شیخ، در مباحثه و مکاتبه با معاصرانش مانند قاسم کعبی و ابوبکر باقلانی که از بزرگان اهل سنت و اشاعره هستند، روش آنان را مبتنی بر حدس و گمان دانسته و ضمن تأکید بر لزوم یقین در مواجهه با شریعت، از لزوم استدلال و تعقل سخن می گوید.[۵]

شیخ در جای دیگر می گوید: اجتهاد [به رأی] و قیاس در حوادث از جمله اموری هستند که برای مجتهد و قیاس کننده، جایز نیستند. هر رخدادی که روی بدهد، نصی از صادقین (ع) درباره آن هست که حکم آن را در خود دارد.[۶]

البته، شیخ مفید قیاس اولویت را از قیاس رایج (تمثیل) جدا کرده و بر امکان فتوا بدان تصریح می کند؛ چنان که قرآن کریم گفتن «اف» به والدین را جایز نمی داند؛ این امر نشان از آن است که بیش از این، به طریق اولی جایز نیست. یا اینکه کسی بگوید به اندازه یک دانه هم کم فروشی نکن؛ این کلام دلالت بر آن دارد که بیشتر از این مقدار را حتما نباید کم فروشی کند.[۷] نیز آنکه شیخ مفید قیاس منصوص العله را نیز جایز می داند.[۸]

با این اوصاف او در صدد بود تا طرحی نو دراندازد و ضمن طرح مسائل جدید و فروعات نو، فرایند اجتهاد را در قالبی نظام مند و منسجم عرضه کند. نکته ای که نباید نسبت بدان غلفت شود، نبوغ شیخ مفید است. با آنکه استادان وی، سرآمدان دو مکتب رایج در عصر او هستند، شیخ مفید به هیچ یک اکتفا نکرده و در پی ارتقای روش های موجود است.

روش فقهی

پیش از آنکه سخنی از روش فقهی شیخ مفید به میان آوریم، جا دارد چند کلامی درباره آثار پرشمار او بنویسیم؛ چنان که گفتیم شیخ مفید در برهه ای مهم قرار داشت و همین امر موجب لزوم تحرک علمی وی بود؛ از این رو آثار شیخ مفید را که شمارشان به ۱۹۴ عدد می رسد به لحاظ محتوا به طور کلی می توان در چند دسته گنجاند: فقهی، اصولی، کلامی و تفسیری. این آثار به لحاظ شکلی نیز در چند قالب تهیه شده اند: کتاب، رساله، جوابیه، ردیه و مسأله.

شیخ مفید کتاب ها و رساله هایی نیز به طور معمول در بیان افکار و اندیشه های خود نوشته است؛ بدین معنا که گاه موضوعی را شرح داده یا باوری را توضیح می دهد و یا گاه نیز برخی امور را از محدوده شریعت و اعتقادات سلب می کند؛ ولی جوابیه ها را به طور معمول در پاسخ به پرسش هایی نوشته است که مردم از خوارزم، خوزستان، مازندران، نیشابور و… برای او فرستاده اند.

از میان آثار شیخ مفید، آثار فقهی او از برجستگی خاصی برخوردارند و از میان آثار فقهی او، مقنعه مهم ترین اثر اوست. برای بیان فایل پاورپوینت کامل روش شناسی شیخ مفید، نخستین نکته مهم آن است که بدانیم شیخ مفید بخش های مختلف کتاب خود را به نحوی تنظیم می کند که نزدیکی بسیاری با کتاب های روایی رایج دارد. افزون بر این، شیخ مفید می کوشد با رعایت ایجاز همه ابواب فقهی را در یک کتاب جا دهد.[۹]

نکات روشی شیخ مفید را می توان در چند مورد ذیل دسته بندی کرد:

یکم، اجتهاد گرایی

پیش از شیخ مفید، برخی عالمان شیعی همچون شیخ صدوق در المقنع و الهدایه کوشیده بودند تا حدودی از تصریح به نص فاصله بگیرند و در محدوده نصوص دینی به اظهار نظر بپردازند؛ ولی این رویه به کمال نرسید. شیخ مفید توانست با یک برنامه منسجم و ضابطه مند نه تنها راهی جدید را در فقه شیعه باز کند، بلکه توانمندسازی پیوسته فقه و احکام الاهی را رقم بزند و روند اجتهادگرایی را بنیان نهد. مراد از اجتهادگرایی، پدید آوردن فرع های متنوع در یک مسأله و پاسخ گویی بدان ها، متناسب با چارچوب های نصوص معتبر است.

منابع استخراج احکام از منظر شیخ مفید کتاب، سنت و سیره ائمه است: اعلم أن أصول أحکام الشریعه ثلاثه أشیاء کتاب الله سبحانه و سنه نبیه (ص) و أقوال الأئمه الطاهرین من بعده صلوات الله علیهم و سلامه؛[۱۰] بدان که اصول احکام شرع سه چیز است: کتاب خدا و سنت پیامبر و گفتار ائمه(ع).

شیخ مفید نظر خود را در بیان جایگاه اجماع، چنین بیان می کند: از نظر من اجماع امت، حجت است؛ چرا که متضمن قول امام است… اصل در این باب ثبوت حق از آن جهت است که قول امام که جانشین پیامبر (ص) است را ثابت می کند؛ از این رو اگر امام به تنهایی سخنی بگوید، حتی اگر هیچ کس با آن موافقت نکند در حجیت و برهان کفایت می کند.[۱۱]

با این اوصاف، اجماع از منظر شیخ مفید، ذیل منبع دوم و سوم (سنت و سیره) قابل تبیین است. مواردی که به اجماع اشاره می کند، در حقیقت می خواهد به قطعیت این قول نزد فقهای شیعه یا فقهای مذاهب مختلف اشاره کند، البته چنین اجماعی پشتوانه قرآنی یا روایی دارد، نه آنکه اجماع را دلیل مستقل بشمارد؛ از این رو، مواردی که در کتاب های الاعلام بما اتفقت الامامیه من الاحکام و العویص آمده است، درهمین قالب می گنجد.

شیخ مفید خبر واحد را نیز معتبر نمی داند. وی می گوید: «به نظر من خبر واحد سبب علم و عمل به چیزی نیست و هیچ کس جایز نیست در امر دین به خبر واحد قطع پیدا کند؛ مگر آنکه خبر واحد همراه با قرینه ای باشد که بر صدق راوی آن دلالت کند».[۱۲]

او برای نخستین بار، طرحی کامل و کارآمد از فقه اجتهادی پایه ریزی کرده و به اجرا درآورد. فقهی که با وجود تکیه بر منابع اصیل اسلامی، در تفریع و بیان مسائل جدید با استفاده از مهارت اجتهاد سعی دارد. حال پرسش این است که روش جدید او چه مشخصاتی داشت؟

در این باره باید بگوییم شیخ مفید فرض هایی از یک مسأله فقهی را مطرح می کرد که نص خاصی درباره آنها نداشتیم. بهترین دلیل بر اجتهادی بودن و تفریعی بودن فقه شیخ مفید، همین امر است. او در سراسر مقنعه در کنار توجه به آیات و روایات مربوط به بحث، فرض های دیگری را مطرح کرده است که در کنار مسأله اصلی، قابلیت طرح داشته اند. آن گاه با توجه به مسأله مورد توجه آیه و روایت، در مورد آنها نظر فقهی داده است.

برای مثال، ذیل «باب حد المرض الذی یجب فیه الإفطار» این روایت آمده است: و قد روی عن أبی عبد الله(ع) أنه سئل عن حد المرض الذی یجب علی صاحبه فیه الإفطار فقال بل الإنسان علی نفسه بصیره ذلک إلیه هو أعلم بنفسه؛[۱۳] از امام صادق(ع) درباره میزان بیماریای پرسیدند که با وجود آن فرد می تواند افطار کند؛ حضرت جواب داد: انسان به نفس خود آگاه است، این امری است که خود فرد بدان آگاه تر است.

شیخ مفید فتوای خود را مطابق نصوص، بدین نحو صادر کرده است: فإذا علم أن المرض الذی به یزید فیه الصوم و یلحقه به الضرر و تعظم مشقته علیه أفطر؛[۱۴] اگر انسان بداند روزه باعث افزایش بیماری و ایجاد ضرر و فراوانی مشقت است، لازم است افطار کند.

ولی در کنار این امر، چند فرض دیگر را نیز مطرح کرده است: و إذا عرض للإنسان مرض و کان الصوم یزید فیه زیاده بینه وجب علیه الإفطار فإن کان یزید فیه یسیرا أو لایزید فیه فعلیه التمام؛[۱۵] هنگامی که انسان بیمار باشد و روزه به نحو آشکار بر بیماری بیافزاید، واجب است افطار کند، پس اگر روزه بر بیماری نیافزاید یا به نحو ناچیزی بر آن بیافزاید، باید به طور کامل روزه بگیرد.

این روش شیخ مفید از سوی فقیهان بعد از او به رسمیت شناخته شده و بزرگانی چون محقق حلی، وی را جزء سردمداران فقه فتوایی و اجتهادی می داند:

فی نقل الاخبار و صحه الاختیار… الحسن بن محبوب، و محمد بن أبی نصر البزنطی، و ا