فایل پاورپوینت کامل رویکردی اسلامی به تطبیق پذیری میراث اخلاقی با دنیای مجازی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رویکردی اسلامی به تطبیق پذیری میراث اخلاقی با دنیای مجازی :

مقدمه[۱]

پیشینه طولانی و جایگاه بلند مدت مطالعات اخلاقی در تاریخ بشر و در هم آمیختگی آموزه های دینی و اخلاقی، سبب شده که اخلاق همواره به عنوان یکی از ارکان مباحث نظری و رفتاری دین اسلام مورد توجه قرار گیرد. بخش مهمی از میراث اخلاقی مسلمانان که از سه سرچشمه میراث وحیانی، ایرانی و یونانی نشأت گرفته است، به گونه ای مستقیم یا غیرمستقیم به مهم ترین اجزای یک فرایند ارتباطی، یعنی تولید، توزیع و دریافت پیام پیوند خورده است. بررسی تجربه تاریخی مسلمانان نیز از به هم پیوستگی اخلاق و نظام ارتباطی و جنبه قدسی بودن آن حکایت می کند.

از سوی دیگر، بررسی مسائل اخلاقی مورد توجه در فضاهای مجازی در سطح خرد و کلان، نشان می دهد که بخش عمده این مسائل نیز با همان اجزای اصلی یک فرایند ارتباطی، یعنی تولید پیام، انتقال و توزیع پیام و دریافت پیام مرتبط است. با توجه به یکسانی نسبی مباحث اخلاقی در میراث اسلامی و در فضای نوین اطلاعاتی، به نظر می رسد می توان با تعریف مجدد میراث اخلاقی دوره اسلامی متناسب با نیازهای نوشونده در محیط های مجازی، به گونه ای مؤثرتر برای گشودن گره های موجود کوشید. در این مسیر، به ویژه باید به تفاوت های ماهوی نگاه مسلمانان به اخلاق که آن را حالت و ملکه ای نفسانی و درونی می دانند، با نگاه جدیدی که اخلاق را امری رفتاری و در نتیجه بیرونی می دانند، توجه کرد. مطالعات اخلاقی از دیرباز بخشی قابل توجه از فعالیت های علمی اندیشمندان را به خود اختصاص داده و آموزه های اخلاقی نیز همواره در پیوندی عمیق با آموزه های دینی بوده و بخشی مهم از آن را تشکیل داده است. در دین اسلام نیز همسان دیگر ادیان، اخلاق دارای جایگاهی بلند است. در ساخت دین اسلامی نیز موضوع علم اخلاق چه در ساخت قدسی این دین و چه در ساحت عرفی آن، همواره منزلتی بالا داشته است. مراد از رویکرد اسلامی در این مقاله نیز بررسی مسأله اخلاق در پهنه اندیشه و فرهنگ اسلامی است و باریک بینی های معرفتی مربوط به مفهوم و چیستی اسلامی بودن در این جا مورد نظر نیست. برای بررسی جایگاه اخلاق در اندیشه اسلامی و مستند به متون اصلی و اولیه این دین، شاید سخن پیامبر خدا(ص) بسنده باشد که فرمودند: «إنما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق»؛[۲] همانا برانگیخته شدم تا مکارم اخلاق را به پایان ببرم.

اگر نگاهی به محتوای آموزه های دین اسلام نیز افکنده شود، این نکته شایست توجه است که در یک تقسیم بندی سنتی، اندیشمندان مسلمان محتوای این دین را به سه بخش عمده تقسیم کرده اند: کلام، فقه و اخلاق. در این تقسیم بندی، مراد از کلام، آموزه های هستی شناختی مربوط به هست و نیست ها است و مقصود از فقه آموزه هایی است معطوف به بایدها و نبایدهای رفتاری.

اخلاق در این میان، دربردارند آموزه هایی است که رشد معنوی و درونی پیروان این دین را عهده دار است. گرچه به نظر می رسد با مبنای تقسیم کردن آموزه های دینی به دو ساحت نظری و عملی و یا اندیشه ای و رفتاری و یا آموزه های معرفتی و آموزه های هنجاری، اخلاق را هم باید در این دو بخش گنجاند و نمی توان آن را بخشی جدا و مستقل از این دو شمرد؛ زیرا آموزه های اخلاقی نیز یا به مباحث نظری پیوند می خورد که در همان بخش اول می گنجد و یا ناظر به رفتارها است که قابل درج در بخش رفتاری است. البته مراد از این رفتار تنها اقداماتی نیست که با اعضا و جوارح صورت گیرد؛ بلکه رفتارهایی که در اصطلاح رفتارهای ثبوتی خوانده می شود نیز در این تعریف عام رفتار قرار می گیرند. در این نگاه، داشتن خلوص نیت و خیرخواه بودن هم یک رفتار به شمار می آید. دفاع از تقسیم بندی سنتی، بر اساس تفاوت روش شناختی این سه حوزه[۳]درست به نظر نمی رسد؛ زیرا هیچ یک از اندیشمندان مسلمان به این نکته اشاره نکرده اند و بلکه به صراحت این تقسیم بندی را بر اساس محتوا دانسته اند.

سرچشمه های میراث اخلاقی در دور اسلامی

۱.سرچشم وحیانی: بی تردید، اصلی ترین و مهم ترین سرچشم اخلاق در دور اسلامی را باید در آموزه های مستقیم وحیانی که در قرآن منعکس است، جستجو کرد. بخشی قابل توجه از آیات قرآن و میراث به یادگار مانده از سوی پیامبر خدا(ص) معطوف به مباحث اخلاقی است.

۲.میراث ایرانی: اخلاق در دور اسلامی از میراث ایرانی نیز تأثیر پذیرفت. میراث ایرانی که در قالب اندرزنامه های حکومتی و مجموعه های ادبی مانند کلیله و دمنه و سخنان حکیمانه به میان مسلمانان راه یافت، سرآغاز شکل گرفتن بخشی از میراث اخلاقی شد که در بسیاری از موارد قالب های پیشین خود را نیز حفظ کرد و موجب پیدایش مجموعه های ادبی و رسائل و منشآت و شیوه نامه های حکومتی با رویکرد اخلاقی و نیز طرفه هایی ادبی شد که اغلب از سوی کاتبان به کار گرفته می شد.

۳.میراث یونانی: میراث اخلاقی دور اسلامی به ویژه در مباحث نظری و شیوه ها و معیارهای تقسیم بندی و حتی مبانی انسان شناختی از میراث یونانی به خصوص دیدگاه های ارسطو تأثیر پذیرفت.

نگاهی به این میراث اخلاقی، به وضوح نشان می دهد که بخش قابل توجهی از این آموزه ها به گونه ای مستقیم یا غیر مستقیم به فرایند تولید، توزیع و دریافت پیام ارتباط پیدا می کند. اگر در تعریفی ساده، ارتباطات را فرایند تولید، توزیع و دریافت پیام بدانیم، می توانیم بخش قابل توجهی از میراث اخلاقی دور اسلامی را آموز هایی مرتبط با ارتباطات وصف کنیم. در نگاهی کلی، مفهوم عمومی «حق الناس» در بردارند مجموع وظایف اخلاقی مربوط به روابط اجتماعی است که بر اساس آن حقوق مردم در جنبه های مختلف از جمله حقوق آن ها برای تولید و انتقال پیام و دریافت آن از سوی آحاد جامع اسلامی محترم شمرده می شود. حق الناس حقوق شناخته شده برای مردم از سوی خداوند است که بر اساس مبانی اسلامی مقدم بر حق الله است. ولی افزون بر این مفهوم عمومی، بخش هایی دیگر از مباحث اخلاقی دور اسلامی به صورت مستقیم مربوط به فرایند تولید و توزیع و دریافت پیام است. مباحث مربوط به شیوه های استفاد درست از زبان و آفات زبانی، مباحثی به صراحت ارتباطی به حساب می آیند؛ به عنوان نمونه، مباحث مربوط به دروغ نگفتن، پرهیز از تهمت، اجتناب از غیبت، راستگویی، زخم زبان نزدن، نبردن آبروی مؤمن، رازداری، پرهیز از سخن چینی، دشنام ندادن، بدگویی نکردن، خوب گوش دادن به سخن طرف گفتگو، دوری جستن از سخریه، پرهیز از مزاح بی جا، پرهیز از جدال و سخنان بیهوده بر زبان نیاوردن، مضمون هایی به صراحت ارتباطی هستند.

بررسی تجرب تاریخی مسلمانان نیز که شأن و منزلت آن به مثاب یکی از راه های شناخت اسلام هنوز به خوبی شناخته شده نیست، نشان دهند در هم آمیختگی اخلاق و ارتباطات در پهن تمدن اسلامی است. آنچه به عنوان شاهدی در این زمینه قابل ذکر است، غیر از نمونه هایی خرد، تقدس مؤلفه ها و ابزارهای تولید پیام در دور اسلامی است. منبر،