فایل پاورپوینت کامل سازمان دهی در انقلاب اسلامی ایران

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سازمان دهی در انقلاب اسلامی ایران :

مقدمه

یکی از مهم ترین عوامل تنوع و چندگونگی نظریه های انقلاب، تفاوت و تمایز مبانی انسان شناختی نظریه و نظریه پردازان است. اینکه نظریه پرداز، انسان را چگونه موجودی بیانگارد و برای ابعاد مختلف وجود انسان چه ارزش و نقشی قائل شود، تأثیر بس مهمی در شکل گیری نظریه اجتماعی او و به تبع، در تبیین واقعیت های اجتماعی هچون انقلاب خواهد گذاشت. این مطلب در بسیاری از نظریه های انقلاب نمایان است. به عنوان نمونه می توان به دوگانه نظریه های رفتار جمعی و نظریه های بسیج منابع اشاره نمود که برخی، آنها را دو پارادایم «رفتار جمعی»[۱] و «بسیج منابع»[۲] انگاشته اند. (کوهن، ۱۳۸۶: ۲۳)

در نظریه های رفتار جمعی، مفهومِ محوری، «نارضایتی» است و وجه تمایز آنها از دیگر نظریات این است که رفتارهای جمعی انسان ها را نتیجه نارضایتی ها، ناکامی ها و پرخاشگری حاصل از آن می دانند. همه نظریه پردازانِ این پارادایم بر واکنش های روان شناختی نسبت به اختلال ساختاری، شیوه های ساده ارتباطات و اهداف ناپایدار تأکید دارند و این، بیانگر تمایل ضمنی برای در نظر گرفتن رفتار جمعی به عنوان واکنش نابخردانه یا غیرعقلانی نسبت به تغییر است. (همان: ۲۴ ۲۳) به بیانی، در نظریه های رفتار جمعی، شرکت افراد در جنبش ها بر اساس انگیزه روانی و واکنشی کم وبیش غیر عقلانی، به شرایط اجتماعی است.

برخی از مهم ترین نظریه پردازانی که در این گونه و به عبارتی در این پاردایم قرار می گیرند عبارتند از: هانا آرنت[۳] و ویلیام کورن هاوزر،[۴] هربرت بلومر،[۵] نیل اسملسر،[۶] پیتریم سوروکین[۷] و جیمز دیویس.[۸]

چنان که می بینیم از منظر نظریه پردازان پارادایم رفتار جمعی، حاضران و شرکت کنندگان در جنبش ها و انقلاب ها، انسان هایی عقل گریز و بیشتر هیجانی و احساسی اند که صرفاً در واکنش به نارضایتی ها به پاخاسته اند. اما بر خلاف نظریه پردازان پارادایم رفتار جمعی، نظریه پردازان بسیج منابع بر این عقیده اند که هر گونه کنش جمعی متضمن پیگیری عقلانی منافع توسط گروه هاست و شکل گیری جنبش ها به جای آنکه وابسته به تغییرات باشد به منابع، سازمان و فرصت های کنش جمعی وابسته است.

نظریه بسیج منابع که از اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ شکل گرفت، بر این نگرش متکی است که پدیده های اجتماعی نتیجه تصمیمات و کنش های فردی هستند. این نظریه بر مبنای فرضیات نظریه «گزینش عقلانی» مطرح شد که بر اساس آن مشارکت فرد در جنبش های اجتماعی، عقلانی است. به این ترتیب، این نظریه با نظریات قبلی در جامعه شناسی [به ویژه با پارادایم رفتار جمعی] به مخالفت برخاست که بر اساس آنها شرکت در جنبش ها دارای انگیزه روانی و واکنشی کم و بیش غیرعقلانی به شرایط اجتماعی هستند. (نش، ۱۳۸۰: ۱۴۴)

نظریه پردازان بسیج منابع یک ردّیه خیلی ساده بر پارادایم رفتار جمعی که جنبش ها و انقلابات را صرفاً نتیجه نارضایتی ها می دانند، وارد می کنند. بر اساس این ردّیه، از آنجا که همواره نارضایتی در جامعه وجود دارد صرف وجود آن نمی تواند مشارکت در کنش جمعی را توضیح دهد. از نظر نظریه پردازان بسیج منابع آنچه نیاز به توضیح دارد این است که چرا افراد به گونه ای هدفمند و به واسطه ملاحظه عقلانی منافع، خودشان در کنش جمعی شرکت می کنند؛ و پاسخ شان این است که علت کنش اجتماعی شرایط ساختاری نیست. (همان: ۱۴۵)

از نظریه پردازان مشهور این پارادایم می توان به نام هایی چون: زالد و مک کارتی،[۹] آنتونی اوبرشال،[۱۰] مک آدام،[۱۱] سیدنی تارو،[۱۲] چارلز تیلی[۱۳] اشاره کرد.

با این وصف، یکی از مهم ترین وجوه تفاوت و تمایز این دو پاردایم، تفاوت در مبانی انسان شناختی آنهاست؛ به گونه ای که پارادایم رفتار جمعی بر این پیش فرض مبتنی است که فرد حاضر در جنبش ها و انقلاب ها و به عبارتی هر گونه رفتار جمعی را انسانی احساسی و هیجانی می انگارد که رفتارش نه تابع اراده و خردورزی اش بلکه واکنشی به محرک های بیرونی همچون نارضایتی های اجتماعی سیاسی است. اما در مقابل، پارادایم بسیج منابع کنش گران جنبش ها و انقلاب ها را انسان هایی می داند که بر اساس تفکر و گزینش عقلانی و در پی منافع خود به کنش جمعی روی می آورند و در این راستا به سازمان دهی و بسیج منابع مادی و انسانی می پردازند.

با این همه، به نظر می رسد آنچه موجب این دوگانگی و تفکیک شده است، ریشه در نگاه دوگانه انگارانه[۱۴]۶ و تقلیل گرایانه به وجود انسان دارد. برایان فی[۱۵] در این باره می گوید: در تفکر دوگانه انگار، سؤال ها به گونه ای مطرح می شوند که عبارات «یا این» «یا آن» در برابر هم قرار می گیرد و ناگزیر یکی از آنها صحیح انگاشته می شود. سؤال ها به گونه ای هستند که ما را به پاسخ هایی از جنس بله یا نه دعوت می کنند و مواضع مهمی از بحث ها به این یا آن وجه از پاسخ اختصاص دارند. (فی، ۱۳۸۱: ۳۱۵) وگرنه انسان موجودی پیچیده و چندوجهی است که واجد هر دو بعد پیش گفته می باشد؛ هرچند ممکن است در برخی رفتار / کنش های جمعی یکی از این ابعاد ظهور و بروز بیشتری داشته باشد. به بیانی دیگر، می توان گفت اگر رفتار / کنش های جمعی، اعم از جنبش ها، انقلابات و… را با نگاهی فرایندی بنگریم، ممکن است در برخی مقاطع یا مراحلِ این فرایند بعد احساسی هیجانی، غلبه بیشتر داشته باشد و در برخی مراحل دیگر کنش ها بیشتر عقلانی و حساب گرانه باشند.

بنابراین، به زعم نگارنده فرایند منتهی به انقلاب اسلامی مردم ایران در سال ۱۳۵۷، دربردارنده هر دو گونه «رفتارهای احساسی هیجانی» و «کنش های عقلانی و حساب گرانه» بوده و شاید بتوان گفت در بسیاری از مراحل فرایند انقلاب این دو بعد در هم تنیده و آمیخته به هم بوده است.

البته در این باره، نکته ای مهم باید مورد ملاحظه قرار گیرد و آن، تفکیک و تمایز عقلانیت سوداندیش و منفعت طلب، از عقلانیت معطوف به ارزش است و تأکید بر اینکه عقلانیت کنش گران انقلاب ایران را به هیچ وجه نمی توان صرفاً عقلانیتی سود اندیش دانست و برعکس، غلبه با خواسته های ارزشی و معنادار است. حتی خواسته های اقتصادی و سیاسی مطرح شده در شعارهای انقلاب نیز از منفعت جویی های فردی و درون گروهی بری است و روح جمع گرایانه و نوع دوستانه در آنها موج می زند. (شجاعی زند، ۱۳۸۳: ۴۹)

واقعیت این است که برای بسیاری از مسلمانان فعال در صحنه فعالیت های انقلاب، کنش ها بر اساس نوعی احساس تکلیف و وظیفه شرعی صورت گرفته است که یا خود از متن منابع دینی استنباط و استخراج کرده اند یا در چارچوب عقلایی تقلید غیرمتخصص از متخصص، وظیفه خود را از رهبرانی دریافت نموده اندکه به صداقت، دیانت و قدرت تشخیص آنها باور داشته اند. در چارچوب این نظام معنایی است که ایثار، ازخودگذشتگی، مقاومت در برابر مشکلات و حتی دست شستن از منافع و امتیازات متعارف نیز می تواند معقول و منطقی باشد. این گونه کنش ها که در منطق وبری کنش عقلانی معطوف به ارزش نامیده می شود، کنشی است که فرد بدون توجه به زیان های فردی و به دلایلی چون وظیفه، شرف، زیبایی خواهی یا دعوت مذهبی، ملزم به عملی کردن یک اعتقاد است. (حاضری، ۱۳۸۰: ۸۰ ۷۹)

با این مقدمه، در این نوشتار هدف آن است تا یکی از مهم ترین شاخص های کنش عقلانی و حساب گرانه یعنی سازمان دهی در انقلاب ایران مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد. بدین منظور در سطح نظری، پس از واکاوی و بازشناسی مفهوم «سازمان دهی» و ابعاد و جوانب آن در نظریه چارلز تیلی و تد رابرت گر، تلاش می شود با نگاهی تلفیقی، مدلی مفهومی از سازمان دهی ترسیم شود و در سطح تجربی، مبتنی بر روش مطالعه اسنادی و کتابخانه ای و در راستای مدل مطروحه مصادیق و شواهدی از واقعیت های انقلاب ایران ارائه گردد.

بررسی نظری مفهوم سازمان دهی

سازمان دهی در نظریه چارلز تیلی

مهم ترین نظریه پرداز پارادایم بسیج منابع، چارلز تیلی است که با استفاده از مطالعات صورت گرفته در این پارادایم و مطالعات خودش نظریه بسیج منابع را به طور کامل تر تدوین نموده و آن را در کتاب از بسیج تا انقلاب ارائه کرده است.

به عقیده تیلی یافته های تاریخ نگاران انقلاب نشان می دهد که پیش از وقوع انقلاب، سازمان های سیاسی در بین گروه های محروم جامعه رشد فزاینده ای می یابد. این سازمان ها که اعتراض هایشان توسط حکومت ها سرکوب و مهار می شود، در مرحله بعد برای کسب قدرت سیاسی، به خشونت، به عنوان وسیله ای استراتژیکی و تاکتیکی، متوسل می شوند. ازاین رو، انقلاب نوعی اِعمال خشونت سیاسی سازمان یافته، آگاهانه و هدفمند از سوی گروه های محروم و معترض علیه نظام است. (Taylor, 1984: 130)

تیلی خاطر نشان می سازد که اگر مردمِ محروم و ناراضی فاقد سازمان دهی و منابع لازم باشند، نارضایتی به تنهایی نمی تواند به انقلاب منجر شود. او با این استدلال که نارضایتی و منازعه جزء طبیعی عرصه سیاست هستند، بر این نکته تأکید می نماید که احتمال وقوع خشونت سیاسی تنها هنگامی وجود دارد که طرف های ناراضی از ابزار و منابع لازم برای انجام یک خشونت مؤثر برخوردار بوده و به عبارت دیگر، منابع و سازمان دهی لازم را برای انجام اقدامات پراهمیت داشته باشند. (گلدستون، ۱۳۸۵: ۲۰ ۱۹)

در نظریه تیلی، کنش جمعی، اعم از انقلاب، محصول تعاملات رقابت آمیز گروه هایی است که برای کسب قدرت رقابت می کنند. این فرایند در چارچوبی انتزاعی ترسیم می شود که مدل جامعه سیاسی[۱۶] نام دارد. تیلی، گروه های مدعی را به «اعضای جامعه سیاسی» و «چالشگران» تقسیم نموده است. «اعضای جامعه سیاسی» کسانی اند که دسترسی روزمره به حکومت دارند و از قدرت نسبتاً زیادی بهره مندند؛ در مقابل، «چالشگران» قدرت نسبتاً کمی دارند و فاقد این دسترسی روزمره به حکومت هستند. (تیلی، ۱۳۸۵: ۸۰ و ۱۷۴) اما در تلاش برای ورود به جامعه سیاسی و پاسخ گویی حکومت به خواسته هایشان هستند که تلاش آنها با مخالفت کارگزاران جامعه سیاسی مواجه می شود.

بنابراین در هر موقعیتِ زمانی خاص سه مجموعه متفاوت از کنش های متقابل در جامعه وجود دارد: ۱- اعضای جامعه سیاسی سعی می کنند، برای نفوذ در حکومت از منابع موجود بهره گیرند؛ ۲- اعضای جامعه سیاسی به واسطه ابزارهایی چون انتخابات و بحث های سیاسی یکدیگر را می آزمایند؛ ۳- چالشگران می کوشند در حکومت نفوذ کنند و به عضویت در جامعه سیاسی درآیند و در همان حال اعضای جامعه سیاسی که عمدتاً از کانال سازمان های حکومتی اقدام می کنند، در برابر آنها مقاومت می ورزند. (Taylor, 1984: 131)

خلاصه اینکه حکومت به سبب انحصارِ منابع اجبار و هنجار، می کوشد مانع از ورود چالشگران به جامعه سیاسی شود و دسترسی کم هزینه اعضای جامعه سیاسی را تسهیل کند؛ به عبارت دیگر، این مشارکت کنندگان، پیوسته منابع جمعی خود را برای ورود به جامعه سیاسی یا ماندن در آن بسیج می کنند. (سِمتی، ۱۳۷۵: ۱۴۱) بر این اساس در منازعه سیاسی میان حکومت و چالشگران، جناحی برنده است که توانایی بیشتری در بسیج منابع داشته باشد و آنچه بیش از همه بر بسیج منابع طرفین مؤثر است، میزان سازمان دهی آنها است.

به بیانی دیگر، تیلی در باز شناسی عوامل تأثیر گذار بر کنش جمعی به موازات «بسیج منابع» بر مفهومی دیگر پای می فشارد و آن وضعیت «سازمان» گروه مدعیان است. نزد او سازمان عبارت است از: «میزان هویت مشترک و ساختار وحدت بخش افراد درون یک جمعیت و به عنوان یک فرایند، افزایش هویت مشترک و / یا ساختار وحدت بخش. به همین ترتیب کاهش هویت مشترک و / یا ساختار وحدت بخش را سازمان پاشی[۱۷] می نامد». (تیلی، ۱۳۸۵: ۸۳) سپس بر این نکته اصرار می ورزد که «هر قدر که یک گروه از هویت مشترک و شبکه های داخلی وسیع تری برخوردار باشد، سازمان یافته تر است». (همان: ۹۵)

به نظر می رسد منظور اصلی تیلی از مفهوم پردازی «سازمان»، توضیح و تشریح فرایند بسیج منابع است. تیلی از این مفهوم از طرفی بر هویت مشترک و علقه های بین اشخاص و اعضای گروه اصرار می ورزد و از سویی بر وجود شبکه وسیع ارتباطات بین اعضای گروه پای می فشارد. اندک دقتی به ما می گوید این ویژگی ها یعنی هویت مشترک اعضا و شبکه ارتباطی گروه زمینه ساز، تسهیل کننده و تداوم بخش بسیج منابع می باشند؛ به همین دلیل تیلی معتقد است: «سازمان باعث ارتقاء بسیج می شود». (همان: ۹۷) یعنی هر چه گروه سازمان یافته تر باشد، بسیج منابع آن گروه، و به تبعِ آن، امکان دست یابی به قدرت افزایش می یابد.

سازمان دهی در نظریه تد رابرت گر

تد رابرت گر که در ایران با کتاب «چرا انسان ها شورش می کنند؟» شناخته می شود، از نظریه پردازانی است که نظریه اش با عنوان «محرومیت نسبی»،[۱۸] بیشتر در ادامه رویکرد روان شناختی پیتریم سوروکین و جیمز دیویس و به عبارتی در زمره نظریه های روان شناختی انقلاب به شمار می آید. اما توجه به این نکته بایسته است که نظریه «گر» نظریه ای صرفاً روان شناختی نیست و برخی متغیرهای کلان اجتماعی و همچنین مقوله هایی عقلانی را نیز به کار گرفته است. (پناهی، ۱۳۸۹: ۳۰۰؛ مشیرزاده، ۱۳۸۱: ۱۳۰)

با این همه، در این نوشتار آن بخش از نظریه گِر مطمح نظر است که به مفهوم سازمان و سازمان دهی و نقش ها و کارکردهای آن در سرانجام خشونت سیاسی اختصاص یافته است.

به زعم گِر یکی از متغیرهای اصلی تأثیرگذار بر «شکل و حجم خشونت سیاسی»، «توازن نهادی حمایت های نهادی رژیم و مخالفان» است. (گر، ۱۳۷۷: ۳۹۸) وی ذیل این مبحث، وضعیت سازمان دهی و رابطه آن با کنش جمعی و خشونت سیاسی را مورد بررسی قرار داده است.

نخستین عنصر تعیین کننده تأثیرات سازمان بر حجم خشونت سیاسی، اندازه واقعی و توزیع این گروه ها در میان جمعیت است. دومین عنصر تعیین کننده، میزان سازمان یافتگی آنها در حمایت از رژیم یا مخالفان است. تمامی مخالفان الزاماً در سازمان های طرفدار مخالفان عضویت ندارند و تمامی وفاداران نیز عضو سازمان های طرفدار رژیم نیستند. بسیاری از مردم، مخصوصاً در جوامع در حال گذار ممکن است تنها متعلق به سازمان های بی طرف باشند؛ سازمان هایی که نه حمایت فعالانه ای از رژیم به عمل می آورند و نه از مخالفان. (همان: ۴۰۰ ۳۹۹)

می بینیم که گر به گونه ای تک بُعدی و یک سویه وضعیت سازمان مخالفان را نمی نگرد، بلکه معتقد است برای تعیین تأثیرات سازمان بر خشونت سیاسی باید توازن حمایت نهادی میان رژیم از یک سو و مخالفانش از سوی دیگر مورد ارزیابی قرار گیرد؛ یعنی به طور توأمان وضعیت سازمان مخالفان و رژیم مورد توجه اوست و بر هم خوردن تعادل و توازن به نفع مخالفان، یعنی برتری سازمان دهی مخالفان نسبت به رژیم، شرایط را برای انتقال قدرت مهیا می سازد.

مخالفان به شیوه های مختلف می توانند پایگاه هایی سازمانی برای مخالفت فعال به وجود آورند که در این باره گِر به سه شیوه اشاره می کند.

یکی از راه ها «ایجاد سازمان های جدید» برای خود و هواداران بالقوه شان است. اگر گستره حمایت نهادی از رژیم اندک باشد و اگر نارضایتی، شدید و فراگیر باشد، سازمان ها ممکن است به «جنبش های احیاگر» همچون جنبش های انقلابی، هزاره گرا یا بومی گرایانه تبدیل شود. اگر نارضایتی از حدت و گستردگی کمتری برخوردار باشد، سازمان های مخالف ممکن است شکل همکاری های سیاسی و اقتصادی متعارف تری به خود بگیرند. اما اگر حمایت نهادی از رژیم بالا باشد، محتمل ترین نوع سازمان دهی، تشکیلات زیرزمینی است: جوامع بشری، هسته های انقلابی و سازمان های تروریستی.

دومین بنیان سازمانی حمایت نهادی از مخالفان، «تسخیر» سازمان های طرفدار رژیم است. اگر این گونه سازمان ها مستقیماً تحت کنترل رژیم نباشند و اعضای آنها شدیداً ناراضی باشند، مخالفان شانس زیادی برای انجام این کار خواهند داشت. مخالفان فعال ممکن است با نوعی کودتای داخلی، کنترل سازمان های اقتصادی و سیاسی و نیز واحدهای نظامی رژیم را به دست آورند؛ اما اگر رژیم از اقتدار بالایی برخوردار باشد، میزان توانایی آنها برای اقناع اعضا به مشروعیت مخالفت، ظرفیت آنها را برای هدایت سازمان به سمت مخالفت آشکار محدود می سازد. اما این امر به معنای کاهش اهمیت رهبران مخالف در جهت دادن به نارضایتی نیست…. رهبران مخالف می توانند نارضایتی اعضا را به سمت فعالیت های متنوعی هدایت کنند؛ آنها قادر به کسب و حفظ کنترل بر سازمان های طرفدار رژیم نخواهند بود، مگر آنکه نارضایتی زیادی در میان طبقات پایین وجود داشته باشد.

و سومین بنیان سازمانی حمایت نهادی از مخالفان، «چرخش» یک مؤسسه یا انجمن بی طرف به سمت مخالفت فعالانه است. چرخش سازمان ها به سمت مخالفت فعالانه معمولاً یا به عنوان پاسخی به مداخله حکومت و یا به عنوان پاسخی ثانویه (پس از آنکه تلاش برای مشارکت از طریق کانال های متعارف با عکس العمل نامناسب یا سرکوب گرانه مواجه شد) صورت می گیرد. (همان: ۴۰۳ ۴۰۱)

از آنچه تا کنون آمد نتیجه می گیریم سازمان دهی از طریق کارکردهایش می تواند بر معادلات قدرت در جامعه تأثیر بگذارد و احیاناً جابه جایی و انتقال قدرت را تسهیل نماید. از یک سو کارکردهای ابزاری سازمان های طرفدار رژیم به عنوان ابزاری برای کسب ارزش های مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و به عبارتی با بسیج منابع می تواند به تثبیت قدرت سیاسی حاکمان کمک کند. همچنین کارکرد بیانی سازمان ها برای بیان اعتراض ها و مخالفت ها مانند سوپاپ اطمینانی همین نقش را ایفا می کند. اما از سوی دیگر مخالفان و چالشگران به روش های مختلف از قبیل ایجاد و تأسیس سازمان های جدید، تسخیر سازمان های طرفدار حکومت و چرخش اعضای سازمان های طرفدار رژیم به سمت سازمان های مخالف، به سازمان دهی طرفداران خود می پردازند. این سازمان دهی همچنان که از شیوه های پیش گفته هویداست، با سازمان پاشی[۱۹] رژیم همراه و توأم است؛ یعنی کاهش قدرت رژیم. به علاوه سازمان های مخالفان طبعاً کارکردهای خود را دارند. به این صورت که مخالفان از طریق کارکردهای ابزاری سازمان، یعنی تأمین فرصت های ارزشی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به بسیج منابع می پردازند. به عبارتی، سازمان زمینه کسب و تثبیت قدرت مخالفان را فراهم می سازد.

از این روی، هر چند با نگاهی ظریف و دقیق، سازمان دهی و بسیج منابع در تعامل و تأثیر و تأثراند اما با تسامح می توان چنین انگاشت که سازمان دهی، متغیری مقدم بر بسیج منابع است. به این معنا که همچنان که تیلی می گفت سازمان باعث ارتقای بسیج است و به عبارتی هر چه سازمان دهی مخالفین و انقلابیون بیشتر باشد، بسیج منابع بیشتری صورت می گیرد. بنابراین سازمان دهی مخالفین، مع الواسطه و از طریق بسیج منابع موجب افزایش قدرت انقلابیون می شود و از طرفی دیگر از طریق سازمان پاشی و بسیج زدایی، فرو کاهی قدرت رژیم را سبب می گردد و در نهایت، زمینه ساز انتقال قدرت و وقوع انقلاب می شود.

سازمان دهی در انقلاب ایران

هویت بخشی

چنان که پیشتر آمد، سازمان دهی که تأثیر مهمی بر بسیج منابع دارد، از دو عنصر اساسی تشکیل یافته است. عنصر ذهنی و معنایی که نقش هویت بخش و وحدت بخش بر اعضای گروه ها دارد و دیگری سازوکارها و شبکه های ارتباطی که امکان ارتباط بین اعضای گروه را ایجاد و تسهیل می نماید.

بسیاری از مطالعات صورت گرفته درباره انقلاب ایران بر این نظرند که فرایند سازمان دهی و بسیج نیروی انسانی در جریان انقلاب بیش از هر چیز تحت تأثیر ایدئولوژی شیعه، اعم از مفاهیم هویت بخش آن و همچنین سازوکارهای ارتباطی عینی آن قرار داشته است؛ و مهم ترین وجه تمایزبخش انقلاب ایران را باید در «گستردگی» بسیج انقلابی و «جوهره دینی» آن جست؛ یعنی در نقش تعیین کننده و تمام کننده دین به عنوان ایدئولوژی بسیج گر، رهبری بسیج کننده و شبکه و سازمان اداره کننده آن. (شجاعی زند، ۱۳۸۳: ۴۵)

به لحاظ ذهنی و معنایی، نظام های معنایی و اعتقادی ایدئولوژی شیعه، همچون ساختاری وحدت بخش و هویتی جمعی، نقشی چشمگیر در سازمان دهی و بسیج ایفا نمود. در واقع، نظام های معنایی، هم منابع و هم شیوه های بیان و توجیه کنش در جهت تعقیب اهداف جمعی محسوب می شدند. نظام های اعتقادی که بنیان بین الاذهانی داشتند نه تنها ذخیره ای از منابع محسوب می شدند که امکان استفاده از آنها وجود داشت، بلکه هویتی جمعی نیز ایجاد می کردند که منابع غیرفرهنگی را نیز می توانست به خدمت گیرد و ارائه آنها را تسهیل کند…. با اوج گیری فرایند انقلابی، روحانیون با استفاده از منابع فرهنگی توانستند حس یگانگی افراد و گروه ها با ایدئولوژی جنبش را تقویت کنند. (سِمتی، ۱۳۷۵: ۱۵۴)

در این باره، آنچه باید مورد توجه قرار گیرد مفاهیم و عناصر اصلی این ایدئولوژی و به ویژه فرایند بازتفسیر این مفاهیم در جهت ارائه تلقی و قرائت نوین از آنهاست. چنان که مفاهیمی که پیش از آن، برداشتی انفعالی و محافظه کارانه از آنها وجود داشت مورد بازتفسیر[۲۰] قرار گرفت و به آموزه هایی حرکت آفرین و مبارزه جویانه مبدل گردید.

بسیاری از مفاهیم و مقولات اسلامی شیعی همچون: توکل، رستگاری، توسل، دعا، شفاعت، عدالت، ولایت و امامت، اجتهاد، تقلید، نسبت دین و سیاست، امر به معروف و نهی از منکر، تقیه، غیبت، انتظار، جهاد، شهادت، عاشورا و… ، هر یک به گونه ای بازتفسیر شدند تا بتوانند توده های مردم را به حرکت درآورند. (کشاورز شکری، ۱۳۷۹: ۱۷۷)

در این میان، مؤلفه اساسی ایدئولوژی شیعه یعنی «عاشورا و کربلا» که به تصریح یا تلویح، بسیاری از دیگر مفاهیم را دربرداشت، از اهمیت بیشتری برخوردار است. عاشورا و کربلا از مهم ترین مقولاتی است که به صورت جدی در سال های منتهی به انقلاب مورد بازتفسیر قرار گرفت. به گونه ای که قرائت های شفاعت جویانه، سوگناک و فاجعه نگر جای خود را به قرائت های کارکردگرایانه، سیاسی و ایدئولوژیک داد. در این قرائتِ آرمان گرایانه و انقلابی از حادثه عاشورا، امام حسین(ع) جلوه ای انقلابی و سازش ناپذیر می یابد که به مبارزه و افشاگری علیه حکومت دست یافت و مردم را شورانید. امام حسین(ع) قهرمانی است که جز به جنگ و کشته شدن در راه آرمان رضایت نمی داد و چون نمی توانست بکشد، کشته شد تا با خون خود دشمن را رسوا کند. (اخوان مفرد، ۱۳۸۱: ۱۸۵)

تحلیل محتوای شعارهای انقلاب نشان می دهد که از شعار، شعار، یعنی ۴/۹ درصد آنها، دربردارنده مفاهیم «جهاد و شهادت» است. در این میان تعداد قابل توجهی از شعارها به مضامینی چون «اعلام آمادگی برای جهاد و شهادت و دعوت از دیگران برای پیوستن به قیام»، «اعلام آمادگی برای فداکاری، جهاد و شهادت در راه امام خمینی»، «جهاد و شهادت برای مبارزه و سرنگون کردن شاه و رژیم» دلالت دارند. و این گویای این مطلب است که مردم بر اساس باورهای اسلامی و شیعی و با همانندسازی انقلاب با قیام امام حسین(ع)، حاضر بوده اند با شوق و شور و با انتخاب خود پذیرای شهادت گردند، تا یا رژیم حاکم را سرنگون کرده و جامعه ای اسلامی بر پا کنند و یا به فیض شهادت نایل شوند. بعید به نظر می رسد بدون وجود چنین ارزش هایی و اعتقاد مردم به آنها و معنا کردن انقلاب و رهبری آن در قالب فرهنگ شیعی قیام امام حسین(ع)، چنان بسیج فراگیر توده ای به دست می آمد. (پناهی، ۱۳۸۵: ۸۶ ۸۴)

یادداشت این نکته بایسته است که در فرایند بازتفسیر آموزه های شیعه جهد و تلاش سه چهره بیش از دیگران برجسته و مؤثر بوده است: امام خمینی، شهید مطهری و دکتر شریعتی؛ که در این میان نقش امام خمینی به دلیل جایگاه مرجعیت تقلید و ارتباط مؤثر با همه اقشار و طبقات، از اهمیت بیشتری برخوردار است.

یکی از مهم ترین اقدامات امام خمینی این بود که با طرح شعار «کلُّ یوم عاشورا و کلُّ ارض کربلا» مردم را به این امر تشویق کرد که می توان در هر زمان و از جمله در زمان حاضر به ندای «هل مِن ناصر» حسین بن علی(ع) پاسخ داد و راه آن را نیز در مبارزه با حکومت یزید زمان معرفی کرد. در نتیجه، گفتمان حاکم بر مجالس مذهبی در سال های منتهی به انقلاب، الگوی تطبیق مبارزات ضد رژیم بر قیام عاشورا بود. وی از آغاز نهضت این الگو را مطرح کرد و در سال های مبارزه هم به مناسبت های مختلف در قالب بیانیه، تلگراف، پیام، مصاحبه و… بر آن تأکید داشت. بر اساس این الگو، انقلاب به مثابه تکرار واقعه عاشورا تصور می شد و امام خمینی به منزله فرزند و وارث امام حسین(ع)، ارتش شاه به منزله ارتش یزید و انقلابیان به منزله یاران امام حسین(ع) در نظر گرفته می شدند. (مظاهری، ۱۳۸۷: ۱۹۲) با توجه به این نگرش ها و بینش هاست که به تعبیر حمید عنایت:

امام خمینی مفاهیمی مانند تقیه و امر به معروف و نهی از منکر و جهاد و شهادت را به صورت متفاوتی با فقهای قبل تفسیر کرد و با توجه به ربط وثیقی که بین این چهار مقوله برقرار می نمود هنگامی که شهادت امام حسین(ع) و عبارت «کلُّ یوم عاشورا و کلُّ ارض کربلا» را در نظر می گرفت، تفسیری از قیام امام حسین(ع) به دست می داد که می توانست کنش انقلابی علیه رژیم پهلوی را برانگیزاند. (عنایت، ۱۳۶۲: ۲۷۱)

شهید مطهری نیز از مهم ترین چهره هایی است که در راستای بازتفسیر عاشورا و کربلا از «فاجعه و مصیبت» به «حماسه» تلاش مؤثری داشته است. او در سلسله سخنرانی هایی که در فاصله سال های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۶ ایراد کرد، بی محابا جبهه ای در نقد و اعتراض به قرائت های سنتی رایج در باب عاشورا و پاره ای آیین های عزاداری گشود. عنصر کلیدی این سخنرانی ها و یادداشت ها، گوشزد این خطر بود که در روایت عاشورا و قیام امام حسی