فایل پاورپوینت کامل سکولاریسم، تلاش در جهت نفی فطرت انسان

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سکولاریسم، تلاش در جهت نفی فطرت انسان :

آفتاب، ش ۱۱

چکیده: جدایی دین از دولت، تنها یکی از میوه های فرعی سکولاریسم است . سکولاریسم در غرب انگیزه ها و اندیشه های آدمی را دچار تحولی اساسی کرده و انسانی دیگر پدید آورده است . سکولاریسم به ظاهر ضدمذهب نیست; اما از ضدیت با مذهب بدتر است; زیرا خود را جایگزین و بدیل دین قرار داده است; به طوری که می توان گفت دین و دیانت جدیدی ظهور کرده است . یکی از مهم ترین پیامدهای سکولاریسم، فقدان گذشت است که زندگی را به جهنم تبدیل کرده است .

جهان جدید در چهار نقطه با جهان قدیم تفاوت دارد . این چهار نقطه، چهارستونی است که هر عالمی بر آنها قائم است: اهداف; وسایل; مفاهیم و جهان بینی و تلقی هایی که آدمیان از جهان و تاریخ و بشر و خداوند و غایات نهایی زندگی دارند . بارزترین و ملموس ترین این تفاوت ها، وسایلی هستند که آدمیان به کار می گیرند . این وسایل در شکل تکنولوژی جدید تجلی کرده اند; گرچه تکنولوژی تنها تفاوت جهان مدرن و جهان کهن نیست . وسایل، یکی از میوه های جهان جدید است و ریشه هایی دارد که باید آنها را با نگاه فلسفی کاوید و نمی توان فقط با دید تجربی آنها را دید . حتی اگر به همین وسایل نیز درست بنگریم، درخواهیم یافت که با هر وسیله ای، به هر غایتی نمی توان رسید و نمی توان هر غایتی را با هر وسیله ای تامین کرد . لذا وسایل جدید به نحوی مخفی و نا ملموس، غایاتی را بر آدمیان تحمیل می کنند و اهدافی را پیش پای انسان می گذارند که آدمی گاه از آن اهداف غافل است . به این ترتیب، این غایات، نه تنها ظاهر، بلکه باطن زندگی را هم عوض می کنند و محتوای آن را دگرگون می سازند و آدمیان، آگاهانه یا ناآگاهانه خود را در شرایط تازه ای می یابند که برای آن نه طراحی کرده اند و نه تعریف مشخصی دارند . همین تغییر اهداف و وسایل است که با تغییر در تلقی ها و مفاهیمی که آدمیان دارند، همراه می شود . به عنوان مثال، اگر در گذشته حق از دل تکلیف بیرون می آمد، امروز تکلیف از دل حق بیرون می آید . از جمله تفاوت های دوره قدیم و جدید، جای گزین شدن مفهوم شک به جای یقین است . برای گذشتگان، رسیدن به یقین، امری بسیار آسان محسوب می شد . عالمان امروز، بیش از آن که در یقین غوطه ور باشند، در ظن و شک غوطه ورند . امروز کمتر علمی است که به ما بگوید شما در این علم به حد مطلق یقین ابدی جاودانی می رسید که فراتر از آن چیزی نمی توان گفت . جهان جدید، جهان شک گرایی است; البته نوعی شک گرایی که به گیجی و حیرانی نمی انجامد; اما آن یقینیت و یقینیات گذشتگان را هم پشت سر می نهد . وبر می گفت دوران جدید، دوران اسطوره زدایی است; اما توصیف دیگری هم برای دوران جدید تاریخ بشر شده است و آن دوران سکولاریسم است . پیش از آن که درباره خوبی یا بدی و صحت یا سقم این امر داوری کنیم، شناخت این مقوله بر ما فرض است .

تعریف سکولاریسم: بدون تردید ماجرای سکولاریسم، ماجرای اندیشه و انگیزه بشر معاصر است . اغلب آدمیانی که در دنیای مدرن زندگی می کنند، جهان بینی سکولار دارند و در دل یک جامعه سکولار ساکنند . جدایی دین از دولت که به منزله سمبل سکولاریسم محسوب می شود، البته یکی از میوه های فرعی سکولاریسم است; اما چون ملموس ترین، بارزترین و آشکارترین میوه و نتیجه آن است، غالبا بر آن انگشت نهاده می شود . البته توقف در این عنصر، گمراه کننده است . باید ریشه های تاریخی و فلسفی سکولاریسم را دید; چون بدون این کار نمی توان فهمید که در تاریخ مدرن چه اتفاق عظیمی افتاده است . سکولاریسم، هم به انگیزه آدمیان برمی گردد و هم به اندیشه آنها . ما آدمیان مرکب از دو مقوله و عنصریم: یکی انگیزه های ما و دیگری اندیشه های ما .

کارکرد سکولاریسم: می توانیم بگوییم که سکولاریسم در حقیقت دو کارکرد داشته است: یکی این که اندیشه ها را سکولار کرده است; دوم این که انگیزه ها را سکولار نموده است و آدمی چون معجونی مؤلف و مرکب از این دو عنصر است، آن گاه که این دو تغییر کردند، آدمی هم تغییر می کند . جان آدمی که تغییر کرد، جهان هم تغییر می کند . البته برای این واژه، معادل هایی مثل «گیتی گرایی » یا «دنیاگرایی » را پیشنهاد کرده اند که پر بیراه نیست . در زبان عربی به جای سکولاریسم، کلمه «علمانیت » را وضع کرده اند . گمان نکنید که سکولاریسم در مغرب زمین، معنای کاملا روشن و تعریفی مجمع علیه دارد که همه آن را قبول کرده باشند .

«سکولار» ، کلمه ای لاتینی است و به معنای «حالا» و «زمان حاضر» است . لذا سکولاریسم، در حقیقت، به معنای «توجه کردن به حال » است . جهان را به دو منطقه تقسیم می کنند: یکی منطقه لازمان و دیگری مرتبه زمان . البته وقتی می گوییم ابدی و جاودانی، منظور این نیست که زمان بی نهایت در آن جا وجود دارد; بلکه معنایش این است که اصلا زمان در آن جا وجود ندارد . وقتی می گوییم سکولاریسم، منظور، منحصر کردن توجه به عالم زمانیات یا عالم ماده است . پس سکولاریسم، یعنی همان عالم ماده گرایی و معطوف کردن توجه از عوالم دیگر (به فرض وجود) به این عالم و چشم بر گرفتن از آن عوالم . آن عوالم دیگر مشخصا دو تا بیشتر نیستند: عالم ماورای ماده و عالم آخرت; یعنی آن عالم و دنیایی که پس از حیات این جهانی در انتظار ماست . این دو عالم دیگر می توانند هم در اندیشه ما و هم در انگیزه ما تاثیر قطعی بگذارند . وقتی ما عوالم دیگر را کنار گذاشتیم، آن وقت جهان ما جهان خردتر و کوچک تری خواهد شد و انگیزه ها و اندیشه های ما نیز عوض خواهند شد . مولوی، با دید تحقیرکننده ای، آدمیانی را که چنین می اندیشند، به موش کوری تشبیه می کند که در گوشه سوراخی در زمین زندگی می کنند .

به طور کلی، در این صورت، عالم انسان خیلی کوچک تر خواهد شد و آدمی در این عالم کوچک تر، گاه موفق تر هم به نظر می رسد . سر این که انسان در جهان جدید از بعضی جهات موفق تر به نظر می رسد، این است که دایره و قلمرو حکم رانی و منطقه تصرف عملی خود را کوچک تر و کوتاه دامنه تر کرده است; گرچه به همان نسبت چیزهایی را هم از دست داده است; اما اینها متعلق به جایگاه داوری است و من الآن در مقام داوری نیستم .

انگیزه سکولار کردن: از انگیزه شروع کنیم و ببینیم سکولار کردن انگیزه ها به چه معناست و تاثیرش دقیقا در کجا ظاهر می شود . همه پیامبران کشف بسیار مهمی انجام داده اند . آن کشف مهم این بود که کارهایی که ذاتا خوبند، مرضی خداوند هم هستند و کارهایی که ذاتا بدند، مغضوب خداوند نیز هستند . به تعبیر دیگر، اینها به دو سو و به دو قبله متوجه نیستند که اگر انسان خداپرست شد، کارهای نیک و بدش با وقتی که خداپرست نبود، فرق داشته باشد . خداوند خوبی ها و بدی ها را از طریق پیامبران اعلام کرده است و ضمنا آنها را با عقل آدمیان هم در میان نهاده است; به طوری که این دو با همدیگر انطباق پیدا می کنند . پیامبران، کاشف این انطباق بودند . ما مستقلا راهی به خواسته و مرادات خداوند نداریم; ما نمی دانیم خداند چه می خواهد یا چه نمی خواهد . پیامبران به ما گفتند که چنین انطباقی وجود دارد . این، انطباق بسیار مغتنم و مبارکی است .

معنای این سخن این است که اخلاق و ارزش ها ذاتا از دین مستقل است . یعنی ادیان، نیک و بد را تعلیم نمی دهند; ادیان فقط از این که آنچه نیک یا بد است، محبوب یا مغضوب خداوند نیز هست، پرده برمی دارند . اخلاق با دین انطباق تاریخی دارد; ولی منطقا متکی به دین نیست . انسان می تواند منطقا به نیک و بد اعمال برسد; بدون این که از دینی کمک بگیرد . منتها چون اکثر مردم اهل حکمت و تحقیق نیستند، پیامبران آمده اند تا دست آنها را پر کنند . لذا خطاب اکثر پیامبران به مردم، این بوده است که چیزی را که خودتان ندارید و قدرت تولیدش را هم ندارید، از ما به رایگان بستانید . خطابشان با حکیمان و عالمان هم این بود که ما به شما اطمینان خاطر می دهیم، آنچه را شما با عقل بی طمع و بی غرضتان به آن می رسید، مطلوب و محبوب خداوند نیز هست . لذا مهم ترین پیام پیامبران این نبود که عقل بورزید; بلکه مهم ترین پیامشان این بود که عقلتان را آزاد کنید . مشکل تمدن مغرب زمین این نیست که تمدنی عقلانی نیست; مشکل این تمدن این است که این عقل آزاد نیست; این عقل در گرو اگوئیسم، خودخواهی، غضب، طمع و شهوت است . عقل به تنهایی نیکوست; اما به شرط این که آزاد هم باشد .

پیام مهم پیامبران آزادی بود; نه علم و فلسفه و عقلانیت . آنها علم و فلسفه را به خود مردم وانهاده بودند . آنچه آنها بیشتر بر آن تاکید می ورزیدند و واقعا هم اصلی ترین عنصر رسالتشان را تشکیل می داد، همین پیام آزادی بود; آن هم آزادی به معنایی دقیق: آزادی عقل . یعنی اگر عقل آدمی در اسارت شهوات باشد، نبودش بهتر از بودنش است .

این مساله را به نحو دیگری نیز می توان نگریست و بررسی کرد . حال که عقل می تواند نیکی و بدی اعمال را کشف کند، اگر ما خدا را در این میان به حساب نیاوریم و فقط به احکامی که عقل صادر می کند، قناعت کنیم، چه زیانی کرده ایم؟ در سکولاریسم این اتفاق افتاد . سکولاریسم، در انسانی ترین و معقول ترین چهره اش، قائل به این بود که اگر چنین انطباقی بین یافته های عقل ما و احکام شرع و مرادات خداوند برقرار است، حتی اگر خدا را کنار هم بگذاریم و از او غفلت سهوی یا عمدی هم بورزیم، چیزی را از دست نداده ایم و زیان نکرده ایم; بلکه باز هم بر جاده صوابیم و خانه دنیوی ما آباد خواهد بود . از طرف دیگر، می گفتند که اساسا تکیه بر دین، زیان هایی هم دارد . اگر دین بخواهد در جامعه به نحو زنده و مجسم چهره بنماید، یک عده متولیان به نام روحانیون پیدا می شوند و به نام دین هزار زور به مردم می گویند و هزار آفت از این کار به بار خواهد آمد . لذا انگیزه ها را سکولار می کنیم; یعنی اگر عمل می کنیم، عملمان به خاطر خدا نیست; بلکه به خاطر این است که عقلمان می گوید چنین کاری خوب است . چنین سیستم منطقی، پشتوانه مکتب سکولاریسم است . با این توضیح معلوم می شود که سکولاریسم نه مبتنی بر هوس رانی و نه مبتنی بر جهل است; بلکه منطق نسبتا استواری دارد و چیزی است که قائمه و محور عمل هم قرار گرفته است . بسیاری از کارها هست که امروز بشر به انگیزه های مستقل از دین انجام می دهد; ولی در گذشته همین کارها را با انگیزه های دینی انجام می داده است . برای ما دیگر جست وجوی رضای خداوند مطرح نیست و دخالتی در محاسباتمان ندارد; البته بدمان نمی آید که خدا از ما راضی باشد; ولی روی این امر حساب نمی کنیم و در جهت کسب آن تلاشی نمی کنیم . حضور خداوند در زندگی انسان، با عدم حضورش یک دنیا فاصله دارد . ولی به هر حال، فعلا حتی زندگی افراد دینی این گونه است; افراد غیر دینی که جای خود دارند . این کار چنان که گفتم، توجیه دارد و دست کم می توانیم آن را توجیه و از آن دفاع کنیم . توجه کنید که نمی خواهم بگویم چنین چیزی صد در صد شیطانی و غلط است . اگر این قدر غلط بود، عقلای عالم بر آن اتفاق نمی کردند و در چشمشان زیبا نمی آمد .

اما در جهت اندیشه ها هم قصه سکولاریسم قصه ای شنیدنی است . اندیشیدن ما، فکر کردن ما، خبر گرفتن ما از این عالم، و داوری ما درباره حوادث، همه سکولار شده است . به این معنا که جهانی را که در آن زندگی می کنیم، تقریبا مستقل از جهان های دیگر و خودبسنده می بینیم . ما در تحلیل حوادث و تحلیل پدیده های طبیعی، هیچ گاه به چیزی بیرون از طبیعت ارجاع نمی دهیم . این معنای عقل سکولار و علم سکولار است . این جهان، در نگاه فیلسوفان گذشته و در نگاه پیامبران همچون یک گاهواره است که با دو رشته به دو سو بسته شده است: یکی به مبدا و دیگری به معاد . اگر این دو رشته را پاره کنند، این گاهواره سقوط می کند . ولی بشر جدید با عقل سکولار، هیچ یک از این دو رشته را نمی بیند و اصلا کاری به آنها ندارد; بلکه تصور می کند که این گاهواره، خود در فضا ایستاده است .

پیامدهای سکولاریسم: یکی از پیامدهای ساده سکولاریسم این است که دین و دولت از هم جدا بشوند . به همان دلیل که شما «النظافه من الایمان » را رها کردید، «السیاسه من الایمان » را هم رها کنید . معنای وحدت کلیسا و دولت این است که شما با انگیزه دینی سیاست بکنید و بنابر حکم دینی، حکومت بکنید . سکولاریسم همه انگیزه ها را از جمله انگیزه های سیاسی، انگیزه های علمی و اصولا هر انگیزه ای را غیر دینی می کند . لذا این که سکولاریسم را بر مبنای جدایی دین از دولت تعریف می کنند، هم سطحی و هم گمراه کننده است . در واقع، سکولاریسم با بیانی که کردیم، جای مذهب را می گیرد . این که می گویند سکولاریسم ضد مذهب نیست، البته سخن درستی است . سکولاریسم ضد مذهب نیست; ولی این سخن باید درست فهمیده شود . ضد مذهب نیست; اما بدتر از ضد مذهب است! برای این که رقیب و جانشین مذهب است و جای آن را درست پر می کند . ضدیت که همیشه نوعی براندازی نیست . اگر شما چیزی را آوردید که توانست جای چیز دیگری را به تمام و کمال پر کند، آن گاه او را بیرون خواهد کرد . بدین ترتیب می توان به یک معنا گفت که دین و دیانت جدیدی ظهور کرده است; اما دینی که اسم دین بر خود نگذاشته است; بلکه مکتبی است که همان کار دین را می کند; یعنی هم انگیزه می دهد و هم اندیشه .

با این همه، بشر با از دست دادن انگیزه دینی و اندیشه دینی، چیزهایی را از دست داده است . سکولاریسم، گرچه به ظاهر چنین می نماید که جای دین را پر کرده و به آدمیان انگیزه و اندیشه می دهد، ولی قادر نبوده است چیزهایی را جبران کند . به همین دلیل است که شما در جوامع غیر دینی همواره حسرتی برای دین داری می یابید; حتی نزد کسانی که چندان هم ا