---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سیره اهل بیت در ایجاد وحدت میان مسلمانان :

مقدمه:

مقصود از وحدت، وحدت امت اسلام است که خداوند می‎فرماید: (إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکمْ أُمَّهً واحِدَهً وَ أَنَا رَبُّکمْ فَاعْبُدُونِ) (انبیاء : ۹۲)؛ «همانا این امت شما امت واحده است…» پس اساس این وحدت را قرآن نهاده است. قرآن کریم بارها مسلمانان را به عنوان «یک امت» مخاطب ساخته است؛ مانند (کنْتُمْ خَیرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ…) (آل عمران: ۱۱۰). (وَکَذلِک جَعَلْناکمْ أُمَّهً وَسَطاً…) (بقره : ۱۴۳).

مسلمانان، موظف اند با اختلافات قومی و زبانی و اختلاف رأی در فروع فقهی و در روش‎های عملی و یا در فهم کتاب و سنت و گرایش‎های سیاسی، این وحدت را حفظ کنند و هیچگاه این قبیل اختلافات که وجودش امری طبیعی است، آنان را به فرقه ها و دسته ها تبدیل نکند و به در گیری و جنگ با یکدیگر وادار ننماید.

بنابراین، در آیاتی که مسلمانان را به وحدت دعوت می کند و از اختلاف باز می‎دارد، جمله (وَلا تَفَرَّقُوا) قید گردیده است مانند (وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا…)؛ «به ریسمان الهی چنگ زنید و از تفرقه بپرهیزید.» (آل عمران: ۱۰۳). (شَرَعَ لَکمْ مِنَ الدِّینِ مَاوَصّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَینا إِلَیک وَ ما وَصَّینا بِهِ إِبراهِیمَ وَ موسی وَ عیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا…)؛ «… دین را به پا دارید و متفرق نشوید. ..» (شوری : ۱۳)

سخن گفتن از وحدت، همواره توأم با یاد کردن از اختلاف است. درآیات بسیاری از قرآن، غالباً این دو مفهوم؛ یعنی وحدت و اختلاف با هم آمده است. علت تقارن و تلازم وحدت و اختلاف در کتاب و سنت، آن است که اگر اختلاف نباشد نیاز به سفارش به وحدت نیست. همواره توحید به وحدت، جهت پرهیز از اختلاف و تفرق موجود یا جلوگیری از اختلافی است که خطر بروز آن احساس ‎شود.

پرسش اصلی تحقیق این است که: سیر اهل بیت: در ایجاد وحدت بین مسلمین چه بوده است؟

با مطالعه سیر امامان این نکته به دست می آید که آن حضرات با توجه به موقعیت ها و شرایطی که فرا روی آنان بوده، وضعیت اجتماعی را همواره رصد کرده و برای ایجاد وحدت بین مسلمانان، از هیچ کوششی دریغ نکرده و بر برادری و وحدت امت اسلامی تأکید می کردند. در این نوشتار قصد داریم به طور محسوس سیر اهل بیت: در مورد وحدت و انسجام بین مسلمانان را بررسی کنیم و نوع تعامل ائمه با جامع زمان خویش را بیان نماییم.

معنای «وحدت»

وحدت؛ از ریش «و ح د» مصدر است و درلغت به معنای «یگانه ویکی بودن» (ابن منظور، ۱۴۰۸، ج۳، ص۴۵۰). واژ نزدیک به آن، کلم اتحاد است. طریحی کلم «اتحاد» را به معنای «یکی شدن دو شئ» معنا کرده است (طریحی، ۱۳۷۵، ج۳، ص۱۵۸).

وحدت در لغت شناسی قرآنی، به معنای «یکی بودن» (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲، ص۸۵۷) آمده است. در مباحث سیاسی، وحدت سیاسی و اتحاد سیاسی به یک معنا به کار رفته است (آقا بخشی، ۱۳۸۳، ص۵۲۷) و آن، یگانگی درونی و همبستگی بیرونی در عرص حیات جمعی جوامع است (اولیور استلی برس، ۱۳۷۸، ص۸۶۰). در مجموع، وحدت در مفهوم ایجابی به معنای یکپارچگی و پیوستگی است و در مفهوم سلبی به معنای عدم تفرق است. و در اصطلاح اینکه ملت و امت اسلام باید با هم متحد باشند؛ یعنی مسلمانان باید جدای از هم عقاید و اختلاف نظری که در جزئیات دینی خود دارند، در مشترکات دینی خود چون خدا، قرآن، قبله، معاد، پیامبر، پاک زیستن و… یکی بوده و در برابر هر عاملی که بخواهد به یکی از این مشترکات خدشه وارد کند، ایستادگی نماید.

بنابر این، مراد از وحدت، برداشتن موانع مصنوعی و پیشگیری از اموری است که باعث جدایی، کینه و دشمنی میان مؤمنان می‎گردد. از تعاریف فوق به دست می آید که وحدت در اصطلاح یک مفهوم سیاسی اجتماعی است که به معنای یگانگی و همبستگی در کارکرد احزاب می باشد. (پور فرد، ۱۳۹۲، صص ۴۸-۲۹).

وقتی سخن از وحدت به میان می آید، منظور وحدت معقول است که با توجه به آزادی اندیشه و تعقل بیشتر می تواند مورد نظر قرار بگیرد که آن نیز عبارت است از؛ قرار دادن متن کلّی اسلام بر اساس اعتقاد هم‎ مسلمانان وکنار گذاشتن عقاید شخصی، نظری و فرهنگ محلی و خصوصیات آرا و نظریات مربوط به هر یک از اجزای متن کلّی دین که به تعقل و اجتهاد گروهی یا شخصی مربوط است. مقصود این است که با توجه به مشترکات بین هم‎ طوایف و فرقه های اسلامی، نظیر اعتقاد به خداوند یگانه، پیامبر اسلام وکتاب الهی و قبل مشترک و اعتقاد به معاد و احکام اسلامی؛ مانند نماز، روزه، حج و زکات، همه با همدلی با یکدیگر همکاری کنند (مطهری، ۱۳۸۱، ج ۲۵، ص ۲۷۲۶).

«سیره» به چه معنا است؟

سیره؛ از کلم «سیر» به معنای رفتن است (طریحی، ۱۳۷۵، ج۳، ص۳۴۰).

راغب‎گوید: «سیر» در زمین راه رفتن وعبور کردن است. (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲، ص۲۴۷). «سیره» نوع رفتار و حالتی خاص از حرکت انسان است؛ چنان‎که «جَلسه» یعنی نشستن، ولی « جِلسه» بر وزن «فعله» نوع نشستن را گویند. بدین روی، «سیره» نوع حرکت است (ابن منظور، ۱۴۰۸، ج۶، ص۴۵۳). با توجه به معانی یاد شده، می توان «سیره» را نوع و سبک رفتار معنا کرد. در ادبیات فارسی نیز سیرت به معنای رفتار، طریقه و عادت و روش به کار رفته است (دهخدا، ۱۳۷۷، ماد سیرت).

محورهای وحدت مسلمین

برای ایجاد وحدت میان مسلمانان، محورهایی وجود دارد که از آنها به عنوان عوامل مشترک اتحاد میان فِرق و مذاهب اسلامی یاد می شود:

الف) ایمان به وحدانیت خدا و پرستش او.

ب) ایمان به رسولان الهی و به خصوص ایمان به خاتمیت پیامبر(ص).

ج) باور به معاد و روز رستاخیز.

د) اشتراک در کتاب آسمانی قرآن کریم و باور به حقانیت و صدق گفتار او.

ه) اشتراک در بسیاری از اعمال عبادی؛ از قبیل نماز، روزه، حج، زکات و…

در اینجا به سیر اهل بیت: در ایجاد وحدت میان مسلمانان می پردازیم:

۱. سیاست صبر و سکوت

می دانیم که علی(ع) بعد از پیامبرخدا(ص) شایسته ترین فرد برای ادار امور جامع اسلامی بود‎‎ند و هیچ کس از نظر فضیلت، تقوا، شجاعت، جهاد در راه خدا و سایر صفات عالی انسانی به پای آن حضرت نمی رسید. لذا این انتظار می‎رفت که پس از رحلت پیامبر، امیر مؤمنان زمام حکومت اسلامی را در دست بگیرد و رهبری مسلمین را تداوم بخشد، اما در مقام عمل چنین اتفاقی نیفتاد و بعد از پیامبر (ص) مسیر خلافت اسلامی منحرف گردید و علی (ع) از صحن سیاسی و مرکز قدرت در رهبری امت اسلامی به دور ماند. چون این انحراف برایش قابل تحمل نبود و سکوت را روا نمی دانست، بارها با استدلال و احتجاج های خود، خلیفه و هواداران او را مورد اعتراض قرارداد اما این اعتراضات چندان سودی نبخشید.

امیر مؤمنان در این جریان بر سر دو راهی حساسی قرار گرفت؛ یا باید در برابر حکومت نامشروع قیام می کرد و حق خود را می گرفت و یا وضع موجود را تحمل کرده، به وحدت و اتحاد جامع نوپای اسلامی می اندیشید و به حل مشکلات امت اسلامی و وظایف خود می پرداخت؛ لذا تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی آن روز باعث شد تا امام(ع) گزین دوم را انتخاب کند.

حضرت به صبر و سکوت خود در برابر انحراف خلافت اسلامی از میسر اصلی اشاره کرده؛ خطاب به اعضای شورا فرموده اند:

«به یقین می دانید که سزاوارتر از دیگران به خلافت، من هستم. سوگند به خدا به آنچه انجام داده اید گردن می نهم، تا هنگامی که اوضاع مسلمانان رو براه باشد و از هم نپاشد و جز من به دیگری ستم نشود و پاداش این گذشت و سکوت و فضیلت را از خدا انتظار دارم و از آن همه زر و زیوری که به دنبال آن حرکت می کنید، پرهیز می کنم.»[۱] (دشتی، ۱۳۷۹، ص۱۲۳).

در جای دیگر فرمود:

هنگامی که خداوند پیامبر خود را قبض کرد، قریش با خود کامگی، خود را بر ما مقدم شمرده، ما را که به رهبری امت از همه شایسته تر بودیم از حق خود بازداشت ولی من دیدم که صبر و بردباری براین کار، بهتر از ایجاد تفرقه میان مسلمانان و ریخته شدن خون آنان است؛ زیرا مردم به تازگی اسلام را پذیرفته بودند و دین مانند مشکی مملوّ از شیر بود که کف کرده باشد و کوچکترین سستی و غفلت آن را فاسد می سازد، و کوچکترین فرد آن را وارونه می‎کند.» (صبحی صالح، ۱۴۱۴، ص۳۰۸).

۲. حل اختلافات حقوقی مسلمانان

کارنام اهل بیت: در موضوع اتحاد اسلامی و فراخوان جوامع بشری به همدلی و همفکری و همکاری براساس توحید و عدل، کارنامه ای درخشان و بلند و پر حجم است و بررسی رفتار و گفتار امام صادق(ع) در زمینه های زیر می تواند نقش آن امام بزرگوار را در اتحاد مسلمین بیش تر روشن سازد:

۱. امام صادق(ع) و توصیه شیعیان به تقیه.

۲. امام صادق(ع) و حل اختلافات فکری پیروان اهل بیت.

۳. امام صادق(ع) و ارائ راهکار حل اختلافات حقوقی شیعه.

۴. امام صادق (ع) وتأکید بر اصل همزیستی و مدارا با اهل سنّت وهم فرق اسلامی.

۵. امام صادق(ع) و تأکید بر نماز جمعه و جماعت و اعیاد اسلامی.

امام صادق(ع) و برخورد هوشیارانه ایشان با نمایندگان و کارگزاران دولت عباسی، زمین جهاد فرهنگی بزرگی را فراهم آورد. هرکدام از محورهای پیش گفته، بخشی از کارنام امام ششم را نشان می دهد که چگونه آن حضرت همچون دیگر پیشوایان پاک اسلام در جهت «عبادت الهی» و «عدالت اجتماعی» و «تحکیم روابط امت اسلامی» و هدایت جامع بشری گام برداشتند؛ برای نمونه یکی از برنامه های وحدت آفرین آن پیشوای پاک یادآوری می شود:

مفضّل بن عمر گوید: «هرگاه بین دو نفر از شیعیان ما درگیری [مالی] دیدی، آن را با پرداخت اموال من حل کن.»[۲] (کلینی، ۱۴۰۷، ج۲، ص۲۰۹).

هزین وجوه شرعی در جهت اتحاد و برادری پیروان اهل بیت: و حلّ اختلافات درونی، یکی از برنامه های معروف امام صادق(ع) است.

۳. تأکید بر همزیستی مسالمت آمیز و مدارا با اهل سنت و سایر فرق اسلامی

وظیف شرعی شیعیان در تعامل با برادران اهل سنت چیست؟ آیا باید با آنها جنگید؟ به عقاید یا مقدسات آنان اهانت کرد؟ یا راه دیگری وجود دارد که اهل بیت: برای شیعیان تبیین کرده اند؟ همواره در بین شیعیان و اهل سنت افراد تندرویی وجود داشته اند که بر آتش درگیری مذهبی دمیده اند. در نقط مقابل، شیعیان و اهل سنتِ معتقد به همزیستی مسالمت آمیز نیز در طول تاریخ کم نبوده اند. به همین جهت هم معاویه بن وهب ناظر به این پدید اجتماعی از امام صادق(ع) می پرسد:

«شایسته است در ارتباط بین خود و قوممان و همچنین در ارتباط با مردم دیگر که بر اعتقاد ما باور ندارند، چگونه رفتار کنیم؟» (کلینی، ۱۴۰۷، ج۲، ص۶۳۶).

پرسش معاویه بن وهب دو بخش دارد: ۱. شیو رفتار شیعیان با یکدیگر ۲. شیو رفتار و تعامل آنان با اهل سنت، اما امام(ع) در پاسخ، تفکیک نکرده و هر دو پرسش را یک پاسخ داده اند؛ یعنی نسبت به شیعیان و اهل سنت، هر دو باید این رفتار اجتماعی را داشته باشید.

واژ «خُلَطَائِنَا منَ الناس» را به کار برده اند؛ «خلطائنا»؛ یعنی این که زندگی آنها با ما آمیختگی اجتماعی دارد. ما در جامعه ای زندگی می کنیم که همسایه، دوست، همکلاسی، همکار و حتی بعضی فامیل دور و نزدیک شیعه نیستند. باید چه کنیم؟ در این روایت به قرین اینکه فرمود: «مِمَّنْ لَیسُوا علی أَمرِنَا»؛ یعنی کسانی که ولایت اهل بیت را قبول ندارند این معنا روشن تر می شود.

و فرمودند: «نگاه کنید به امامانی که از آنان پیروی می کنید.»؛ «قَالَ: تَنْظُرُونَ إِلی أَئِمَّتِکمُ الَّذِینَ تَقْتَدُونَ بهِمْ. ..»؛ «هرکاری که آنها می کنند شما هم همان کار را انجام دهید.»؛ «فتَصْنَعُونَ ما یصنَعُون».

در اینجا امام صادق(ع) قسم می خورند تا تأکید کنند و شک شیعیانش هم برطرف شود: «فَوَ الله إِنَّهُمْ لَیعُودُونَ مرْضَاهُم»؛ «به خدا قسم اهل بیت: از مریضان سایر مذاهب عیادت می کنند.»؛ «وَ یشْهَدُونَ جَنَائِزَهُم»؛ «در تشییع جنازه های آنها حاضر می شوند.» «وَ یقِیمُونَ الشَّهَادَهَ لَهُمْ وَ عَلَیهِم»؛ «در دادگاه به نفع یا علیه آنها شهادت می دهند.» «وَ یؤَدُّون الْأَمانَهَ إِلَیهم»؛ «و امانت را به آنها بر می‎گردانند.» (کلینی، ۱۴۰۷ ق.، ج۲، ص۶۳۶).

برخی اصطلاحات به دلیل شرایط سخت امنیتی و سیاسی، در روایات اهل بیت: به شکل کنایه به کار برده می شده تا در نقل، حساسیت برانگیز نباشد. این هم خود ظرافت و دقت اهل بیت: و وحدت گرایی ایشان را حتی در گفتار و نقل حدیث می رساند.

۴. دعوت و تأکید بر وحدت در جامع اسلامی

در این بخش به سیر ‎امام رضا(ع) اشاره می‎کنیم؛ مبانی نظری و محورهای وحدت اجتماعی در سیر امام رضا(ع) با مطالعه در تعالیم اعتقادی و رفتاری آن حضرت روشن می‎شود که هر چند ایشان موفق به تشکیل حکومت نشدند، اما ادار امور جامعه بر مبنای و حدت و نیز نگاهی همراه با رحمت به غیر مسلمانان و نزدیک