فایل پاورپوینت کامل ضرورت گفت وگوی ادیان و مذاهب اسلامی؛ در گفت وگو با آیت الله سیدمحمدحسین فضل الله

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ضرورت گفت وگوی ادیان و مذاهب اسلامی؛ در گفت وگو با آیت الله سیدمحمدحسین فضل الله :

اشاره

آیت الله سیدمحمدحسین فضل الله در سال ۱۳۱۴ شمسی در نجف اشرف دیده به جهان گشود. پدر ایشان، آیت الله سید عبدالرئوف فضل الله، از علمای بزرگ لبنان بود که مدارج علمی را تا مرجعیت در حوزه علمی نجف پیمود و در سال ۱۳۳۲ش. به جبل عامل لبنان بازگشت. سید محمدحسین پس از بازگشت پدر همچنان در حوزه نجف ماند تا به تحصیل علوم دینی ادامه دهد. وی در مدت تحصیل از محضر آیات عظام شیخ حسین حلی، ملاصدرا قفقازی، سیدمحمود شاهرودی، سیدمحسن حکیم و ابوالقاسم خوئی بهره های فراوان برد.

در دوره نوجوانی، همراه با پسرخاله خود، شهید سید مهدی حکیم، فرزند آیت الله العظمی سید محسن حکیم، مجله ای را به نام الادب راه اندازی کرد و از سال ۱۳۳۸ ش. با انتشارمجله الاضواء از سوی «جماعه العلما»ی نجف به طور جدی وارد عرصه فعالیت فرهنگی و مطبوعاتی شد. مدیریت این مجله به صورت مشترک به عهده سید محمدباقر صدر،سید محمد حسین فضل الله و شیخ محمدمهدی شمس الدین بود. سرمقاله های سال نخست این مجله را سید محمدباقر صدر با عنوان «رسالتنا» و سرمقاله های سال دوم راسید محمدحسین فضل الله با عنوان «حکمتنا» نگاشته اند.

آیت الله فضل الله در سال ۱۳۴۵ ش. دعوت بنیانگذاران «جمعیه اسره التآخی » در شرق بیروت را پذیرفت و به عزم اقامت دائم به لبنان رفت. او همواره پیشگام و پرچمدارگفت وگو و رواداری بوده است و امروزه در عین داشتن جایگاه مرجعیت مذهبی شیعیان، ازقدرت و نفوذ فکری فراوانی نیز در میان اهل سنت، مسیحیان و دروزیان برخوردار است.

هفتاد و سه عنوان کتاب از ایشان منتشر شده است که شامل پانزده عنوان تقریردرس های خارج فقه و رساله های عملی و علمی، شش عنوان در موضوعات قرآنی، چهل و نه عنوان در موضوعات متنوع اندیشه اسلامی و سه مجموعه شعر است. موضوع گفت وگوی ادیان و مذاهب در آثار ایشان جایگاه ویژه ای دارد.

کتاب الحوار فی القرآن نخستین بار در سال ۱۳۵۴ ش. به چاپ رسید و تاکنون بیش ازده بار در بیروت و قم تجدید چاپ شده است. ایشان همچنین در کتاب های فی آفاق الحوار الاسلامی المسیحی و الاسلام و المسیحیه، اسلوب الدعوه فی القران، حوارات فی الفکر و الاجتماع و السیاسیه، و حرکه النبوه فی مواجهه الانحراف به موضوع گفت وگوپرداخته اند.

ایشان مقدمه کتاب الحوار فی القرآن را با جمله زیبای «فی البدء کان الحوار» (در آغازگفت وگو بود) آغاز می کند و این جمله او «لامقدسات فی الحوار» به ضرب المثل تبدیل شده است.

از نگاه شما چه ضرورتی در گفت وگوی ادیان و نیز مذاهب اسلامی وجود دارد؟

علی رغم همه اختلاف های فکری و عملی، ارتباط انسان ها با یکدیگر امری است اجتناب ناپذیر، هر چند میان آنها تعارض کلی وجود داشته باشد; زیرا جدایی انسان هارشد و تعالی اندیشه را متوقف می سازد و مانعی می شود در برابر آزاداندیشی حقیقی نسبت به مسائل زندگی. آدمی به تنهایی نمی تواند به وجود آورنده تعامل با دیگران باشد، بلکه باید در فعال کردن برآیندهای تجربه فکری و عملی خویش با دیگران همدل و انباز شده، از تجربیات ایشان برخوردار گردد. گفت وگو نقطه آغاز فرآیند هم اندیشی وهمدلی است.

می دانیم که خداوند سبحان، هنگامی که در پی آفرینش انسان به عنوان نماد خلافتش در زمین برآمد – بدین معنا که زمین را آباد کرده، امکانات مورد نیاز زندگی را در آن فراهم آورد – با فرشتگان گفت وگو کرد و به آنان خبر داد که برروی زمین جانشینی قرارخواهد داد. فرشتگان از او درباره این جانشین و نتیجه و تاثیر این جانشینی در صحنه واقعیت و عمل پرسیده اند و خداوند نیز بدیشان پاسخ گفته است. این نکته از آیات قرآن نیز استفاده می شود، هرچند بدان تصریح نشده است.

ملائکه در ضمن این گفت وگو از خدا می پرسند: چرا و چگونه این جانشین برگزیده شده است؟ او موجودی خونریز است; ما خود عهده دار تسبیح و تنزیه تو هستیم [چه حاجت به چنین موجود خونریزی]، و پاسخ می شنوند که این جانشین از بعد حیاتی سترگی برخوردار است که چه بسا شما فرشتگان فاقد آنید. به همین جهت، خداوندمتعال از آدم می خواهد که در اولین موضع گیری خود، ملائکه را به رویارویی فرا بخواند:«ای آدم به آنها [فرشتگان] از اسماء آنها [مسمیات، نامدارها] خبرده »; و خداوند پیش تراسما را به آدم آموخته بود و از فرشتگان شنیده بود که «ما را جز آنچه تو به ما آموختی،آگاهی و دانشی نیست ».

بدین گونه، می بینیم که گفت وگو در سطح و ساحتی ربوبی با فرشتگان شروع می شود; همان طور که ابلیس نیز طرف گفت وگو قرار می گیرد، آن گاه که از سجده کردن در پیشگاه آدم سرباز زد و نژاد و نوع خود را باز گفت; سپس در محضر خداوند یاد آورشد که چگونه خدا او را از رحمت خود طرد و بی نصیب ساخت و از او مهلتی خواست تا عقده گشایی کند. حکمت این مهلت دادن در این است که آدمی همیشه درگیر تقابل خیر و شر باشد.

از این گفت و شنود در آغاز آفرینش انسان – چه در گفت و شنود خدا با فرشتگان وچه در گفت و شنود آدم با ایشان و چه در گفت و شنود خدا با ابلیس درباره مسئله انسان -روشن می شود که گفت وگو در آغاز با هدف زدودن ابهام صورت گرفته است، به این معناکه نقش گفت وگو در آغاز، روشن ساختن یک اندیشه و دور کردن همه علامت های پرسش و عوامل حیرت و ابهام از پیرامون آن بوده است.

طبیعی است که پس از ورود انسان به عرصه هستی، برای انجام مسئولیتش در برابرآن، وظیفه دیگری رخ بنماید و آن وظیفه حضور در درگیری اندیشه ها و گرایش های مختلف است. این امر در گفت وگوی کوتاه قابیل و هابیل جلوه گر است. خاستگاه این گفت وگو، عقده قابیل در برابر هابیل بود که چرا خداوند قربانی او را نپذیرفت، ولی قربانی هابیل را پذیرفت. از این رو، قابیل از خود برخوردی غیر مسئولانه نشان داد وواکنش او مانند واکنش بسیاری از مردم است که مسئولیت گفت وگو را درک و حس نمی کنند و در پی نابودی کسانی هستند که بدان باور دارند. این گفت وگو فصل تازه ای راگشود و وسیله ای شد برای تبادل نظرگاه ها و دنبال کردن دیدگاه های مخالف برای زدودن اشکالات آن. سپس در تحولی دیگر، گفت وگو ابزاری نو شد برای نمایان کردن اندیشه ها در بستر تقابل فکری، تا در نتیجه، یک اندیشه که بر اساس برهان و استدلال ارائه شده، بر اندیشه های دیگر چیره گردد.

میان گفت وگو و آزاداندیشی چه نسبتی برقرار است؟

در پرتو آنچه گذشت، می توانیم بگوییم که گفت وگو در ذات خود در بردارنده مفهوم انفتاح و آزاداندیشی است; زیرا گفت وگو با دیگری به معنای هم اندیشی با او و بیرون آمدن از قلمرو تنها اندیشیدن است، قلمروی که تنها حاوی مایه هایی از شخصیت فرداست و فاقد مایه های شخصیتی کسان دیگری است که چه بسا از لحاظ سرشت وخصوصیات با او همسان نیستند. از این رو، هم اندیشی انسانی را با دیگری با صدایی قابل شنیدن، گفت وگو می نامیم. گفت وگو یعنی فرآیند اندیشیدن مشترک که گاهی باهدف تبیین و گستراندن اندیشه است و گاهی به منظور تعمیق و ریشه دار کردن آن.

بر این اساس، پیشرفت و عمق یافتن تفکر بشری الزام می کند که انسان ها با یکدیگردر باب نقاط اشتراک و نیز مواضع اختلاف به گفت وگو بنشینند. اگر توجه کنیم که تمدن ها برآیند گفت وگوی طولانی انسان ها هستند – گفت وگویی که منشا به وجود آمدن برداشتی فراگیر و جامع از ویژگی ها و نیازهای انسان، هستی و زندگی شده است – پس به طور طبیعی تمدن حاصل از نتایج آن گفت وگوها نیز نیازمند برخوردآزاداندیشانه باتمدن های دیگری است که آنها هم در سویی دیگر، برآیند گفتمان ها هستند. داشتن افق فکری باز و آزاداندیشانه، شرط ضروری تعامل و تفاهم تمدن ها در نقاط اشتراک وافتراق است.

در آستانه سال گفت وگوی تمدن ها هستیم; ارزیابی شما ازنظریه گفت وگوی تمدن ها چیست؟

گفت وگوی تمدن ها گاهی در بردارنده مفهوم درگیری و برخورد نیز هست، آن گاه که سر و کارمان با رویارویی دو فکر و اندیشه است; زیرا گاهی درگیری و تقابل فکری درقالب گفت وگویی واقع گرایانه و خردورزانه نمودار می شود که هر گروه سازوبرگ فرهنگی خود را در برابر گروه دیگر به کار می گیرد. در این صورت، گفت وگوی تمدن هابا برخورد و تقابل تمدن ها نزدیکی مفهومی پیدا می کند. ولی باید توجه داشت که طراحان نظریه برخورد تمدن ها به ابعاد فرهنگی نظر نداشته اند، بلکه در کاربرد این اصطلاح، ابعاد خارجی و عینی را مدنظر قرار داده اند; یعنی شرایطی را که در آن، تمدنی در پی جایگزینی تمدنی دیگر بر می آید. برخی از کسانی که اصطلاح برخورد تمدن ها رابه کار برده اند، در پی هشدار دادن به تمدن غربی در مورد خطر و تهدید تمدن اسلامی بوده اند; زیرا این تمدن را دارای توانایی های بالفعل و بالقوه ای می یافته اند.

اما ما طرفدار گفت وگوی تمدن ها هستیم، به شرط آن که با حال و هوایی متمدنانه روبه رو باشیم، به طوری که هر گروهی در گفت وگو با گروه دیگر در پی آن باشد که حقیقت گم گشته را کشف کند; اما اگر گفت وگو مبتنی بر توانمندی تمدنی باشد که در پی مغلوب ساختن تمدن دیگر است، در این صورت، گفت وگو عملی و واقعی نخواهد بود،بلکه دقیقا همان برخورد و درگیری ای است که خداوند متعال درباره آن می فرماید: ولاتجادلوا اهل الکتاب الا بالتی هی احسن الاالذین ظلموا منهم; و با اهل کتاب جز به آن[شیوه ای] که بهتر است، مجادله مکنید، مگر با کسانی از ایشان که ستم کرده اند [سوره عنکبوت، آیه ۴۶].

پس هستند ستم پیشگانی که گرایش فکری متفاوتی دارند و در پی تحمیل خود واندیشه و تمدنشان به دیگران اند، تا تمدن و اندیشه شان را از آنان بگیرند. از سوی دیگر،هستند کسانی که افکار متفاوتی دارند، اما در پی حقیقت اند. پس باید با دیگران به بهترین شیوه بحث و گفت وگو کرد. اما اگر اهل ستم بودند، باید با آنان به شیوه ای رفتارکرد که مانع از ستم ورزی آنها شود: «هر کس به [حریم] شما تجاوز کرد، به همان سان به[حریم] او تجاوز کنید» [سوره بقره، آیه ۱۹۴].

به پرسش اصلی خود برگردیم; کارکرد و ضرورت گفت وگوی ادیان و مذاهب اسلامی در چیست؟

ادیان نمایانگر یک حرکت فرهنگی و انسانی اند که برخاسته از ایمان به یگانگی خداو آموزه های پیامبران، و تجربه انسان در فهم وحی و بازتاب این آموزه ها در سطح نظر وعمل است. همه ادیان خاستگاه مشترکی دارند; زیرا در پیشگاه الهی، دین فقط اسلام[تسلیم در برابر خدا] است و نیز هر پیامبری تاییدکننده کتاب آسمانی پیشین است.خداوند متعال برای مسلمانان چیزی را تشریع کرده است که به نوح، ابراهیم، موسی وعیسی سفارش کرده است، تا مردم همه در خط کلی دین، یکپارچه و هماهنگ باشند.همه ادیان برخاسته از یک پایگاه و مبدا هستند، و آن وحی الهی است، و همه در راه به پاداشتن عدالت بر مبنای خط مستقیم الهی پیش می روند. هر دینی در قانونگذاری ویژگی خاصی دارد که ناشی از خصوصیات دوران حیات آن دین است، ولی هنگامی که این جزئیات را در قلمروهای خاص خود مورد توجه قرار می دهیم، در نهایت، جز یک دین را پیش روی خود نخواهیم دید.

به نظر من، ادیان راهی جز گفت و شنود ندارند، به ویژه ادیانی که برخاسته از اعتقادبه خدای یگانه و معتقد به لزوم اطاعت از او و کسب خشنودی او هستند. در موردمذاهب نیز گفت وگو میان مسلمانان از مسائل حیاتی ای است که با سلامت تفکر،فرهنگ، نهضت، سیاست و اجتماع اسلامی پیوندی عمیق دارد; زیرا مشکلاتی که دامن گیر مسلمانان شده است، به دلیل جدایی مسلمانان از یکدیگر، به پیامدهای منفی وناخوشایندی منتهی شده است، علی الخصوص که جدایی میان آنان به حدی رسیده است که به تکفیر یکدیگر رو آورده اند. از این رو، باید بکوشیم تا میان مذاهب اسلامی گفت و شنود را احیا کنیم، به همان شیوه ای که خداوند متعال در مورد گفت وگو با اهل کتاب فرموده و از ما خواسته است تا آنان را به سخن همسان و مشترک فرا بخوانیم: قل یااهل الکتاب تعالوا الی کلمه سواء بیننا و بینکم [سوره آل عمران، آیه ۶۴]. و نیز فرموده است: و قولوا آمنا بالذی انزل الینا وانزل الیکم و الهنا والهکم واحد و نحن له مسلمون;بگویید: به آنچه به سوی ما فرو فرستاده شده و [آنچه] به سوی شما فرو فرستاده شده است، ایمان آوردیم. معبود ما و شما یکی است و ما همه تسلیم او هستیم [سوره عنکبوت، آیه ۴۶].

بنابراین، بر ماست که گفت وگو را از نقاط مشترک بیاغازیم، که بیش از هشتاد در صدمسائل رایج در میان مسلمانان را شامل می شود. سپس باید به مواضع اختلاف توجه ودر آنها درنگ و تامل کنیم و همواره محور گفت وگوی ما فرموده های خدای سبحان و نیزسخنان پیامبر گرامی او باشد و در نحوه صدور گفته پیامبر و میزان کاربرد وانعطاف پذیری آن به بحث بنشینیم تا به این سخن خداوند عمل کرده باشیم که: «اگر درچیزی اختلاف کردید، آن را به خدا و پیامبر واگذار کنید» [سوره نساء، آیه ۵۹].

سلامت و مصونیت دین داری در برابر بی دینی و نیز سلامت و مصونیت گرایش اسلامی در برابر گرایش های استکباری، تنها در صورتی تضمین می شود که پیروان ادیان و نیز پیروان مذاهب اسلامی به گفت وگوی خردورزانه و واقع گرایانه روبیاورند،گفت وگویی که فارغ از عقده و کینه نسبت به یکدیگر و برخوردار از انفتاح و گشودگی دربرابر ارزش های انسانی و دینی باشد; ارزش هایی که چه بسا با آنچه ما داریم تفاو