بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عرفی شدن یا عرفی سازی :

چکیده:

مقاله حاضر نقدی است عالمانه بر کتاب سر بر آستان قدسی، دل در گرو عرفی از آقای مجید محمدی که در سال ۱۳۷۷ انتشار یافته است. از آن رو که این کتاب حاصل سخن روشنفکران ایرانی در دهه اخیر است و پس از آن هرچه گفته اند تقریبا چیزی بر این مطالب نیفزوده است، بی گمان نقد و بررسی آن زمینه ای برای آشنایی با درون مایه سکولاریسم ایرانی و قائلان به سکولاریزاسیون (عرفی شدن) در ایران است. نویسنده نقدهای خود را بر کتاب یادشده در سه بخش «پیش فرضها»، «پارادوکسها» و «عرف گرایی و نه عرفی شدن » خلاصه کرده است.

تغییر تدریجی در نگاه بشر مدرن نسبت به دنیا، شاید مهمترین مشخصه دورانی است که مدرنیته نامیده شده است. مدرنیته و عرفی شدن در غرب حاصل تجربه خاصی است که به شدت از تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و جریانات فکری آن سامان و همچنین از جوهر دینی مسیحیت و در یک ترکیب و توالی منحصر به فرد و غیرقابل تکرار تاثیر پذیرفته است. نسخه برداری منفعلانه و بی مهابا از این تجربه بی همتا و خوشه چینی حریصانه و بی گدار از دستاوردهای آن، بدون ملاحظه شرایط و عوامل بومی تاثیر گذار بر این فرایند، سودایی خام و تلاشی ناصواب است.

کتاب سر بر آستان قدسی، دل در گرو عرفی هرچند دارای ویژگی های مثبتی چون تاکید بر واقعیات امروز جامعه ایران و نشان دادن مصادیق فراوان بر مدعیات نظری و نیز توانایی در مساله یابی و مساله پردازی در موضوع مورد مطالعه خویش است، اما دچار نقصانهای صوری و ایرادات محتوایی قابل توجهی است که در ذیل سه عنوان، به نقدهای محتوایی کتاب اشاره می شود:

۱. پیش فرضها

مدعیات کتاب درباره فرایند عرفی شدن بر پیش فرضهایی استوار است که خود محل نقادی و ایرادند. پاره ای از این پیش فرضها عبارت اند از: الف) قائل شدن ماهیت تکاملی و جبری برای فرایند عرفی شدن: نویسنده همچون یک فیلسوف جبری مسلک و تئوریسین تطورگرا از وقوع اجتناب ناپذیر این پدیده در جوامع مختلف خبر می دهد و نقش عامل انسانی در تاثیرگذاری بر این فرایند را بسیار ناچیز و غیرمؤثر ارزیابی می کند. وی با متصف کردن عرفی شدن به خصوصیاتی چون «شمولیت »، «سرایت کنندگی »، «برگشت ناپذیری » و «انباشتی بودن » (ص ۱۷۶ – ۱۷۸) این فرایند را چنان مقدر و فوق ارادی تصور می کند که گویا هیچ مفری از آن نیست و حتی مقابله جویی معارضین نیز عملا در سیر عرفی سازی دین و جامعه و متدینین عمل کرده و می کند. وی در فصل پایان کتاب تصریح می کند که نتایج و پیامدهای اجتماعی «تلاش روحانیت »، «تشکلهای دینی »، «جنبشهای دینی »، «حکومت دینی » و «احیاگران دینی » در دینی تر کردن جامعه، بی آنکه بخواهند یا بدانند، به عرفی تر شدن آن کمک کرده است.

ب) قائل نشدن تمایز میان ادیان مختلف در مواجهه با پدیده عرفی شدن: مؤلف محترم از پیش فرض کم اعتبار و کهنه شده جامعه شناسان کلاسیک که با نوعی ساده گزینی، احکام واحدی را درباره تمامی سنتهای دینی صادر کرده اند و تمایزات جوهری میان ادیان مختلف و بسترهای فرهنگی – اجتماعی گوناگون را نادیده گرفته اند، تبعیت کرده و بدون ملاحظه تمایز عظیم میان اسلام و مسیحیت در مواجهه با دنیا، سرگذشت مسیحیت را سرنوشت اسلام معرفی می نماید. صدور این حکم که «دین هرگاه از فرد واحد و رابطه مشخص او با امر مقدس به فراتر از وی نفوذ و رسوخ یابد، دنیوی می شود»، ضمن معیوب بودن استنتاج، مبین همان تعمیم ناروای نگاه مسیحانه و بارکردن اوصاف مسیحیت بر تمام ادیان و از جمله اسلام است. بر پایه همین باور است که در تمام فصلهای کتاب تلاش می شود تا تصویری کاملا فارغ از دنیا، مهجور، بدوی و خرافی از دین عرفی نشده ارائه گردد تا شاید پاک و قدسی بماند (ص ۳۰ و ۸۶).

ج) مسلم گرفتن غیریت میان امر قدسی و امر عرفی و تقابل میان ساحت دین و دنیا: اصرار بیش از حد مؤلف محترم در نشاندن تمامی عناصر و وجوه به ظاهر عرفی در طرف مقابل دین و ساختگی معرفی کردن هر نوع بستگی و هم سویی میان آنها، در راستای محق نشان دادن همان پیش فرض و محقق ساختن استنتاجات حاصل از آن است. به همین خاطر و به منظور اثبات تقابل لاینحل میان عقل و دین، عقل بشری را به عقل ابزاری فرو می کاهد (۱۱۵ – ۱۱۶) و برای ضد توسعه معرفی کردن دین، به مفهومی طرد شده از توسعه که تنها به جنبه مادی حیات بشری ناظر است، تمسک می گردد (ص ۱۱۷) البته پیش فرض تقابلی جاری در کتاب، آنگاه کامل می شود که متقابلا دین هم به عنوان یک باور و تمسک سراسر خرافی و سرشار از طلسم و جادو(ص ۸۶)، غیرعقلانی (ص ۱۷۰ – ۱۷۱ و ۱۷۹) و تارک دنیا (ص ۱۹۴) معرفی گردد. ارائه تصویری تیره و تار، خشک و بی روح و بی رنگ و نازیبا از دین (ص ۱۳۷ – ۱۴۸) می تواند انسانها را در یک موقعیت جدید و به نفع دنیای عرفی شده قرار دهد. در همین راستاست که باید وجود هرگونه خصوصیت متلائم با امور عرفی در اسلام به مثابه یک دین نفی گردد و مورد تردید واقع شود. (۱۷۹ – ۱۸۲)

سرگردان در حصار چند پارادوکس

ریشه این پارادوکسها، علاوه بر پیش فرضهای ناصواب گذشته، عدم تفکیک میان سه مقوله «عرفی شدن دین »، «عرفی شدن جامعه » و «عرفی شدن فرد» است. به علاوه تمایل نویسنده برای مسدود ساختن تمامی راه های فرار از سرنوشت عرفی شدن به روی تمام ادیان و در زاویه قرار دادن دین مداری سرکش و مقاومت طلب نیز بر گرفتار آمدن مؤلف محترم در این پارادوکسها مؤثر بوده است.

الف) پارادوکس عقلانی / غیرعقلانی شدن دین: علم ستیزی و عقل گریزی در متن آموزه های مسیحی بوده است. در برابر، غرب جدید با پشت کردن به دین و روی آوردن به عقل خود بنیاد بشری، فرایند «عرفی شدن » را تحقق بخشید. طی این فرایند اگرچه «جامعه غربی » عرفی شده است، لیکن «مسیحیت » به جوهر نخستین خویش که همان ایمان فردی و دغدغه آخرت باشد، باز گشته است، بی آنکه عرفی شود.

از سوی دیگر، در آموزه های اسلامی عقل و ایمان همساز و مکمل یکدیگرند. از این رو در حالی که تلاشها برای عقلانی کردن مسیحیت منجر به عرفی شدن آن می گردد، این تلاش در فرهنگ اسلامی بالعکس بر قوام و استحکام آن می افزاید و با همراهی عقل و وحی، ضمن حفظ جوهر دیانت اسلام، از عرفی شدن جامعه به معنی به حاشیه رفتن دین جلوگیری می کند.

مؤلف محترم به دلیل عدم تمایز اسلام و مسیحیت و خلط میان عرفی شدن دین و عرفی شدن جامعه، دچار پارادوکس فوق گردیده، به نحوی که در یک جا غیرعقلانی شدن و در جای دیگر عقلانی شدن (ص ۱۱۶) را موجب عرفی شدن قلمداد کرده است.

ب) پارادوکس سیاسی